دهانه غلامان

۵۵آنلاین :

نویسنده : حمیدرضا سروری

دهانۀ غلامان نام محوطه ای است باستانی که در2کیلومتری روستای قلعه نو و حدود 45کیلومتری شهر زابل دراستان سیستان و بلوچستان درجنوب شرقی فلات ایران جای گرفته و بسیار به مرز افغانستان نزدیک است. این محوطۀ باستانی در سال1960میلادی به وسیلۀ اٌمبرتو شراتو(Umberto Scerrato) ازهیأت باستان شناسی ایتالیایی مؤسسه ایزیائو(Isiao) درایران شناسایی شد. محوطه زیر شن و ماسه های بیابانی دفن شده بود و طی کاوشهای سالهای 1966-1962م،از دل خاک سر برآورد. ساختارهای اصلی محوطه روی یک سلسله بلندیهای طبیعی به طول5/1کیلومتر واقع شده است.کاوشهای باستان شناسی در این محوطه بین سالهای1379تا1384خورشیدی و به سرپرستی دکترسید منصور سیدسجادی ادامه پیدا کرد. طی کاوشهای هیأت ایتالیایی و هیأت ایرانی ساختارهای معماری قابل توجهی پیدا شدکه البته بسی بزرگتر وگسترده تر ازآن چیزی است که طی کاوشها آشکار شده است. در واقع دهانۀ غلامان یکی از آثارارزنده و منحصر به فرد هخامنشی است. این موضوع درحضورساختمانهای همگانی بزرگ و منطقۀ مسکونی گسترده بازتاب یافته است. دیگر محوطۀ هخامنشی این منطقه که امروزه درخاک افغانستان قرار دارد به سال 1939م به وسیلۀ رومن گیرشمن فرانسوی کاوش گردید. دراین دو محوطۀ هخامنشی شباهتهای آشکاری را از نظرگونه شناسی سفال می بینیم. به نظر می رسد که دهانۀ غلامان درسدۀ ششم یا آغاز سدۀ پنجم پیش از میلاد ساخته شده است. پژوهشهای باستان شناسی نشان داد که دهانۀ غلامان با توجه به یک طرح کلی یک پارچه ایجاد شده است و همچنین دست کم دو مرحلۀ اصلی ساخت و ساز در آن شناسایی گردید. مجموعه طی یک سده یا یک سده و نیم برپا بوده سپس به دلیل عاملهای طبیعی به ویژه خشک شدن بستر رودخانۀ هیرمند دراین منطقۀ خشک و البته طوفانهای شن متروک شده است. در بخش غربی محوطه ساختمانهایی همراه باکانال قدیمی آب رسانی وجود دارد در بخش دیگری از محوطه محلی که به نظر می رسدکاربری مذهبی داشته به چشم می خورد و در بخش شرقی هم ساختمانهایی با کاربریهای اقتصادی و البته خانه های خصوصی مردم وجود دارد. تفسیر ساختمان مذهبی مجموعه دشوار است در بخشهایی از آن خاکستر آمیخته با استخوان حیوانها به دست آمده است(Genoli1993).در مذهبی بودن ساختارمعماری تردیدی نیست ولی از چگونگی و جزییات رسمهای مذهبی درآن آگاهی روشنی نداریم هرچند ایتالیاییها گمانهایی در این زمینه پیشنهاد کرده اند. طی کاوشهای دکتر سید سجادی تعدادی اثرمهر و چند پیکرک گلی از زنان و تعدادی پیاله و لیوان سفالی هخامنشی همراه با امضاء هنرمند سفالگر روی آنها به دست آمد. آثاری هم از نقاشی دیواری در اتاق شمارۀ 25پیدا شد،مهمترین صحنۀ موجود درنقاشی دیواری مردی ایستاده درون ارابه است درحالی که کمان خود را برای شکار حیوانی که به نظر می رسدگراز است کشیده است. در بخش دیگری از دیوارآنچه قابل تشخیص است تصویر شتری بلخی است. چندین سکو دراتاقهای مجموعه به دست آمده همراه با آجرهای به کار فته برای ساخت آنها و البته تعدادی ستون کوچک که ازگل پخته درست شده اند و به شکل لوله های استوانه ای هستند (Sajjadi 2007:129-154) تعدادی از پیاله ها و لیوانهای سفالی،همراه با تعدادی از آجرهای به کار رفته درساخت محوطه به اضافۀ لوله های استوانه ای و یک سنگ ساب یافته شده در محوطۀ دهانۀ غلامان در موزۀ زاهدان به نمایش گذاشته شده اند. درسفر خود به استان زیبای سیستان و بلوچستان بازدید از دهانۀ غلامان را فراموش نکنید.