اقتصاد رفتاری چگونه به بهره وری کمک میکند؟
| آیا از بهره وری شخصی خود در زندگی راضی هستید؟ آیا سازمان یا کسب و کارش ما بهره وری خوبی دارد؟ میزان بهره وری در برنامه پنجم توسعه را دنبال کردهاید؟ اخبار و مقالاتی که در ارتباط با رشد بهره وری نیروی کار، بهره وری سرمایه و بهره وری تولید نوشته شده است، شما را هم به وجد میآورد؟
۵۵آنلاین :
آیا از بهره وری شخصی خود در زندگی راضی هستید؟ آیا سازمان یا کسب و کارش ما بهره وری خوبی دارد؟ میزان بهره وری در برنامه پنجم توسعه را دنبال کردهاید؟ اخبار و مقالاتی که در ارتباط با رشد بهره وری نیروی کار، بهره وری سرمایه و بهره وری تولید نوشته شده است، شما را هم به وجد میآورد؟
بهره وری از آن دسته مفاهیمی است که تقریباً تمام افراد به آن علاقه مند هستند و به سختی میتوان کسی را پیدا کرد که مایل به افزایش بهره وری در زندگی شخصیاش نباشد یا همچنین علاقه مند به افزایش بهره وری تولید و سرمایه کشور نباشد. اما هر زمان که صحبت از بهره وری به میان میآید، افراد نقش اعداد و محاسبات را خیلی زیاد میدانند. به طور مثال اگر از افراد بپرسیم برای بالا بردن انگیزه کارکنان یک سازمان دولتی چه پاداشی در نظر گرفته شود به احتمال فراوان افراد زیادی پول یا کوپنهای استفاده از رستوران یا مسائل دیگر را عنوان خواهند کرد. در پایان این مطلب خواهیم دید که انگیزههای مادی و پولی برای بهره وری نیروی کار تأثیر خوب و درازمدتی نخواهند داشت و در برخی کسب و کارها حتی تأثیر منفی خواهد گذاشت.
به نظر میرسد بخش زیادی از این اعتماد به اعداد و محاسبات را از علم اقتصاد گرفته باشیم. زمانی که افراد در مورد بهره وری صحبت میکنند، روح عقلانیتی که اقتصاددانان کلاسیک بر آن تاکید دارند، در گفتار آنها مشاهده میشود. اقتصاددانان رفتاری بعد از حادثهای که برای دولت آمریکا در سال ۲۰۰۸ پیش آمد و موجب تعطیلی دولت شد، انتقادهایی به پیش بینیهای اقتصادی وارد کردند. آنها معتقد بودند که اقتصاددانان باید از قبل این رکود اقتصادی را پیش بینی میکردند. اما چه چیزی باعث شد که رخدادها خلاف پیش بینی اقتصاددانها شود؟
اقتصاد رفتاری تاکید میکند که ما بیش از حد بر خودمان و عقلانیت تاکید میکنیم و این مساله باعث پیش آمدن اتفاقهای ناخوشایند میشود. به همین جهت بعد از حادثه سال ۲۰۰۸ خیلی از کشورها از روانشناسرها و اقتصاددانان رفتاری برای پیش بینی تصمیمهای خود استفاده کردند. به طور مثال رویال بانک انگلستان برای بالا بردن بهره وری سرمایه گذاری افراد و همچنین جلوگیری از رخداد پیش آمده مشابه برای دولت آمریکا در سال ۲۰۰۸، از روانشناس معروف گرد گیگر نزر (Gerd Gigerenzer) که در موسسه ماکس پلانک (Max Planck Institute) مشغول فعالیت است دعوت کرد تا راه حلی برای این چالش پیدا کند. گیگرنزر با استفاده از تاثیرهای «اکتشافی» (Heuristic) در تصمیم گیریها، سعی در پیدا کردن میانبرهای ذهنی برای افراد کرد. اگر بخواهیم خیلی خلاصه و ساده مفهوم میان بر ذهنی را بررسی کنیم، میتوانیم لحظه شوت زدن یک بازیکن به سمت دروازه را مثال بزنیم. یک فرد برای اینکه بتواند ضربهای به توپ بزند، از نظر فیزیک و ریاضی باید محاسبات خیلی زیاد و پیچیدهای در مغزش انجام دهد، تا با در نظر گرفتن سرعت و شتاب توپ، قدرت کافی را به آن وارد کند و به سمت مناسبی از دروازه آن را راهی کند. اما از آنجا که توانایی پردازش مغز در لحظه مانند یک موتور ۴۰ وات است، در نتیجه نمیتواند تمام این محاسبات را به سرعت انجام دهد. پس مغز با انجام یک کار هوشمندانه یعنی پیدا کردن یک میانبر ذهنی مساله شوت زنی را حل میکند. از آنجا که تصمیمهای مالی و اقتصادی و پیش بینی آنها پیچیدگیهای زیادی دارد، تمام افراد نمیتوانند با محاسبه و دلیل دست به سرمایه گذاری و تصمیمهای اقتصادی بزنند. یکی از دشواریهای بهره ور کردن یک تصمیم همین پیچیدگیها و عوامل متعددی است که بر آن موضوع تأثیر دارد که با توجه به عقلانیت محدود افراد برای در نظر گرفتن تمام عوامل تأثیر گذار بر تصمیم گیری دشوار به نظر میرسد.
گرد گیرنزر با بررسی تصمیم گیری مردم آمریکا و علت رکود اقتصادی، یک میان بر ذهنی برای تصمیمهای عمومی مردم پیدا کرد. او به راه حل معروف «تمام تخم مرغها را در یک سبد نگذاریم» رسید. گرد گیرنزر معتقد بود مردم آمریکا به دلیل اینکه تمام سرمایه گذاریهای خود را بر روی بازار مسکن انجام دادند، به محض رکود این بازار، سرمایه خودشان را از دست دادند و در نتیجه نتوانستند وامهای خود را به دولت پرداخت کنند، در نتیجه دولت آمریکا با مشکل مواجه شد. او پیشنهاد کرد به مردم آموزش داده شود که سرمایه خود را در حوزههای متفاوت سرمایه گذاری کنند.
اگر به مثال گفته شده دقت کرده باشید، متوجه خواهید شد که خیلی از اوقات یک پیشنهاد رفتاری، تأثیر خیلی بیشتری از تاکید بر روی مسائل فیزیکی و س اختاری دارد. این مساله یکی از نکاتی است که باید در بهره وری به آن دقت کنیم. یعنی هنگامی که قصد داریم بهره وری یک موضوع را افزایش دهیم، تمام تاکید و انرژی و منابع مالی خود را بر روی بهینه کردن ساختارها هزینه نکنیسم، اقتصاددانان رفتاری در این سالها نشان دادهاند که با رعایت و تغییر بعضی از مسائل رفتاری، ضمن پایین آوردن هزینهها، خروجی بهتری از آن موضوع خواهیم گرفت که این دقیقاً همان تعریف بهره وری است. اینکه با کم کردن هزینهها بتوانیم همان کیفیت قبلی یا حتی کیفیت بالاتری را خروجی بگیریم.
یکی از خطرهایی که میتواند بهره وری را تهدید کند، پیش بینی مسائل و تصمیمهاست، افراد و سازمانها و دولتها همواره برای بالا بردن بهره وری مسائل مختلف دست به پیش بینی میزنند. علی اقتصاد رفتاری ایراداتی را به پیش بینی کردن وارد میکند و همواره تاکید میکند که برای جلوگیری از اشتباهاتی که ممکن است در پیش بینی کردن اتفاق بیفتد، نیاز داریم برخی از خطاهای مغز را از قبل باور داشته باشیم.
به این مطالعه که از کتاب قوی سیاه (The Black Swan) به قلم نسیم نیکلاس طالب (Nassim Nicholas Taleb) آورده شده است دقت کنید. شماری از دانشجویان به دو گروه خوش بین و بدبین تقسیم شدهاند. از آنها خواسته شده است که زمان لازم برای تکمیل پروژهشان را پیش بینی کنند. دانشجویان خوش بین قول تحويل پروژه در ۲۶ روز را دادند و دانشجویان بدبین قول تحویل در ۴۷ روز این در حالی بود که میانگین زمان واقعی تحویل پروژه در هر دو گروه به میانگین ۵۶ روز رسید.
یا به یک مطالعه دیگر دقت کنید. از افراد بخواهید چهار رقم آخرش ماره ملیشان را به شما بگویند. سپس تعداد دندانپزشکان تهران را حدس بزنند. متوجه خواهید شد، چون شخص را به یاد آن چهار رقم انداختهاید، میان برآورد او و آن ارقام همبستگی به چشم میخورد. نسیم نیکلاس طالب در ادامه میگوید: «من هرگز چشم اندازی نداشتهام و هرگز پیشگویی حرفهای نکردهام، ولی دست کم این را میدانم که نمیتوانم پیش بینی کنم و شمار کوچکی از مردم (آنها که برایم اهمیت دارند) این را امتیازی میپندارند.» مطالعات بالا نشان داد که انسانها در پیش بینی کردن آنقدر که تصور میکنند، قدرتمند نیستند. انتظار میرود سازمانهای بزرگ و دولتمردان هنگامی که جلسات پیش بینی و تصمیم گیری برای آینده را برگزار میکنند از متخصصان علوم شناختی و اقتصاد رفتاری برای جلوگیری از خطاهای احتمالی استفاده کنند.
اولین باری که احساس کردم بهره وری در کنار اقتصاد رفتاری خروجی بهتری خواهد داشت، در کلاس مدیریت کیفیت و بهره وری حاضر بودم. استاد که فرد بسیار فرهیختهای بود همواره معتقد بود که میتواند با طرحهایی بهره وری سازمانها و کسب و کارهای خصوصی را افزایش دهد و گاهی اوقات اعداد عجیب و غریبی را به زبان میآورد. مثلاً معتقد بود درآمد یک هتل معروف در شهر میتواند ماهانه یک میلیارد تومان باشد. در حالی که درآمد آن روزهای هتل بسیار پایینتر از این اعداد بود. تقریباً در آخر آن دوره متوجه شدم که استاد بسیار زیاد به اعداد و فرمولها و نتایج آن باور دارد. هیچ گاه معتقد نبود ضرایبی که نیاز به پیش بینی انسانی دارد چقدر میتواند دچار خطاهای شناختی شده باشد. یا مثلاً در هیچ محاسبهای میزان انگیزه و احساسات کارکنان هتل را اندازه نمیگرفتیم این در حالی بود که مطالعات زیادی داریم که نشان میدهد کسب و کارها انگیزه را به درستی نمیشناسند و این مساله باعث میشود، کارایی افراد به درستی بالا نرود.
همان هتل را در نظر بگیرید. به نظر شما چا پاداشی برای کارکنان آن هتل باعث خوهد شد که کارایی و بهره وری آنها افزایش یابد؟ شاید افرادی با محاسبه میزان درآمد و نیاز مادی آن کارکنان به عددی برسند که بتواند بخشی از دغدغههای فرد را برطرف کند و در نتیجه کارایی افراد را از کارشان افزایش دهد. این در حالی است که مطالعات اقتصادی رفتاری این نتایج را نشان نمیدهد. دن آریلی (Dan Ariely) پروفسور دانشگاه دوک که از اقتصاددانان رفتاری بزرگ به حساب میآید در مطالعهای که در کمپانی اینتل برای بررسی میزان انگیزه افراد در قبال پاداشها انجام داد به این نتیجه رسید که پاداشهای نقدی فقط در همان روز کاری باعث افزایش کارایی افراد در حدود 9/4 درصد نسبت به افرادی که پاداش نگرفتند بود، اما نکته قابل توجه این است که کارایی افرادی که پاداش نقدی گرفتند، در مجموع در طول هفته 5/6 درصد کاهش نسبت به گروهی که پاداش نگرفته بودهاند، داشته است. چطور پاداش نقدی در مجموع باعث کاهش کارایی افراد شده است؟ دن آریلی در کتاب «انگیزش» توضیح میدهد که در اولین روز چرخه کاری کارکنان یک پیام به این شرح دریافت میکردند: «صبح بخیر! اگر شما امروز به تعداد X چیپ رسیدید یا از آن فراتر رفتید، مبلغ ۱۰۰ NIS را نقد دریافت میکنید. موفق باشید!» همان طور که توضیح دادیم کارکنان برای دریافت آن پاداش 9/4 درصد بهتر از افرادی که پاداش دریافت نکردند، فعالیت کرده بودند. اما در دومین روز از چرخه کاری، آنها 2/13 درصد بدتر از افراد در شرایط بدون پاداش کار کردند. احتمالاً ساکنان با خودشان گفتهاند: «دیروز آنها به من کمی بیشتر پرداخت کردند، پس من س خت تر کار کردم. اما امروز آنها هیچ چیز خاصی به من پیشنهاد ندادند، پس من هم اهمیت نمیدهم» در روز سوم چرخه کاری، کارایی آنها 2/6 درصد پایینتر بود. و به همین ترتیب در کل چرخه هفته کاری افرادی که پاداش دریافت کرده بودند در مجموع 5/6 درصد کارایی کمتری داشتند
هنوز هم افراد برای بالا بردن کارایی بچههایشان به آنها پاداشهای مالی پیشنهاد میدهند. در حالی که مطالعات دیگری نشان میدهد بچههایی که پاداش دریافت میکنند، در آینده کارایی کمتری دارند. هنوز هم سازمانها برای بالا بردن بهره وری کارکنانشان بر روی پاداشهای مالی حساب باز میکنند. حتی زمانی که از پاداشهای زیاد مدیران سطح بالا سؤال میشود، آنها معتقدند که در آن شغل سطح بالا برای داشتن انگیزه بالاتر و کارایی بهتر باید پاداشهای کلان نیز دریافت کنند. دن اریلی نیز دقیقاً همین سؤال را از مدیران اینتل میکند. به آنها میگوید: «شما گمان میکردید که پاداش مالی کارایی را بهبود میبخشد. پاداش بیشتری میدادید و عملکرد بدتری میگرفتید. به نظر میرسد پیش بینی شما از پاداشها درست نبوده حال چرا به ما اجازه نمیدهید که تأثیر پاداشهای مالی بر شکسته شامل پاداشهای مدیران عالی را بررسی کنیم؟» البته که در نهایت مدیران به بررسی این مورد علاقه نشان ندادند.
اگر امروز با یک مدیر دولتی صحبت کنید و به او بگویید که ما میتوانیم با کاهش هزینههای سازمان شما، بهره وری کارکنانتان را افزایش دهیم، احتمالاً او حرف شما را باور نخواهد کرد. در حالی که مطالعات نشان میدهد که میتوان پاداشهای مالی را با پاداشهای دیگری جایگزین کرد و کارایی بالاتری را خروجی گرفت.
احتمالاً این خبر را سال قبل خوانده باشید. مرکز پژوهشهای مجلس اعلام کرد در خوشبینانه ترین حالت، س اعات کار مفید در ایران روزانه حدود دو ساعت است که متوسط ساعات آن در بخش دولتی تنها ۲۲ دقیقه است. این آمار احتمالاً افراد را در فکر فرو ببرد. حتی اگر از آنها علت این میزان پایین ساعت کار را سؤال کنیم، شاید به عواملی همچون نامناسب بودن محیط کاری، انگیزه پایین، نداشتن امید برای پیشرفت در محیط کاری و از این قبیل موارد اشاره شود و برای بالا بردن این میانگین زمان کار، تصور یک بودجه کلان و سرمایه گذاری و تغییر ساختارها را داشته باشیم. اما چند راه حل ساده اقتصاد رفتاری میتواند به س ادگی و بدون هزینه، بهره وری کارکنان در محیط کاری را افزایش دهد. چند مورد از این راه حلها را در این مطلب بررسی میکنیم
به کارکنان اعتماد کنید. کارکنان یک هتل که فروش و رزرو را به صورت تلفنی انجام میدادند برای مطالعهای انتخاب شدند. در ابتدا متنهای آماده ش ده به آنها داده میشد و آنها میبایست فقط با توجه به متن از پیش آماده با مشتریان صحبت کنند. سپس بعد از مدتی قرار بر این شد که کارکنان به سلیقه خودشان فروش را انجام دهند و دیگر از متنهای از پیش آماده شده استفاده نکنند. بررسیها نشان داد در حالت دوم، یعنی زمانی که کارکنان کار را بر اساس سلیقه خودشان انجام میدادند، میزان فروش افزایش یافته است. اگر محقق یا فرد صاحب یک سازمان یا کسب و کار باشید احتمالاً یکی از سؤالهایی که تاکنون از خودتان پرسیده باشید این است که آیا دوربینهایی که در سالنها و اتاقهای کارکنان قرار داده می ش ود باعث بالا رفتن کارایی کارکنان هم شده است؟
پیشنهاد بعدی این است که برای کارکنانتان چالش ایجاد کنید. در یک مطالعه از افراد خواسته شد با کاغذ اوریگامی درست کنند و آن را ارزش گذاری کنند. بعد از چند مرحله برخی از مراحل دستورالعمل ساخت اوریگامی را حذف کردند و کار را برای افراد دشوارتر کردند. سپس دوباره از افراد خواستند که اوریگامی را بسازند و همچنین آن را ارزش گذاری کنند. برایتان جالب خواهد بود که بدانید در حالت دوم یعنی حالت چالشی تره افراد ساختههایشان را پنج برابر بیشتر قیمت گذاری کردند. پس بهتر است بدانیم همیشه راحتی کار باعث نخواهد شد که افراد به آن کار علاقه مندی بیشتری نشان دهند.
اگر میخواهیم کارایی افراد را بدون هزینه بالا ببریم، کافی است به حرفهای آنها گوش دهیم و همچنین فعالیت آنها را نادیده نگیریم در مطالعهای از افراد خواسته شد که با قطعات لگو، شکلهایی بسازند و در ازای ساختن هر لگو، افراد مبلغی را دریافت میکردند. در حالت اول، زمانی که افراد لگوهای ساخته شده را به آزمایشگر تحویل میدادند، مشاهده میکردند که آزمایشگر آن را نگاه میکند و بر روی میز قرار میدهد. در حالت دوم، افراد زمانی که لگو را تحویل میدادند، فرد آزمایشگر جلوی چشم فرد، لگو را خراب میکرد. سپس از هر دو گروه خواسته میشد که دوباره شکلهای لگو جدید بسازند. در حالی که هر دو گروه میزان مبلغ برابری را در ازای ساخت هر لگو دریافت میکردند، اما گروه دوم که دیده بودند آزمایشگر در نهایت لگو آنها را خراب میکند، به طور میانگین چهار عدد کمتر از گروه اول شکل ساختند. این آزمایش نشان میدهد خیلی از اوقات مسائل مالی برای افراد در اولویت اول قرار نمیگیرد و جنبههای معنایی نیز گاهی اوقات اولویت بالاتری دارند.
اگر به مثالها و مطالعات بالا خوب دقت کرده باشید، متوجه خواهید شد که برای بالا بردن کارایی همیشه نیاز به هزینه و طرحهای خیلی پیچیده نداریم. خیلی از اوقات با به کار بردن خلاقیت و استفاده از علوم رفتاری میتوانیم با کمترین هزینه، کارایی را افزایش دهیم.
یکی دیگر از مواقعی که احتمال دارد در بهبود بهره وری دچار نابخردیهای مغز شویم، هنگام برنامه ریزی برای بهبود بهره وری است. دنیل کانمن (Daniel Kahneman) برنده جایزه نوبل اقتصاد در سال ۲۰۰۲ در کتاب «تفکر، سریع و کند» (Thinking, Fast and Slow) از سفسطه برنامه ریزی یاد میکند. او در ابتدا یکی از تجربیات تلخ خودش را مطرح میکند. دنیل کانمن و گروهش قصد داشتهاند که کتابی بنویسند. پیش بینی آنها در ابتدا زمان دو سال برای انجام آن پروژه بوده است. بعد از تحقیق در مورد پروژههای مشابه، متوجه میشوند که افراد دیگری که پروژه مشابهی را انجام دادهاند، احتمال شکستشان ۴۰ درصد بوده و شش سال زمان میبرده است. دنیل کانمن میگوید ما با افراد گروه در نظر گرفتیم که دچار اشتباهات گروههای مشابه نمیشویم و در همان مدت مقرر پروژه را به اتمام میرسانیم. در نهایت پروژه نوشتن آن کتاب هشت سال به طول میانجامد. دنیل کانمن در ادامه توضیح میدهد که از این تجربه سه درس میآموزد. در ابتدا دو رویکرد متفاوت در پیش بینی که بعدها آن را با همکارش آموس تورسکی نگاه درونی و بیرونی نامگذاری میکنند. دوم اینکه پیش بینی دو سال برای پایان پروژه سفسطه برنامه ریزی بوده است. یعنی تخمینهای ما به جای نزدیک بودن به یک ارزیابی واقعی، یک سناریو برای بهترین حالت ممکن بوده است. درس سوم را پشتکار نامعقول نامگذاری میکند. زمانی که در مواجهه با یک انتخاب، به جای اینکه جسارت را کنار بگذاریم، عقلانیت را کنار میگذاریم به سه درس گفته شده در خطاهای برنامه ریزی دقت کنید. احتمالاً مثالهای زیادی را به خاطر میآورید که برنامهها و طرح هادر زمان مقرر افتتاح نمیشوند. با اینکه پیش بینی بالا بردن بهره وری یک موضوع به درستی اتفاق نمیافتد.
در پایان ضمن یادآوری وظیفه مهم سازمانها و افرادی که بهره وری را افزایش میدهند، به سازمانها و ارگانهای دولتی پیشنهاد می ش =ود که از اقتصاددانان رفتاری و افراد آگاه به علوم شناختی در گروههای برنامه ریزی و بودجه بندی استفاده کنند. وظیفه این افراد، نظارت و کمک برای جلوگیری از خطاهایی است که در لحظه تصمیم گیری، افراد و مدیران را تهدید میکند.
منبع : دنیای اقتصاد
دیدگاه تان را بنویسید