سیستانوبلوچستان پاره تن ايران
| دومین نشست از شبهای وحدت ملی با موضوع سیستانوبلوچستان شنبه، هفتم بهمن، به ابتکار بنیاد موقوفات محمود افشار در کانون زبان پارسی برگزار شد. سخنرانان این جلسه سیدمصطفی محققداماد، عالیه کردزعفرانلو، عبدالوهاب شهلیبر و داود نارویی بودند. در انتهای این نشست، مستند «بیشناسنامهها»، ساخته فرهاد ورهرام، با حضور خود کارگردان پخش شد. شبهای وحدت ملی به ایده سیدمصطفی محققداماد، رئیس تولیت بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار، پیشتر با شب «کردستان» کار خود را آغاز کرده بود.
۵۵آنلاین :
محققداماد در شب اول سلسلهنشستهای وحدت ملی اهداف این نشست را اینگونه توضیح داد: «این موقوفات که خدا رحمت کند واقف محترمش را آنچه داشته در طبق اخلاص نهاده است، برای ایران، برای زبان پارسی و جغرافیای ایران و تاریخ ایران، برای وحدت ملی و تحکیم آن. از خلیج همیشه فارسش تا اقصا نقاط تحت سیطره ایران و زبان فارسی ایرانی. تصمیم بر آن گرفتهایم که برای اجرای نیات واقف، سلسلهشبهایی را برگزار کنیم و از عزیزمان جناب دهباشی خواهش کردیم که مدیریت کنند و برای هر منطقه، استان و قومی بزرگداشتی باشد که نامی از آن منطقه و بزرگان و عالمانش ببریم. اولش افتتاح شد به نام کردستانِ از جان عزیزترمان». دومین جلسه از این سلسلهنشستها با نام «سیستانوبلوچستان» شنبه هفته جاری برگزار شد. جلسه را علی دهباشی، سردبیر مجله بخارا، آغاز کرد و بعد از توضیحات مقدماتی از محققداماد دعوت کرد تا در جایگاه سخنرانی حاضر شود. محققداماد: ایراندوست و عاشق ایران هستیم محققداماد با بیتی از فرخیسیستانی، به حضار خوشامد گفت و صحبتهای خود را آغاز کرد: «اینجا که دور هم نشستهایم، مایههای تفاوت زیادی با یکدیگر داریم؛ تفاوت جنسیتی، شکلی، تفاوت در محل تولد و حتی تفاوت مذهبی، اما در دو چیز با همدیگر مشترک هستیم. در دو جهت با هم هیچ اختلافی نداریم و همه در آن مشترکیم. جهت اول «ایراندوستی» است. نهتنها دوستی که بلکه عشق به ایران. علاقه به ایران، از افتخارات ما ایرانیان است. من اینطور فکر میکنم که هیچ قومی در سراسر کره زمین مانند ما ایرانیان، عاشق کشور خودشان نیستند. عربیها عشق به عربیت دارند، اما وطن ندارند، عشق به وطن کار ما ایرانیان است، اما در جهت دوم، همه ما با گویشهای متفاوت سخن میگوییم، اما یک چیز در میان ما مشترک است و آن هم زبان فارسی است. ترکیم، اما فارسی صحبت میکنیم. عربیم، اما فارسی صحبت میکنیم. بلوچ هستیم، اما فارسی صحبت میکنیم. اهل هرکجا باشیم، زبان اصلی ما زبان فارسی است و به زبان فارسی علاقه داریم و به آن عشق میورزیم. به قول مرحوم حسین خطیب: ای زبان پارسی افسونگری / هرچه گویم از تو، زان افزونتری». رئیس موقوفات مرحوم افشار در ادامه افزود: «آن منطقهای که میخواهیم امشب درباره آن سخن بگوییم در ابراز علاقه به این دو وجه مشترک سرآمد است. یلان و پهلوانان ایرانی که قهرمانان شاهنامه فردوسی هستند، از منطقه سیستاناند. این بیت منتسب به زبان مردم سیستان است که «چو ايران نباشد تن من مباد/ بدين بوم و بر زنده يک تن مباد». اما در جهت دوم چه شعرا و نویسندگانی از سیستان برخاستهاند. از کدام نام ببرم که هرکدام افتخاری برای ملت ایراناند». نامه امام علی و اسلامآوردن مردم سیستان این پژوهشگر علوم دینی با اشاره به محدثان بزرگ شیعه و سنی ناحیه سیستان درخصوص اسلامآوردن اهالی این منطقه بیان کرد: «در کتاب احیا الملوک که به اهتمام مرحوم منوچهر ستوده رضواناللهعلیه به چاپ رسیده، نکته عجیبی آمده است. ایشان در این کتاب نقل میکند که مردم سیستان در حمله اعراب به ایران مقاومت کردند و مسلمان نشدند تا یک نامه. عین مطلب کتاب را نقل میکنم: امیر المؤمنین نامهای به مردم سیستان نوشت و آن نامه را به امام حسن مجتبی سپرد. امام حسن که بههمراه گروهی به خراسان عزیمت کرده بود، نامه را به سیستانیان رساند. سپس بختیار، حاکم سیستان و مردم این دیار اذعان کردند که این دینی است که به ما بشارت داده شده است توسط پیامبران پیشین. نمیدانم که پاورقی از خود آقای ستوده است یا شخصی دیگر، اما در آن نوشته که متن نامه در دست نیست، ولی ظاهرا در آن نامه نشانههایی که در کتب ادیان گذشته درخصوص پیامبر آخرالزمان بوده باعث شد که مردم سیستان مسلمان شوند». او حرف درباره منطقه سیستانوبلوچستان را زیاد دانست، اما به فراخور نام محل نشست- کانون زبان پارسی- به فرخیسیستانی اشاره کرد و گفت: «این بزرگوار به دربار امیر زمان خودش رفت و شروع کرد به عربی شعرخواندن. او آن شعر را نپسندید و فرخی همانجا شروع کرد به فارسی قصیده معروف خود را خواندن (همان شعری که در ابتدا بیتی از آن خوانده شد)». شایگان یکی از سنگرهای فرهنگی این کشور است محققداماد علاقه خود به زبان فارسی را اینگونه توضیح داده است: «بنده از معدود کسانی هستم که وقتی بعد از انقلاب شروع به نوشتن کردم، تمام الاهیات اسلامی - فقه، اصول و فلسفه - را به فارسی نوشتم. تا قبل از این، همه قرار بود به عربی بنویسند». او در انتها برای بهبود حال استاد داریوش شایگان از خداوند طلب شفا کرد: «خانمها و آقایان یکی از عزیزان ما امروز در بستر بیماری است و ما آزرده، افسرده و پریشان هستیم و از خداوند متعال میخواهیم که شفای ایشان را نازل کند. هماکنون جناب آقای استاد داریوش شایگان عزیز ما در آیسییو گرفتار سکته مغزی شده است. خداوند متعال آنچه ما از تو میخواهیم شفای عاجل این شخصیت عاشق وطن و یکی از سنگرهای فرهنگی ماست». عبدالوهاب شهلیبر، اهمیت هویت ملی در شرایط کنونی عبدالوهاب شهلیبر سخنران دیگر نشست بود. او که متولد سراوان و تحصیلکرده جامعهشناسی است، از نگاه علمی و تاریخی سعی کرد بیشتر موضوع بلوچستان را مدنظر قرار دهد. او مطلبی با عنوان «مسئله هویت ملی و فراموشی ساختاری ریشههای فرهنگی-تاریخی مردم بلوچ در ایران بعد از انقلاب اسلامی» را برای این نشست تدارک دیده بود که خلاصهای از آن را در ادامه میخوانید: به نظر من پرداختن به مقوله وحدت ملی به دو دلیل در ایران امروز خیلی مهم است. دلیل اول، هژمونیک و مسلطشدن گرایشات اقتصادی و فکری نئولیبرال است. یکی از ویژگیهای این جریان ستایش از امر کوچک است. در فضای نئولیبرالی که در جهان حاکم شده است، نوعی بیزاری از جامعه وجود دارد که در جمله معروف تاچر، «چیزی به نام جامعه وجود ندارد»، خود را نشان میدهد. ارتباط این موضوع با بحث ما این است که این جریان تلاش میکند تا موانعی را که علیه گردش آزاد سرمایه وجود دارد از میان بردارد و یکی از این عوامل «دولت ملی» است. تلاش میکند تا دولتهای ملی روزبهروز کوچکتر شوند و به تقسیمبندی قومی و نژادی و به تقسیمبندیهای غریزی و قبل از روشنگری بازگردند. به عنوان آزادی و حق انتخاب هم به خورد مردم داده میشود. این فضا باعث شده است بازاری بهوجود بیاید تا اقوام بدون دولت ملی خود بتوانند وارد معادلات شوند. عامل دیگری که بحث اتحاد ملی را در شرایط کنونی با اهمیت میکند، افزایش گرایشات بنیادگرایانه قومی و مذهبی است. اینها از نوعی خلوصگرایی دفاع میکنند. انگار که در گذشته نوعی خلوص قومی و زبانی وجود داشته و با بازگشت به آن میتوانیم آرمانشهر خودمان را بسازیم و به عنوان حفظ اصالت از آن صحبت میکنند. هر دو گرایشات بالا خطرناک است و بهویژه در جامعهای مثل جامعه ما میتواند باعث خشونت شود. ایران از گذشته با تکثر شناخته میشد و خیلی از کشورها [مثل ایران] راهی جز ادغام تمام این تکثرها در یک تعریف بزرگتر ندارند. وقتی ما بحث هویت ملی را مطرح میکنیم مجبوریم بحث هویت ملی و تعریف هویت ملی را باز بکنیم. دو جریان و پاردایم کلی در این زمینه وجود دارد؛ یکی نظریات ذاتانگارانه است و دیگری هم نظریات برساختگرایانه که معتقدند هویتها ساخته میشوند چه بر اساس نوعی قرارداد اجتماعی و چه با نوعی تاریخ مشترک. از نیمههای دوم قرن بیستم بهجای تأکید بر ریشههای نژادی مشترک، تأکید بر نوعی هویت انسانگرا مبتنی بر حقوق شهروندی قرار گرفت تا آدمهایی که در چاچوب یک دولت-ملت زندگی میکنند، بتوانند از حقوق برابر بهرهمند باشند. وجوه دیگر فرهنگ بلوچی در سایه مذهب بعد از انقلاب اسلامی صورتبندی جدیدی در ایران بهوجود آمد و عنصر مذهب در جامعه بلوچهای ایران پررنگ شد. قبل از انقلاب از دهه ٤٠ نهاد دین شروع به پروبالگرفتن میکند. تا قبل از آن در این منطقه، دین بیشتر آیینهای میترایی بود و به تعبیری دم و دستگاه دین خیلی نهادینه نبود. شاهد حرف من تکهای از مصاحبه مولوی محمد یوسف حسینپور با مجله ندای اسلام است. او میگوید پیش از ۶۰، ۷۰ سال گذشته، شرایط دینی بلوچستان مثل اعراب جاهلی بود با یک تفاوت که اینها یکبار اسلام آورده بودند اما یادشان رفته بود. بنابراین دین -روحانیون دینی و زندگی دینی- جایگاه خاصی در جامعه نداشت. همزمان با شروع فرایند اسلامیسازی جامعه چند اتفاق میافتد؛ مهمترین اتفاقی که میافتد بهحاشیهرفتن و فراموششدن مؤلفههای تاریخی بلوچهاست. مذهب آنچنان شروع به رشد میکند که بقیه ابعاد هویت را تحت تأثیر خودش قرار میدهد که من از آن با عنوان تقلیلگرایی هویتی نام میبرم. مثلا موسیقی بلوچی که همراه است با حرکات موزون و آیینی از زندگی حذف میشود. انگار که اینها نشانی بودند از عصر جاهلیت قوم. در کنار رشد هویت شهری، هویتهای قومی و قبیلهای در هویتی بزرگتر که هویت بلوچی با روایت مذهبی است، حل میشود. تجربه زیسته خود من هم همینطور است؛ نه در کتابهای درسی به ریشههای زبان بلوچی اشاره میشد تا من به عنوان یک دانشآموز بفهمم ریشههای زبانم از کجاست و نه در فضاهای رسمی و حتی روشنفکری این مباحث مطرح میشد. برخلاف دیگر مناطق کشور شما کمتر میبینید که سینمای ایران به آن منطقه بپردازد یا روشنفکران مرکزنشین به آن توجه کنند. البته فضای اجتماعی جامعه هم بدش نمیآمد فراموش کند و البته فراموش هم کرد. البته حس حاشیهبودگی صرفا به بعد از انقلاب برنمیگردد. ضرورتهای هویت ملی در ایران اگر ما خواسته باشیم از دغدغه هویت ملی درخصوص این قوم صحبت کنیم، ضرورتهایی مطرح میشود. نخستین بحث تغییر پارادایم هویت ملی از رویکردهای ذاتگرایانه نژادی و فرهنگی به رویکردهای انسانی و عامگرای مبنی بر حقوق شهروندی است. ما نمیتوانیم خودمان را از منطق کلی مدرنیته مستثنا کنیم. در جهانی که با گرفتن یک «گرینکارت» شما از تمام حقوق شهروندان آنها بهرهمند میشوید، ما نمیتوانیم هویت خود را بر پایههای نژادی یا فرهنگی، که واقعا دستکمی از بحثهای نژادی ندارد هرچند با واژههای زیبایی چون ایرانشهری باشد، تفسیر کنیم. ضرورت بعدی شکستن انگارهای است که بلوچها را بهمثابه جماعتی مذهبی در نظر میگیرد و گفتمانسازی درباره ریشههای تاریخی و زبانی این قوم قدیمی ایرانی. ضرورت بعدی غلبه بر شکافهای توسعه و دنبالکردن سیاستهای دولت رفاه است. بخشی از مردم بلوچستان شناسنامه ندارند و این «ب» بسمالله بهرمندشدن انسانها از حقوق اولیه است. بحثهای تاریخی و زبانشناسانه خوباند اما اگر ما نتوانیم نوعی عدالت و رفاه اجتماعی را برای تمام افراد این سرزمین تأمین کنیم، نمیتوانیم به هویت ایرانی باثباتی برسیم.
دیدگاه تان را بنویسید