ارسال به دیگران پرینت

چرا وضعیت آب برای قانونگذاران و مردم نامشخص است؟

| این روزها رسانه های کشور و فضای مطبوعاتی و مجازی همواره به مساله آب می پردازند و عمدتاً چالش‌های بخش آب را در کشور برمی شمرند.

چرا وضعیت آب برای قانونگذاران و مردم نامشخص است؟

۵۵آنلاین :

این روزها رسانه­های کشور و فضای مطبوعاتی و مجازی همواره به مساله آب می­پردازند و عمدتاً چالش‌های بخش آب را در کشور برمی­شمرند. این موضوع البته مسبوق به سابقه است. اینجانب دست نوشته­ای را از وزیر وقت نیرو در سال ۱۳۶۳ ملاحظه کرده‌ام آن به موضوع آب و به اصطلاح رایج امروزی (و البته اشتباه) آن بحران آب پرداخته شده است . اگر این دست نوشته را اولین سند وجود تنش آبی در کشور بعد از وقوع انقلاب اسلامی بدانیم، بعد از آن و در سال­های بعد نیز اسناد مشابهی در مراکز تصمیم سازی و تحقیقاتی کشور نظیر مرکز پژوهش­های مجلس شورای اسلامی و مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام منتشر شده که به این مساله پرداخته است.

اما سوالی که پیش می­آید آن است که خب چرا مساله­ای که سال­ها شناخته شده بوده و ابعاد آن مشخص بوده است، برای آن چاره اندیشی نشده است؟ البته این سوالی است که نگارنده نیز در پویش آن است و برای اینجانب نیز ابعاد مختلف آن شناخته شده نیست. البته با اتکا بر اسناد و مدارک موجود می‌شود برای این موضوع به دنبال علت گشت که ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی متفاوتی پیدا خواهد کرد.

  • واقعیت ایران خشک و نیمه خشک

واقعیت آن است که ما (منظورم از ما، یعنی مردم، سیاستگذاران، قانونگذاران و مجریان قانون) نپذیرفته­ایم یا نخواسته­ایم بپذیریم که ایران در یک منطقه خشک و فراخشک قرار دارد. متوسط بارندگی بلند مدت سالانه ایران (۲۴۰ میلی­متر) در مقایسه با متوسط بارندگی سالانه در کل جهان (۸۰۰ میلی­متر) خود بیانگر این موضوع است. گذشته این کشور مملو است از مدارک و طومارهایی که موید این موضوع است.

از میان این مدارک تاریخی می‌توان به طومار شیخ بهایی در تقسیم آب زاینده­رود، طومار فتحعلی­شاهی در تسهیم آب مزارع رامجرد استان فارس و طومارهای امیرکبیر برای تقسیم آب رودخانه‌های کرج و جاجرود اشاره کرد.

اگر این واقعیت در کشور پذیرفته می‌شد، طبیعتاً در ظرفیت سازی­ها و برنامه‌های توسعه کشور به منظور ایجاد اشتغال، سهم بخش کشاورزی و صنایع آب­بر کمتر دیده می‌شد. ایجاد اشتغال همواره برای دولت‌ها از اولویت زیادی برخوردار بوده است. کمااینکه امروز نیز اشتغال، اولویت اول برنامه‌های کشور را دارد. اما حقیقت تلخ آن است که ما برای ایجاد اشتغال همواره راحت‌ترین کار را انتخاب کرده‌ایم: منابعمان را هزینه و اشتغال ایجاد کرده‌ایم. به عنوان مثال در بخش کشاورزی، طبق گزارش منتشر شده از پروژه «ایران ۲۰۴۰» که در دانشگاه استنفورد از سوی تیمی از پژوهشگران برجسته خارج از کشور انجام شده است، توان زراعی زمین­های کشاورزی ایران مورد ارزیابی قرار گرفت. طبق این گزارش، 6/0 میلیون هکتار (4/0 درصد) از زمین­های ایران در دسته زمین­های بسیار خوب برای کشاورزی، 6/3 میلیون هکتار (۲/۲ درصد) از زمین­های ایران در دسته خوب، 8/12 میلیون هکتار (۷۹ درصد) از زمین‌ها در دسته متوسط برای کشاورزی ارزیابی شدند و مابقی مساحت کشور (5/89 درصد) در دسته­بندی ضعیف، خیلی ضعیف، نامناسب و غیرقابل کشاورزی دسته­بندی شده‌اند. اما در تمام برنامه‌های توسعه قبلی و بعد از انقلاب اسلامی، به بخش کشاورزی به عنوان موتور محرکه اشتغال کشور نگاه شده است.

طبیعی است اشتغالی که از این مسیر ایجاد می‌شود، پایدار نخواهد بود و اثرات آن در آینده سبب کاهش رشد اقتصادی کشور خواهد شد کمااینکه امروزه نیز این اتفاق افتاده است. طبق گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۱۶1 از آنجا که آب یک پارامتر حیاتی برای تولید است، بنابراین کاهش ذخایر آب را می‌توان به عنوان کاهش رشد تلقی کرد. بسیاری از مناطق دنیا از جمله ایران کاهش نرخ رشدی به میزان ۶ درصد GDP را تا سال ۲۰۵۰ تجربه خواهند کرد که به علت کاهش دسترسی به آب مورد نیاز در کشاورزی و همچنین کاهش سطح سلامت، درآمد و مالکیت، رشد منفی پایدار را برایمان رقم خواهد زد. سیاست‌های بد مدیریت آبی می‌تواند اثرات رشد منفی را تشدید کند در حالی که سیاست‌های خوب می‌تواند در یک مسیر طولانی این اثرات را خنثی کند. توجه کنید که این گزارش کاهش رشد اقتصادی در اثر کاهش دسترسی به منابع آب را امری محتوم عنوان کرده است؛ چه سیاست درست اخذ شود و چه سیاست غلط. تفاوت تنها در آهنگ اثر این پدیده بر اقتصاد کشور است.

  • چه می‌توان کرد؟

برای دستیابی به راه­حل منطقی و پایدار برای حل مساله تنش آبی در کشور ابتدا لازم است چند اصل را به عنوان اصول اساسی بپذیریم:

  1. ایران در منطقه خشک و فراخشک در کره زمین قرار دارد و آب، یکی از مهم‌ترین نهاده‌های تولید است و در طرح‌های توسعه­ای باید به عنوان مهم‌ترین پارامتر در نظر گرفته شود.
  2. تنش آبی در کشور ما ماحصل بیش از نیم قرن سیاستگذاری نادرست است. طبیعتاً مساله­ای که طی نیم قرن در کشور ذره­ذره ایجاد شده است، راهکار کوتاه­مدت و ضربتی ندارد.
  3. مساله آب دارای ابعاد مختلفی است؛ این ابعاد شامل بعد مهندسی، بعد اجتماعی - اقتصادی، بعد اداری، سازمانی و حقوقی و همچنین بعد سیاسی و هیدروپولتیک است. پرداختن به هر یک از ابعاد به تنهایی نمی‌تواند کمک شایانی به حل این مساله کند.
  4. مساله آب یک مساله دینامیک و پویاست و مولفه­های مؤثر بر آن هر زمان با شرایط محیطی تغییر می‌کند. بنابراین نمی‌توان این گونه عنوان کرد که مثلاً ما فلان کار را می‌کنیم و این مساله حل خواهد شد بلکه در طی تمام این مسیر مراقبت لازم است.

با توجه به موارد فوق، برمی‌گردم به سوالی که در تیتر این مقاله عنوان کرده‌ام: آب مهم‌تر است یا اشتغال؟! پاسخ من به این پرسشی آن است که هر دو مهم است.

در سال‌های اخیر به ویژه از زمانی که ستاد احیای دریاچه ارومیه به دستور رئیس جمهور آغاز به کار کرد، همواره در نشست­های تخصصی این مساله عنوان می‌شد که در برخی نقاط کشور برداشت بی­رویه از منابع آب به ویژه در بخشی کشاورزی ضربات جبران ناپذیری به اکوسیستم طبیعی وارد کرده و سبب شده است که کشاورزی نیز از رونق بیفتد.

راه­حلی که عنوان می‌شد استفاده از طرح «نکار» بود. این طرح به این معنی بود که به کشاورزان به ازای درآمدشان از محل کشاورزی یارانه پرداخت کرده و از آنان درخواست شود که فعالیت کشاورزیشان را متوقف کنند. اما این طرح با اینکه در نگاه اول جذاب به نظر می‌رسد، اما ابعاد اجتماعی و سیاسی در آن مغفول مانده است.

بررسی‌های اینجانب در این خصوص و بررسی تجارب سایر کشورها در این زمینه نشان می‌دهد قدم اول برای کاهش تنش آبی در کشور، کاستن فشار و استرس از روی منابع آبی است. این مهم نیازمند اجرای طرح‌های توانمندسازی محلی است. مهم‌ترین اهدافی که در توانمندسازی محلی مد نظر قرار می‌گیرد شامل ۱- بهینه­سازی فعالیت‌های کشاورزی و ۲-ایجاد اشتغال جایگزین با در نظر گرفتن شاخص‌های توسعه پایدار است.

در طرح‌های توانمندسازی محلی ضمن در نظر گرفتن ظرفیت‌های محلی و منابع طبیعی نسبت به راه اندازی کسب و کارهای جایگزین اقدام می‌شود. تجارب گذشته در این بخش نشان داده است اثرات اجرای این طرح‌ها تاثیرات شگرفی در امرار معاش جوامع محلی و کاهش فشار و استرس روی منابع آبی کشور داشته است.

منبع : مجله ی تجارت فردا
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه