«دولت خوب» چه ویژگی هایی باید داشته باشد؟

۵۵آنلاین :

جدید ترین تعریف، بنگ جهانی حکمرانی خوب را تبلور اتخاذ سیاست های پیش بینی شده، آشکار و صریح دولت (که نشان دهنده شفافیت فعالیت های دولت است)؛ بوروکراسی شفاف، پاسخگویی دستگاه های اجرایی در قبال فعالیت های خود، مشارکت فعال مردم در امور اجتماعی و سیاسی و نیز برابری همه افراد در برابر قانون می داند. به طور کلی می توان گفت که حکمرانی خوب، تمرین مدیریت (سیاسی، اقتصادی، اجرایی) منابع یک کشور، برای رسیدن به اهداف تعیین شده است. این تمرین دربرگیرنده راهکارها و نهادهایی است که افراد و گروه های اجتماعی از طریق آن، توانایی دنبال کردن علایق و حقوق قانونی خود را با توجه به محدودیتهای موجود در ساختار کلی جامعه داشته باشند.

در برخی از متون، حکمرانی خوب (Good Governance) با مفهوم دولت خوب (Good Government) یکسان تلقی شده اما این دو مفهوم گرچه تقابل اشتراک زیادی دارند اما حکمرانی خوب هرچند نیازمند دولت خوب است، دولت خوب شرط لازم برای حکمرانی خوب است. در عین حال حکمرانی خوب، مفهومی فراتر از دولت خوب با تعریف قوه مجریه از دولت است.

در این رهیافت، اصول حکمرانی خوب، ساختاری است که موارد زیر در لحاظ شده باشد.

· مشارکت عمومی

میزان مشارکت مردم در امور جامعه یکی از کلیدی ترین پایه های حکمرانی خوب به شمار می رود، مشارکت میتواند به صورت مستقیم یا غیر مستقیم (از طریق نهادهای قانونی) صورت گیرد. البته نمی توان انتظار داشت که در نظام تصمیم گیری یک کشور، تمام نظرات موجود مد نظر قرار گیرد بلکه مفهوم مشارکت در اینجا، اشاره به آزادی بیان، احترام به قواعد دموکراتیک، احترام به نظر اکثریت در عین به رسمیت شناختن حقوق اقلیت برای بیان دیدگاههای خود و تنوع دیدگاه ها و سازماندهی یک جامعه مدنی دارد.

· حاکمیت قانون

حکمرانی خوب نیازمند چارچوب عادلانه ای از قوانین است که دربرگیرنده حمایت کامل از حقوق افراد (به ویژه اقلیتها) در جامعه است. این اصل، مستلزم وجود نظام قضایی مستقل و یک بازوی اجرایی (پلیس) قابل فسادناپذیر برای اینچنین نظامی است.

· شفافیت

شفافیت به مفهوم جریان آزاد اطلاعات و قابلیت دسترسی سهل و آسان به آن برای همه است، همچنین شفافیت را میتوان آگاهی افراد جامعه از چگونگی اتخاذ و اجرای تصمیمات نیز دانست. در چنین شرایطی، رسانه های گروهی به راحتی قادر به تجزیه و تحلیل و نقد سیاست های اتخاذ شده در نظام تصمیم گیری و اجرایی کشور خواهند بود.

· پاسخگویی

پاسخگویی نهادها، سازمان ها و موسسات حاکمیتی در چارچوب قانونی و زمانی مشخص در برابر اعضای خود و مردم به عنوان موکلان این سازمان ها و نهاد ها، یک اصل محوری در حکمرانی خوب است که چرا احتمال خطا برای حاکمیتی که خود را به افکار عمومی پاسخگو نداند، به صورت تصاعدی افزایش می یابد.

· شکل گیری وفاق عمومی

فراهم کردن زمینه ظهور نظرات متفاوت در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، از جمله اصول حکمرانی خوب است. حکمران خوب باید نظرات مختلف را در قالب وفاق ملی عمومی به سمتی رهنمون کند که بیشترین همگرایی را با اهداف کل جامعه داشته باشد. ایفای این نقش حیاتی نیازمند شناخت دقیق نیازهای بلندمدت جامعه در مسیر حرکت به سمت توسعه است.

· عدالت (برابری فرصت ها)

رفاه و آرامش پایدار در جامعه با به رسمیت شناختن حقوق مساوی برای تمام افراد ممکن خواهد بود. در جامعه باید این اطمینان وجود داشته باشد که افراد به تناسب فعالیت خود در منافع جامعه سهیم خواهند بود. به عبارت دیگر در حکمرانی خوب همه افراد باید از فرصت های برابر برخوردار باشند.

· بهره وری (کارایی و اثربخشی)

از حکمرانی خوب به عنوان ابزاری برای تنظیم فعالیت نهادها در راستای استفاده کارا از منابع طبیعی و حفاظت

از محیط زیست نیز یاد می شود.

کنار به چالش کشیدن اشکال سنتی مدیریت شهری در این چارچوب قابل فسادناپذیر برای اینچنین نظامی است

استفاده بهینه از منابع در دسترس به منظور نیل به بالاترین بازدهی ممکن در حضور و بستر تکنولوژی در دسترس، اصل اولیه اقتصاد است. بدون رعایت بهره وری و انتخاب مناسب گزینه های پیش رو، اتلاف منابع گریزناپذیر است. سیستمی که منابع کمیاب را هدر می دهد، از چیدمان و مکانیسم مناسبی برخوردار نیست. حکمرانی خوب مستلزم وجود یک مکانیسم خوب برای دستیابی به حداکثر بهره وری ممکن است.

· مسوولیت پذیری

مسوولیت پذیری را می توان یکی از کلیدی ترین مولفه های جدید ترین تعریف، بنگ جهانی حکمرانی خوب

به شمار آورد. در کنار موسسات و نهادهای حکومتی، سازمان های خصوصی و نهادهای مدنی فعال در جامعه نیز باید در قبال سیاست ها و اقدامات خود پاسخگو باشند. اصول حکمرانی خوب به صورت زنجیره ای متصل به هم بوده و اجرایی شدن هر کدام از آنها، مستلزم اجرای سایر اصول است. برای مثال نمی توان انتظار داشت که مسوولیت پذیری و پاسخگویی بدون وجود شفافیت و حاکمیت قانون جنبه اجرایی چندانی داشته باشد.

از سوی دیگر «حکمرانی بد» را شاید بتوان راحت تر از حکمرانی خوب تعریف کرد. ناتوانی یک موسسه (بنگاه) در مدیریت منابع عمومی شاید در مدیریت منابع عمومی شاید ساده ترین تعریف حکمرانی بد باشد. مدیریت اوزالیدی (مدیریت از بالا به پایین یا مدیریت تمرکزگرا)، عدم شفافیت و عدم تمایل به شفافیت، غیر مشارکتی بودن در کنار عدم انعطاف و پاسخگویی به مسائل جدید و شیوه مواجهه با مسائل نو ویژگی هایی است که یک سازوکار مدیریتی را در زمره حکمرانی بد قرار می دهد.

از آنجا که حکمرانی فرآیند تصمیم گیری و اجراست، باید بازیگران عرصه تصمیم گیری و اجرا را شناخت. اینجاست که نقش دولتها به عنوان تعیین کننده ترین تصمیم سازان و مجریان پررنگ جلوه می کند. دولت در کنار جامعه مدنی مهم ترین بازیگران عرصه حکمرانی هستند. رسانه ها، سازمان های مردم نهاد و دولت می توانند سازوکاری را شکل دهند که مهمترین ویژگیهای حکمرانی خوب یعنی شفافیت، اثربخشی، کاراییاین عدالت و پاسخگویی را عینیت بخشند. همه اینها تنها و تنها در سایه تناسب فعالیت خود در سایه حاکمیت قانون قابلیت عملیاتی شدن می یابند.

حکمرانی خوب به عنوان یک محصول از دوران مدرن، در واقع یوتوپیایی دست نیافتنی است که حد و مرز مشخصی ندارد. با وجود این می توان به مرزهای دوردست آن به شکل حدی، نزدیک شد. میزان توفیق جوامع در نزدیک شدن به این مرزها همه آن چیزی است که تفاوت های مدیریتی را مشخص می کند.

در کنار حکمرانی ملی، امروزه حکمرانی خوب شهری و حکمرانی خوب حکمرانی خوب روستایی به فراخور چالشها و مسائل مبتلابه از جمله ازدیاد جمعیت و مشکلات ناشی از تمرکزگرایی مطرح می شوند. یکپارچگی جامعه شهری در کنار به چالش کشیدن اشکال سنتی مدیریت شهری در این چارچوب قابل بحث است. شکل گیری نقشهای جدید حاکمیت و چارچوب های جدید برای تمرکززدایی، تکنولوژیهای نوظهور، اهمیت توجه به زیست بوم شهری، تحول در نگرش به سیستم اجتماعی و مانند آن، ضرورت تحول در نگاه سنتی به مقولات حکمرانی را مشخص می کند. با این تعبیر می توان مفهوم حکمرانی خوب را «پاسخی نو» به «مسائل نوظهور» تلقی کرد.

از آغاز دهه ۱۹۸۰ که رویکرد اقتدارگرایانه دولت ها به مقوله مدیریت تحت تاثیر بازگشت مجدد به اقتصاد نئوکلاسیک پس از بروز بحرانهای ناشی از رویکرد کینزی، ظهور جامعه مدنی و نهضت های اجتماعی به چالش کشیده شد، با ورود مفهوم توسعه پایدار به ادبیات توسعه، «مدیریت مشارکتی» از اهمیت ویژه ای برخوردار شد. یونسکو بر لزوم ارتباط مستمرو دائمی مسوولان مدیریت محلی با شهروندان و سایر بخش های ذی نفع تاکید کرد. مردم و بخش خصوصی به عنوان مهم ترین شرکا در کنار بدنه اجرایی به ایفای نقش پرداختند تا عواملی راهگشا در مبارزه با فساد سازمانی- نهادی آموزش و ارتباط با مردم و توانمندسازی سیاست های راهبردی از طریق مشارکت باشند

امروزه مفهوم حکمرانی خوب، بر چهار محور اصلی خودمختاری، پاسخگویی، مشتری مداری و بازار محوری، استوار است، خودمختاری، سازمان های دولتی و به ویژه دولتهای محلی را قادر می سازد که با انعطاف بیشتر در سطوح تصمیم گیری، با حفظ یکپارچگی درونی، تأمین کننده خدماتی باشند که از دخالت سیاست های فرصت طلبانه محفوظ ماند تا مدیران قادر به پاسخگویی به مشتریان خود باشند. در واقع خودمختاری محلی، شرط پاسخگویی است و چنانچه دولتها در اقدامات خود، از مرحله تصویب تا اجرا و البته در چارچوب محدودیت های موجود، اختیار نداشته باشند، پاسخگویی و مسوولیت پذیری را نیز نمی توان از آنها توقع داشت. یک سیستم زمانی می تواند در مقابل مشتریان خود پاسخگو باشد که در درجه اول، در تدوین و اجرای قوانین، مقررات و ضوابط مربوط به آن حوزه، از اختیار کافی برخوردار باشد. لذا اصل خودمختاری درون سیستمی، متضمن اصل پاسخگویی است.

پاسخگویی خود نیز در دو سطح قابل تعریف است؛ پاسخگویی درون سازمانی و برون سازمانی در پاسخگویی درون سازمانی، اعضای یک سازمان در مقابل مقامات بالادست خود مسوول است در حالی که در پاسخگویی برون سازمانی، این کلیت ساختار یک سازمان است که موظف به پذیرش مسوولیت و عواقب عملکردهای خود در مقابل مشتریان است. در عین حال منطق حاکم بر هر دو نوع پاسخگویی فوق، یکسان است. اعضای یک سازمان تحت سلسله مراتب خاص خود، ضمن آنکه باید به مقامات بالادست خود پاسخگو باشند، در مقابل مشتریان خود نیز موظف به پاسخگویی هستند. این به آن مفهوم است که مشتریان در سلسله مراتب سازمانی، در بالاترین نقطه هرم پاسخگویی قرار دارند که اصل مشتری مداری را توضیح می دهد. در چنین ساختاری، ضمن آنکه احتمال فساد به حداقل ممکن کاهش می یابد، احتمال کشف فسادهای موردی نیز به حداکثر ممکن می رسد. به عبارت دیگر مدیریت پاسخگو، فساد را به حداقل کاهش داده و احتمال کشف آن را نیز حداکثر می کند و از آنجا که فساد نوعی اتلاف منابع است که باعث کاهش بهره وری میشود، مدیریت پاسخگو، یک مدیریت بهینه یابی شده است.

از سوی دیگر در مدل های جدید رشد، رشد مبتنی بر نوآوری است. نوآوری در زمینه های مختلف از سطوح تکنولوژیک گرفته تا روشهای نوین کسب و کار، تابع رشد را به صورت ناپایا (Non Stationery) به سطوح بالاتر ارتقا می دهد. اما از آنجا که مدیریت لاجرم در برنامه استراتژیک سازمان مضمحل می شود، تغییرات مدیریتی، تنها قادر به ایجاد تکانه های پایا (Stationery) است و تابع رشد مجددا به حالت اولش بازمی گردد. یا یا به عبارت دیگر تکانه های ناپایا، تکانه های دائمی هستند که خدمات مشتری محور که مشوق نوآوری های تکنولوژیک هستند، در خلق این تکانه ها نقش اصلی را بازی می کنند. در واقع اگر ارائه دهندگان خدمات عمومی، سرمایه مورد نیاز خود رانه از نهادهای دولتی بلکه از مشتریان خود دریافت کنند، احتمال دست زدن به نوآوری افزایش خواهد یافت که از قبل آن، هم تابع رشد به صورت دائمی تحت تاثیر قرار می گیرد و هم میزان رضایت مشتریان افزایش خواهد یافت. بنابراین صرف تغییرات مدیریتی تنها می تواند تکانه های پایا و گذرا ایجاد کند و این تغییرات استراتژیک یا تغییرات ناشی از رشد تکنولوژی است که تکانه های ناپایا و دائمی ایجاد می کند. از این منظر، حکمرانی خوب ایجاب میکند که حکمرانان همواره برنامه های استراتژیک خود را ارزیابی مجدد کرده، خلاقیتهای ناشی از تکنولوژی های نوین را سرلوحه برخورد با مسائل نوین قرار دهند.

در نهایت اصل بازار محوری، بر ضلع دوم مدلهای رشد نوین تاکید می کند. نوآوری اگر یک بال رشد باشد، رقابت بال دوم آن است. رقابت هم تنها در ساختاری قابل تعریف است که نظام بازار در آن، نقش محوری داشته سازمانی که برای ارتقای سطح مشتری محوری خود دست به خلاقیت می زند، همواره باید به این نکته آگاه باشد که خلاقیت او قابلیت کپی برداری دارد و چنانچه سطح این خلاقیت را ارتقا ندهد رقبا بازار او را تسخیر خواهند کرد. اما در حوزه مدیریت کلان، اغلب مشتریان، «مشتریان اسير» هستند به این مفهوم که آنها یا به طور کامل جایگزینی برای دریافت خدمات خود ندارند یا جانشین ها بسیار اندک است و به گونه ای می توان گفت در حوزه خدمات حاکمیتی، نوعی بازار انحصاری وجود دارد.

در حکمرانی خوب، نه نهاد بازار تنها دست نامرئی است و نه دولت تنها دست فائقه! بلکه دولت و بازار، دو نهاد اجتماعی هستند که هر یک دارای نقایصی هستند اما در کنار هم ضمن پوشش دادن برخی از این نواقص، نقاط قوت یکدیگر را تقویت می کنند. البته در مدل حکمرانی خوب، همچنان برتری با نظام و کارکرد بازار است اما تحقق مزایای نهاد بازار، مستلزم وجود نهادهای اجتماعی و حاکمیتی هستند که از دل نهاد بازار به صورت خودجوش خلق نمی شوند و باید توسط دولت خلق شوند چراکه دقیقا نمادهای شکست بازارهستند یعنی درست همان جایی که اقتصاد نئوکلاسیک، اجازه ورود دولت را صادر می کند.

تجربه تاریخی نشان داده است که در فائق آمدن بر مشکلات و موضوعات اساسی جوامع بشری، یعنی نامنی، فقر، فساد، تبعیض، تخریب محیط زیست و استفاده ناکارآمد از منابع اعم از منابع فیزیکی و انسانی، کشورهایی موفق تر از سایرین عمل کرده اند که اصول حکمرانی خوب را بیشتر و بهتر به کار گرفته اند اما پرسش این است که چرا وقتی چنین تجارب موفقی وجود دارد همچنان بسیاری از حکومتها بر طبل حکمرانی بدمی کوبند!؟

آیا دولتمردانی که به شیوه بدی حکمرانی می کنند هنوز نمیدانند و هنوز درنیافته اند که چه شیوه حکمرانی منافع جوامع تحت حکومت آنها را حداکثر می کند؟

اگر درنیافته اند که اصولا شایسته حکومت نیستند و قرار گرفتن آنها بر مسند حاکمیت، حالا به هر شیوه، هر استدلال و هر ساختاری، فاقد مشروعیت است حتی اگر به دموکراتیک ترین شکل ممکن، در مسند حکومت قرار گرفته باشند!

شق دوم یعنی دانستن اینکه این حکمرانی خوب است که سعادت جامعه را تضمین میکند اما در عمل خلاف اصول آن عمل می شود را باید در تضاد منافع» میان حکومتگران و حکومت شوندگان جست وجو کرد.

به واقع اغلب حکومتگران نیک می دانند که چه چیزی برای جوامع تحت حاکمیت آنها مفید است، منافع آنها را حداکثر می کند و جامعه را سمت توسعه هدایت می کند اما در عمل، خود بزرگترین مانع بر سر فرآیند توسعه جامعه هستند. این تضاد را صرفا میتوان در چارچوب «حکومت های اقتدارگرای توسعه خوار»، تفسیر کرد. این دست حکومت ها، بدترین شیوه حکمرانی هستند چراکه حکومت به عنوان نهادی که اغلب در جایگاه دست فائقه و فعال مایشاء نیز قرار گرفته است، عناصری را در اختیار دارد که با تمسک به آن، صرفا در پی حداکثرسازی منافع اقلیت حاکم است و به نوعی بازی برد-باخت را با جامعه تحت قیمومت خود به راه می اندازد. چنین حکومتهایی به خوبی واقفند که اگر مدل حکمرانی خوب را سرلوحه حکومت خود قرار دهند، مکانیسم های حاکم بر مدل حکمرانی خوب، آنها اصل پاسخگویی است را حذف می کند چرا که بر اساس اصول حکمرانی خوب، اصولا قرار گرفتن آنها در موقعیت و مسند حاکمیت، نماد حکمرانی بد است. و این بزرگترین تضاد درونی سیستم های اقتدارگرای توسعه خوار است.

هدف از مطرح کردن حکمرانی خوب، دستیابی به توسعه انسانی پایدار مطرح شده که در آن بر کاهش فقر، ایجاد اشتغال و رفاه پایدار، حفاظت و تجدید حیات محیط زیست و رشد و توسعه زنان تاکید شده است. حکمرانی خوب شامل طیف وسیعی از ساخت مفاهیمی مانند توسعه پایدار، توسعه روستایی و شهری و توسعه اقتصادی اجتماعی با مشارکتی است که نیل به اهداف آن نیازمند یک بستر شفاف و کارآمد است. از این رو دولت هایی می توانند به سمت حکمرانی خوب حرکت کنند که در گام نخست، ساختارهای خود را با توسعه جوامع تحت حاکمیت خود همخوان کنند. این به آن مفهوم است که هرگاه نتایج و پیامدهای توسعه با مبانی نظری، سیاسی و ایدئولوژیک و به یک مفهوم فراخ تر، با ادامه حیات یک دولت در تضاد باشد، نمی توان از آن دولت توقع داشت که اصول حکمرانی خوب را نیز سرلوحه سیاست ورزی خود قرار دهد چرا که نهایت، پیامدهای حکمرانی خوب، ساختار سیاسی چنین دولتی را با تضاد درونی مواجه خواهد کرد

در واقع در حکمرانی خوب، گرچه دولت ذاتا نه عامل توسعه و نه مانع آن است اما این به آن مفهوم نیست که هر دولتی ذاتا به سمت حکمرانی خوب متمایل است بلکه میزان تمایل به این موضوع بستگی دارد که آیا دولت ها حاضرند تبعات شاخص های حکمرانی خوب را بپذیرند و آیا مشارکت، شفافیت، پاسخگویی، حاکمیت قانون، مسوولیت پذیری و سایر شاخص های حکمرانی خوب، ثبات و بقای هژمونی دولت عامل را تضمین خواهد کرد یا برعکس آن را با مخاطره مواجه خواهد ساخت. این درست همانند تناقض حکومت های اقتدارگرای عامل توسعه است که تجربه تاریخی نشان داده است فرآیند توسعه سرانجام موجبات دگردیسی و تغییرات وسیع سیستم سیاسی را فراهم آورده است.

در پایان، اشاره به این نکته ضروری است که ثبات اقتصادی یکی از مهمترین اهداف حکمرانی خوب است که در نتیجه، دولت ها نباید رضایت سیاستهای اقتصادی پرنوسان را دنبال کنند. اصل شفافیت در خوب ایجاب می کند که دولت برنامه ها و سیاست های اقتصادی خود را به طور شفاف اعلام کند و قوانینی را مصوب کند که در جهت افزایش کارایی بازار عمل کنند. این به آن مفهوم است که در مدل حکمرانی خوب، همچنان این بازار است که نقش محوری را بازی می کند و دولت ها اقدامات خود را در مسیر بهبود و ارتقای کارایی بازار متمرکز می کنند. از این منظر برای دولت هایی که با نظم و عملکرد بازار میانه خوبی ندارند، حرکت در مسیر حکمرانی خوب، نوعی خودکشی محسوب می شود