پدران و پسران

۵۵آنلاین :

یک توافق نانوشته وجود دارد. جامعه فرزندان آدم‌های بزرگ را دوست ندارد. «از فضل پدر تو را چه حاصل؟» این جمله همیشه در ارزیابی فرزندان آدم‌های بزرگ دخالت م‌کند. مبادا اینها را تأیید کنیم! مبادا که پررو شوند! در معرفی فرزندان آدم‌های بزرگ از اصطلاحاتی مثل «آقازاده»، «پسر حاجی» و «شازده»، «پسر آقای فلانی» استفاده می‌شود. فرقی نمی‌کند موضوع ژن برتر باشد یا شرکت در سیاست و کار هنری! یک قانون نانوشته‌ی دیگر هم وجود دارد: فرزندان وارث مصائب والدین خود هستند. مشکلات پدر بزرگ‌تر؛ مشکلات فرزند بیشتر! نگاه کنید به تاریخ: شاهزاده‌های کور شده عثمانی و صفوی و افشاری؛ خفه شدن‌های دسته جمعی کودکان؛ اعدام‌های خانوادگی در طول تاریخ؛ آستیاک آخرین پادشاه ماد، وقتی راز جان بدر بردن نوه‌اش کورش را شنید. وزیری که برای کورش کودک دلسوزی کرده بود را به ضیافتی دعوت می‌کند؛ برای تنبیه او غذایی از گوشت بدن فرزندش می‌پزد و برای شام جلوی او می‌گذارد؛ هر دو از گوشت پسر می‌خورند تا این که شاه به هارپاک وزیر می‌گوید که قضیه از چه قرار است! نگاهی کنیم به تاریخ ادیان: نوادگان پیامبران چه کشیدند از دست دشمنان پدران‌شان؛ حتی وقتی کنار کشیدند باز جامعه دست از سر آن‌ها بر نداشت! اغلب وارث دشمنان سرسختی شدند که از اعصار گذشته کینه‌ها داشتند. گویا فرزندان آدم‌های بزرگ باید تقاص نسل گذشته را پس دهند و تنبیه شوند ولی تشویق ممنوع است. این که می‌گویند «پسر چرا باید گناه پدر را پس بدهد؟» تنها یک اعتراض است به این قانون نانوشته! استعداد یک آدم گمنام آنا می‌تواند در معرض شناسایی عموم جامعه قرار گیرد ولی استعداد فرزندان آدم‌های بزرگ بدیهی و حوصله سربر است! شنیدم که روزگاری بابک تختی فرزند غلامرضا تختی قبل از این که نویسنده شود؛ در ایام نوجوانی به سوی کشتی می‌رود و در باشگاهی تمرین می‌کند. مدتی می‌گذرد و هیچ کس حاضر نمی‌شود با او کشتی بگیرد. به این صورت در واقع به طور ضمنی و سمبلیک می‌گویند که فرزند تختی! کشتی نگیر! خوش اومدی! نمی‌دانم این چقدر واقعیت داشته ولی حداقل منظور مرا درست بیان می‌کند. یک احترام توأم با ریاکاری همیشه پیش روی فرزندان آدم‌های معروف است. یک عشق همراه با نفرت؛ یک منحنی سینوسی از عواطف دیگران نسبت به آدم قبلی که هر روز تغییر می‌کند. به ضرب المثل‌های نه چندان مرسوم توجه کنید که یواشکی شنیده می‌شوند. «بچه‌های آدم‌های بزرگ هیچی نمی‌شن!» حتی فرزندان آدم‌های بزرگ در ذهن آدم‌های اطراف با هم مسابقه‌ی عدم موفقیت هم می‌دهند. هرگز نقطه‌ی شروعی برای فرزند آدم بزرگ قایل نیستند. انگار فرزند آدم بزرگ از صد درصدی شروع می‌کند و هر وقت کار می‌کند درصدی از سرمایه‌ی اولیه‌اش کم می‌کند. اصلا انگار فامیلی بزرگ بیشتر به درد مهمانی رفتن می‌خورد؟ اما خیر! باور نکنید! در مهمانی‌ها همه نام دارند ولی تو پسر آقای فلانی هستی! به‌جای این که از کارت سوال کنند از کار پدرت می‌پرسند. شاید هم حق دارند ولی اینها زندگی فرزند آدم بزرگ را تلخ می‌کند. «فرزند آدم بزرگ» با وظیفه‌ی تعریف نشده‌ای روبه‌روست. هر لحظه بر تعداد منتقدانش اضافه می‌شود. نگران نباشید! می‌دانم مثال‌ّهای متعددی در موفقیت فرزندان آدم‌های بزرگ وجود دارد. با گفتن این حرف‌ها من به دنبال یک نظریه موروثی در هنر یا جامعه نیستم. به نکته‌ی خاصی از دید خودم اشاره می‌کنم. در موفقیت و کسب آبرو فرزندان آدم‌های بزرگ راه ساده‌ای در پیش ندارند. شهرت نسل قبل دست و پا گیر می‌شود،کمکی هم نمی‌کند. ولی شاید اینجا قانون نانوشته‌ی امیدوارکننده‌ای هم متولد می‌شود: فرزندان آدم‌های بزرگ دیر اطمینان جامعه را جلب می‌کنند ولی وقتی این اتفاق بیافتد، جایگاهی بالاتر از انتظار پیدا می‌کنند. اگر فرزندی بخواهد تنها از شهرت والدین استفاده ابزاری کند راه بازتر است وای به حال کسی که راه تألیف و مؤلف برود! به اندازه‌ی دیگران تلاش کند! آن وقت متوجه این سدهای آهنین خواهد شد و بیشتر مار نیشش می‌زند و از پله سرنگون می‌شود به پایین! تلاش من این است که بگویم در دل این فرزندان آدم‌های بزرگ، همان طور که در دل فرزندان آدم‌های شریف گمنام جامعه، خاطراتی مهم وجود دارد. خاطراتی از زندگی و از درون خانواده؛ خاطراتی از واقعیت کار هنری؛ رقابت‌ها و دعواها؛ و فرزند مثل یک ضبط صوت بی‌طرف شاهد اینها بوده؛ در نتیجه انباری است از تحلیل آثار دیگران؛ در آثار هنری او خود به خود یک منتقد است؛ خوب یا بدش را کاری نداریم ولی جبر زندگی خانوادگی خود یک نوع تربیت به او داده که قابل بررسی است. این موضوع فقط به یک رشته‌ی هنری محدود نمی‌شود. در یک خانواده‌ی بازاری نیز روی هم رفته اطلاع درباره‌ی کسب و کار بیشتر از یک خانواده‌ی فرهنگی است. منبع عظیمی از اطلاعات وجود دارد که جدا از اصل زندگی آن آدم بزرگ نیست. این موقعیت ویژه‌ای ایجاد می‌کند. یک نفر چهار سال به دانشگاه می‌رود و می‌آید و صاحب نظر کارشناسی می‌شود. حالا اگر آن یک نفر علاوه بر تخصص عادی عمومی فرزند یک کارگردان بزرگ هم باشد، قطعا یک منبع بدیهی برای استخراج هنری خواهد بود. اگر استعدادش هم ثابت شود که نور علی نور است و به میدان نیاز دارد ولی میدان برای این آدم‌ها وسیع نیست. دست به خیلی کارها نمی‌توانند بزنند. در یک خلق و خوی هنری خانوادگی ایزوله هستند. شاید بگویید هر آدم موفقی دست به ساخت کار سطح پایین بزند جامعه با او برخورد می‌کند! این درست است ولی منظور من این است که اتفاقا وضعیت فرزند آدم بزرگ مدام در حال قیاس با تاریخ هنر است. اگر یک کارگردان با یک کار برادری یا خواهری هنری خود را ثابت کند؛ فرزند آدم بزرگ به سه کار نیاز دارد. اگر یک کارگردان بعد از پنج فیلم دارای موقعیت خاصی می‌شود که نمی‌تواند دست به هر کاری بزند، فرزند آدم بزرگ از طفولیت دچار این موضوع است.

در طی چند سالی که کانادا زندگی می‌کردم و درس می‌خواندم رفاقتی را با پدرم به صورت پرسش و پاسخ داشتم. شب‌های دیروقت تا طلوع صبح بحث می‌کردیم. رابطه‌ی ما داشت از حالت پدر و فرزندی خارج می‌شد. شب‌ها حدود ساعت سه، پدرم از اتاق کارش بیرون می‌آمد. من هم از اتاق کارم به آشپزخانه می‌آمدم. خانه‌ی ما مثل یک کتابخانه‌ی شبانه شده بود. پدرم نانی توی تستر می‌گذاشت و می‌گفت: «نان می‌خوری؟» من در جواب با احتیاط سؤالی از او می‌پرسیدم. طوری سؤال را مطرح می‌کردم که انگار جوابش را می‌دانم و می‌خواهم نظر او را نیز بشنوم. برخی اوقات از دنیای سیاست خبری به او می‌دادم که می‌دانم شنیده بود. لحن خبر را با درونیات خودم تنظیم می‌کردم تا او سریع‌تر واکنش نشان دهد. و با هم بحث می‌کردیم. برخی اوقات کار به جایی می‌رسید که می‌رفت و از اتاقش کتابی برایم می‌آورد. در روزهای بعدی کتاب را می‌خواندم و باز فردا روزی توی آشپزخانه همدیگر را می‌دیدیم و باز هم؛ «نان می‌خوری؟»، «چرا این سیب‌ها را نمی‌خوری؟» بهش می‌گفتم: «دلت برای ایران تنگ نشده!» عمقی به نگاه نافذش می‌داد؛ سرش را به زمین می‌دوخت و بعد به من خیره می‌شد: «طبیعی‌ه!» و من می‌گفتم: «خب نمی‌خوای برگردی؟» می‌گفت: «نمی‌خوام برگردم مدام تو خیابون که راه می‌رم پشت سرمو نگاه کنم.» چند سالی به این صورت گذشت و خانواده‌ی ما که از فشار اتفاق‌های دهه‌ی قبل آرامشش را از دست داده بود؛ در این سال‌های کوتاه آرامشی جدید و عجیب را تجربه می‌کرد. پدرم در دانشگاه تورنتو درس می‌داد و رییس انجمن قلم کانادا بود. من دانشجوی سینمای دانشگاه یورک بودم. برادرم دانشجو بود. برادر کوچکترم اواسط مدرسه بود و مادرم در کالج انگلیسی درس می‌داد. بالاخره درس من تمام شد. قصد داشتم برگردم ایران! باید بر می‌گشتم ایران که فیلم بسازم! پدرم می‌گفت: «نمی‌ذارن!» می‌گفتم: «آخه چرا؟ به من چه!» او چیزی نمی‌گفت؛ نمی‌خواست ناامیدم کند. بارها در سال‌های بعدی هم نومیدانه نگاه می‌کرد و می‌گفت: «نگذاشتند که دختر عموهایت تخصص پزشکی‌شان را ادامه دهند...» می‌گفتم «چرا؟» و او می‌گفت: «دخترای نقی رو تخصص راه ندادند. سه بار قبول شدن آخر سر با لطف رییس جمهور اصلاحات در تخصص کودکان و تنها یکی را بعد از چندین بار قبولی پذیرفتند.» ولی من زیر بار نمی‌رفتم. «نه! من هم یه بچه‌ی کوچه خیابونم با کسی فرقی ندارم!» و او تأکید می‌کرد: «نمی‌گذارند یک براهنی دیگر سر بلند کند. آن هم در عالم فرهنگ!» من با دیده‌ی تردید به او نگاه می‌کردم. دور و بر می‌گفتند: «اصلاً مگه این پسره چی هست که کسی کاری بهش داشته باشه یا نه!» واقعاً حق با آن‌ها بود. من کسی نبودم. فرزند یک آدم بزرگ بودم. یادم هست که این عده در آن دوره‌ای که پدرم می‌گفت در خطر قتل‌های زنجیره‌ای است، باز حتی به پدرم می‌خندیدند و می‌گفتند که «کی با این کار داره آخه!» و مدتی بعد از قتل‌های زنجیره‌ای همه سکوت کردند. حالا احتمالا منتظر خنده‌ای دیگر هستند. من به ایران آمدم؛ خیلی زود دیدم که از بزرگان و دوستان پدرم کسی به من کمکی نمی‌تواند بکند. سینما درهایش بسته بود. هیچ دری سوی من باز نبود. نمی‌دانستم سر نخ را از کجا بگیرم! همان اوایل دیدم که کسی با من کشتی نخواهد گرفت! همه فقط حال رضا را می‌پرسند. به مرور آدم‌هایی را دیدم که حتی از دور هم رنگ خانه‌ی ما را ندیده بودند، ولی پدرم را به خودم معرفی می‌کردند. زنده یاد عباس کیارستمی تنها کسی بود که در دیدارهای معدودی که آن اوایل با او داشتم، همیشه حرف دل رامی‌زد. حتی بعدها تا همین اواخر هم برخی فیلمنامه‌هایم را می‌خواند و امید به من می‌داد. در واقع کسی هدایتم نمی‌کرد. کسی حاضر نشد به سادگی مرا به دستیاری قبول کند. بعدها فهمیدم که آدم‌ها جلوی من معذب کار می‌کنند. پیش خودشان می‌گفتند لابد پسر براهنی هم کلی ادعا دارد. ادعایی نداشتم. در حالی که اصلا اعتماد به نفس ادعا را هم نداشتم. ساکت می‌شدم. آن‌ها می‌گفتند نگاه عاقل اندر سفیه می‌کند. حرف که می‌زدم می‌گفتند با اصطلاحاتش توی سر ما می‌کوبد. می‌گفتند فخر سواد می‌فروشد! این برچسب هنوز هم بر پیشانی من بین دوستانم برخی اوقات ظاهر می‌شود و خودنمایی می‌کند. عده‌آی از بزرگان هم می‌گفتند بیا و برو و دور و بر ما باش و به قول معروف همین جا زیر دست ما بپلک تا ببینیم... اما کیارستمی گفت: «آن‌ها هیچ چیز به تو یاد نخواهند داد. کوچکت می‌کنند. خودت کار کن.» گفتم: «بلد نیستم هنوز.» گفت: «سینما مثل یک وانت است از نرده‌های این وانت آویزان نشو. برو پشت فرمان وانت خودت بنشین.» و من نمی‌فهمیدم. بی‌کس و کار و تنها بودم. جوان‌ها با دید پسر رضا براهنی بودن؛ متوهم بودن؛ و این که من باسوادم فخر می‌فروشم؛ همیشه کنارم می‌زدند. همیشه در هر جمعی، جوانان سینمایی اغلب با من مخالف بودند. شنیدم که می‌گفتند «این بشر اونجا درس خونده ولی ... رو از گوشت کوبیده تشخیص نمی‌ده» شنیدم که می‌گفتند «اگر این تونست دو تا عکس رو به هم بچسبونه ما اسم‌مون را عوض می‌کنیم. چه رسد به چسباندن دو پلان در دکوپاژ» به خاطر همین مواهب از جمع‌ها خسته می‌شدم. از این رفاقت پنهان که همه ندیده و شاید به خاطر فامیلی با من داشتند، واقعاً خسته می‌شدم. جوان بودم و آن‌ها هم جوان بودند. ذاتشان در فوران بود. ضمیرشان علیه همه چیز من فریاد بر می‌آورد. من در چشم آن‌ها عین مشق شب بودم و یادآوری مشق شب همیشه حوصله سربر است. من مثل پیک شادی بودم در تعطیلات عید آن‌ها؛ پیکی که اسمش شادی بود ولی معاشرت با او سخت بود! چرا که همان مشق نوشتن بود و بس! چه شادی ترسناکی؟ عین قدیم بودم برایشان! عین یک مرفه بی‌درد! در حین این که خودشان مرفه‌تر بودند و من با سیلی صورت سرخ می‌کردم. وقتی از بیکاری و بی‌پولی می‌گفتم نگاهی عاقلانه به من می‌کردند. جمله‌ی «فکر کردی پسر رضا براهنی هستی پخی شدی!» ترجیع بند زندگی من است! از این‌ها بارها شنیده‌‌ام. رفتم پیش تهیه کننده‌ای که گفت «پروانه ساخت تو سخت است!» گفتم «چرا؟» گفت: «پسر رضا براهنی هستی!» جلوی سینما به کارگردان جوانی گفتم «بهمن پروانه ساخت نمی‌دهند.» گفت: «عیبی ندارد، عوضش تو پسر رضا براهنی هستی.» بیکار و بی‌پول شده بودم؛ همه گفتند: «دیگر چه می‌خوای؟ خوش به حالت می‌روی کانادا». من برگشتم به کانادا مدتی استراحت کنم. لااقل مدتی کنار خانواده امنیت داشته باشم. ورکشاپ سینمایی رفتم. پدرم پیرتر شده بود. ولی باز گفت و گوی آشپزخانه‌ای ادامه داشت. او بعد از این که منطقش را بیان می‌کرد روی هم رفته خوش‌بین‌تر می‌شد. می‌گفت: «بیا همینجا فیلمت رو بساز». می‌گفتم: «هنرمند باید در خاک خودش رشد کند.» باز می‌گفت: «ببین اجازه می‌دن؟» با فیلمنامه‌ی آماده، در کمین سرمایه و تهیه کننده و بعد مجوز و پروانه ساخت بودم و آلوده به سینمای ایران! و می‌گفتم: «پول می‌خواهد.» بحث بالا می‌گرفت؛ با تعجب می‌گفت «آیا واقعا گفتن به خاطر من اجازه نمی‌دن؟» می‌گفتم: «نه! کسی نمی‌گه به خاطر توست» می‌گفت: «پس چطور به کتاب‌ّهای من اجازه دادن؟» می‌گفتم: «آخه شاید با کتاب‌های تو قرار نیست براهنی دیگری سر بر بیاورد.» وضعیت خنده دار هم بود، می‌خندیدیم. حرف خودش را برای خودش بارها تکرار می‌کردم.

چند سالی گذشت و قرار شد برای پدرم در کانادا بزرگداشتی بگیرند. فیلمی از ادبای اطراف پدرم تهیه کردم و به مراسم بزرگداشت بردم. پدرم در آن دوران کمی قدر می‌دید و این برای خانواده مایه خوشحالی بود. فیلم را که دید، گفت: «تو این فیلم را طوری ساختی که انگار من فوت کردم.» سال هشتاد و چهار بود. مادرم فیلم را دید و گریه کرد. در کل روزهای خوبی بود. باز برگشتیم ایران. فیلمنامه‌ی دیگری نوشتم. فیلمنامه‌ام را برایش فرستادم. وقتی خواند شوق زده زنگ زد؛ باورش نمی‌شد و می‌گفت: «امیدوارم بگذارند.» این اولین کاری بود که از من تأیید می‌کرد. خیلی سختگیر بود در تأیید کار هنری؛ پدر و پسری اصلا در این ارتباط وجود نداشت می‌گفت «قصه یک جریان رو به جلو داره و یک جریانی میاد و اونو هی قطع می‌کنه» می‌گفت: «پلات» و من می‌گفتم: «خیر! ضد پلات دوست دارم!» می‌گفت «نداشتن پلات آدم رو زمین می‌زنه. اون چیزهایی که تو فکر می‌کنیم پلات ندارن، و دوستشون داری، همه پلات دارن؛ تو نمی‌تونی پلاتشون رو کشف کنی» می‌گفتم: «مثلا کیارستمی». می‌گفت: «من به کیارستمی پلات خانه‌ی دوست رو گفتم و خیلی خوشش اومد. » گفتم «خب چی بود؟» گفت: «در ممالکی با تاریخ دیکتاتوری کسی آدرس کسی را به کسی نمی‌دهد؛ ذات پلات اینجاست. دادن آدرس خانه‌ی دوست به یک غریبه یک نوع آدم فروشی است.» و سر تکان دادم: «چه تحلیل خوبی!»

سال هشتاد و هفت باز برای مدتی به کانادا رفتم. اواخر سفر در یک گفت و گوی آشپزخانه‌ای شبانه بودیم که اتفاق مهمی افتاد. طبق عادت شبانه رفتم توی آشپزخانه؛ آن روزها خیلی تحت فشار بودم؛ احساس حمید همایون را داشتم؛ به جایی نرسیدن داشت دیوانه‌ام می‌کرد. درگیر خود بودم. پدرم ایستاده بود: «نون می‌خوری؟» گفتم: «نه مرسی» دوباره پرسید: «نون می‌خوری؟» باتعجب نگاه کردم. پدرم عادت داشت حرف‌هایش را تکرار کند. طوری نگاه کردم که یعنی نمی‌خورم و تکرار نکن. سر چرخاند و سیبی برداشت و در یخچال را بست و باز آمد و گفت: «نون می‌خوری؟» فکر کردم شوخی می‌کند ولی این بار تعجبم تبدیل به نگرانی مرموزی شد. من معمولا زود توهم می‌زنم؛ زود از نشانه‌ّهای بد نتیجه‌ی بدترین می‌گیرم؛ وسواس بیماری دارم؛ این بود که نگرانش شدم: «بابا!» با جدیت جواب داد: «هان» و گفتم: «بابا چقدر می‌پرسی؟» بی‌حوصله رفتم توی نشیمن و تلویزیون را روشن کردم. پدرم رفت به سوی دستشویی؛ کمی گیج به نظر می‌رسید. اندکی گذشت و من نگران شدم؛ رفتم در دستشویی؛ در زدم. «بابا!» جوابی نداد. صدای آب می‌آمد و دستی که آب را به صورت می‌کوبید. صدا را شناختم؛ پدرم وقتی صورتش را می‌شست انگار با آب شنا می‌کرد. در را باز کردم؛ صورتش را دیدم. چهره‌اش عوض شده بود؛ انگار شبیه خودش نبود؛ بیش از اندازه متحیر بود؛ این تصویر ازپدرم؛ این حیرانی در آب و جلوی آیینه؛ به شدت مرا منقلب کرد. چرا؟ علتش برای من خاطره‌ای بود که از چشم‌های مادربزرگم هنگام بیماری آلزایمر داشتم؛ چشم‌هایی که روح حافظه را برای لحظه‌ای گم می‌کنند؛ همان نگاه بی‌روحکه از صد سرطان بدتر است. نکند این همان فراموشی است که از حافظه‌های بزرگ انتقام سختی می‌گیرد؟ نکند این هم آلزایمر بگیرد؟ «بابا خوبی؟» و در جواب «هان!» یعنی چی؟ واقعاً عجیب بود! ناگهان این از کجا آمد؟ خدایا! نه! چند دقیقه بعد از حال جسمی پدرم در آن لحظه خیالم راحت شد؛ پدرم آمد و نشست روی مبل ولی کمی گیج و منگ بود و خوابید. من اما از ترس آلزایمر به خود لرزیدم. پشتم لرزید. که این همان بیماری است که پدرم گفته بود اگر سراغش آمد با طپانچه خلاصش کنم. یاد مادر بزرگم افتادم که ساعت نمازش را گم می‌کرد. به سرعت رفتم طبقه‌ی بالا؛ در اتاق خودم را باز کردم. توی یک اتاق یک سرویس دستشویی بود که ما با رفقا جمع می‌شدیم و سیگار دود می‌کردیم. رفتم توی توالت؛ سیگاری روشن کردم. همانجا گریه کردم. یادم می‌آید که خیلی اشک ریختم. فردا صبح به سراغ پدرم رفتم، سر خوش بود و مثل همیشه با روحیه سلام و احوال پرسی می‌کرد. چشمانش با هوش و تیز؛ هیچ اثری از آن گیجی لحظه‌ای نبود. مناما با نگرانی به مادرم گفتم «بابا داره آلزایمر می‌گیره!» مادرم گفت: «نه بابا این دیشب قرص خواب منو اشتباه برداشته و یهو چند تا با هم بالا انداخته» یک لحظه دل خودم را به قرص‌های خواب خوش کردم ولی یادم می‌آید که گفتم: «شما متوجه نیستید من که می‌رم و میام می‌فهمم جدیدا یک چیز رو هزار بار تکرار می‌کنه» گفت: «نه عزیزم! این همیشه این طوری بوده. نسبت به اطراف بی‌توجهه! تو فکر خودشهو یادش می‌ره». نگرانی را با خود نگاه داشتم و شب خواب بسیار بدی دیدم: پدربزرگی که هرگز ندیده بودم رادر خواب دیدم؛ پدر پدرم که در قم مدفون است را در خواب دیدم؛ سنگ قبرش کنده شده بود و نیمی از جنازه‌اش از زیر خاک بیرون آمده بود. دیدم که هنوز یک طرف بدنش نپوسیدهو کاملاً سالم است. با تعجب نگاه می‌کردم که چرا نصف بدن او در خاک سالم مانده که دیدم نهری از کنار قبر او می‌گذشته؛ دست به آب نهر زدم و دیدم که آب یخ است و سرد. این سرما نصف بدن پیرمرد در خاک را دست نخورده حفظ کرده بود و وقتی که سنگ قبر را بالا می‌زدم تا آن نصف دیگر را ببینم؛ حشرات و مگس‌ها امانم نمی‌دادند که بتوانم اصلا چیزی را ببینم! حال و روزم به هم ریخته بود. نه فقط به خاطر آن فراموشی لحظه‌ای که شبیه شعر «اسفندیار شاید» خود رضا براهنی است که به مادرم تقدیم شده است: «اگر مرده‌ی من به پیش او بردی یادت نرود قفس / حیرانی من در آب و آیینه / یادت نرود / وقتی که کنار دست او هستم/ این من نیستم / اختیارم دست من نیست / پیغمبر وحشیان عالم هستم / یادت نرود / قفس / مظلومی عشق و عاشقی در فقر نجیب / یادت نرود /».

این حیرانی پدرم در آن لحظه در مقابل آینه دستشویی و با صدای شترق شترق آب که به صورت می‌خورد، از یادم نرفت. بر سرم آوار شد و آن کابوس آلزایمر مادربزرگم که در ابتدا نمازش قضا می‌شد. مادرم به من اطمینان داد که این طور نیست و من خودم را خام دستانه به گیجی زدم تا نفهمم؛ سینما پناهگاه خوبی برای آدم‌های تنهاست تا تنهاترشان کند. سینما جادویی برای آدم‌هایی مثل من بود و به داد من می‌رسید ولی گویا عملا ستاره‌ی بخت ما داشت افول می‌کرد. آسایش کوتاه بعد از قتل‌های زنجیره‌ای داشت بر باد می‌رفت. ما هنوز نمی‌فهمیدیم که طبیعت چقدر سختگیرتر از این‌‌ها می‌تواند باشد. اصلا مگر اوضاع خوب هم می‌شود در این دنیا؟ بشنوید و باور نکنید! خلاصه از همان روزها خیلی چیزها به هم ریخت؛ مادر و پدر و برادر کوچکم به دنبال نان به ابوظبی رفتند. مادرم تنها شاغل خانواده‌ی ما در طول تاریخ این خانواده است که یک بار شغل استادی دانشگاه را در تهران به خاطر امضای متن ۱۳۴ از دست داده است. حالا پس از تدریس زبان انگلیسی در کانادا، شغلی در ابوظبی پیدا کرده بود که قرار بود در کالجی انگلیسی به پلیس‌های جوان اماراتی زبان درس دهد. آنها به ابوظبی رفتند و من به ایران آمدم تا سینما جادو کند که گویا نمی‌کند. در ایران بودم که انتشارات نگاه و بعد مروارید هر دو می‌خواستند که مجموعه‌ی کامل اشعار براهنی را چاپ کنند. پدرم به من قول می‌داد که مجموعه را تا دو هفته بعد بفرستد و نمی‌فرستاد! می‌گفتم: «چرا نمی‌فرستی الان یک ساله؟» و می‌گفت: «ای وای یادم رفت» و باز من غر می‌زدم. هنوز همه‌ی هوش و حواس او بر سر جایش بود و من هم فکر آلزایمر را از خودم با سانسور دور می‌کردم. ناشرین در انتظار بودند. من رابط بین ایران و او بودم. پدرم هر بار حرف‌های هیجان انگیزتری از کتاب‌های آینده‌اش می‌زد ولی نتیجه‌ای حاصل نمی‌شد. در همان تاریخ مقاله می‌نوشت. فعال بود و آدم‌ها را می‌دید. هنوز از افول سیستم مغزی هیچ خبری نبود. شاید هم من لحظه‌ی آینه‌ای را من توهم زده بودم. اوایل سال هشتاد و هشت مادرم کارش تمام شد و با برادرم به ایران آمد. پدرم به کانادا رفت. در حین صحبت و احوالپرسی با مادرم گفتم که چرا بابا این کتاب‌ها را روی هوا گذاشته؟ ناگهان گفت «اصلا عجیب فراموش کار شده؛ از بانک زنگ می‌زنن یادش می‌ره؛ حساب‌های کردیت کارت‌هاش همه خراب شده؛ ولی این آلزایمر نیست.» درست دو سال از آن لحظه‌ی حیرانی می‌گذشت. اندکی بعد انتخابات هشتاد و هشت رسید و ما درگیر جو ملتهب انتخابات و نتیجه آرا بودیم و با پدرم هم در تماس بودم که به آمریکا رفته بود و جلوی سازمان ملل اعتراض کرده بود. همراه شدن با نوام چامسکی جلوی سازمان ملل همانا و به محاق رفتن دوباره‌ی آثارش در ایران نیز همان؛ در نتیجه کار و بار کتاب‌ها همه رفتند به هوا و کتاب‌های چاپ شده هم در انبار ناشرها ماندند. و تمام!

فراموشی‌هایی بود ولی چندان به آلزایمر شبیه نبود. این بیماری لعنتی نسیان عین یک سرطان فراموشی است. همه چیز هست و خود را نشان نمی‌دهد. رضا براهنی می‌نوشت و جدی کار می‌کرد. شبیه یک کهولت سنی زودرس در یک بدن سالم بود. آلزایمر نشانه‌ای ندارد. به مرور اول شماره‌ تلفن‌ها از یاد می‌روند و بعد ساعات روزمره تکان می‌خورند. تا سال‌های سال شخصیت و مفهوم زندگی فرد باقی است و همین‌ها شد که در سال‌های بعد پدرم مصاحبه می‌کرد ولی یادش می‌رفت که متن را پیگیری و تصحیح کند و خیلی از افراد از همین موضوع سوء استفاده‌ها کردند. من تصمیم گرفتم به شکل روشن‌تر و مؤثرتری در خدمت او باشم. هشتاد و هشت تا نود و یک روز به مرور حافظه ضعیف‌تر شد ولی براهنی سرزنده و هوشیار ادامه می‌داد. رضا براهنی تسلیم این بیماری نمی‌شد و انکارش می‌کرد ولی انگار این بیماری آلزایمر صبرش از این حرف‌ها زیادتر است. اندازه‌ی طبیعت صبر دارد تا بالاخره طرف را زمین بزند. در گیر و دار مصاحبه‌ها خیلی‌ها هر چه خواستند به او نسبت دادند و دشنام نثارش کردند. خواندن کامنت‌ها و نقدهای مردم مثل شلاقی بر پیکر ضعیف این خانواده‌ی نیمه‌جان فرود می‌آمدند و می‌آیند هنوز؛ یکی سلطنت را می‌خواهد پس براهنی را می‌زند. یکی ضد انقلاب است و براهنی را سردمدار مبارزه می‌داند و نفرتش از همه را با فحش نثار ما می‌کند. روشنفکری که خود این روزها یک فحش آبدار محسوب می‌شود؛ حالا بین روشنفکرها براهنی منتقد هم نوبر است. یکی شاملوئیست است و براهنی را به خاطر شاملو می‌کوبد. عموماً اصلا نمی‌خوانند تا ببینند براهنی چه گفته! فقط می‌زنند. یکی شعرهای نخوانده‌اش را مسخره می‌کند. عجب برزخی است! و بدبختی مضاعف اینجاست که حالا براهنی یادش می‌رود اینها را پیگیری کند؛ وقتی می‌گوییم «به فلانی جواب نمی‌دهی؟» می‌گوید «مگه چه گفته؟» وقتی سخن را تکرار می‌کنیم او می‌گوید: «این اولین باره می‌شنوم.» و به هیچ چیز نمی‌رسد. در واقع اصل کار یادش می‌ماند؛ مثل بازیگری که فیلمنامه را در دست دارد ولی برنامه ریزی را از دست داده است. یادش می‌رود جلوی دوربین چه کار داشته! کار را در دست میگیرد و انجام می‌دهد ولی یادش می‌رود چرا این کار را کرده؟ و همه چیز به فراموشی می‌رود. ما همه قبول کرده‌ایم و در مدارا با حافظه هستیم. در واقع آلزایمر یک متفکر و یک نویسنده اینچنینی خود یک تبعید است. تبعید به مغز خودش؛ با دری بسته رو به جهان؛ سلولی انفرادی است که در آن ساعت همیشه به ضرر مغز می‌چرخد.

سال نود و یک از وکالت رسمی می‌گیرم تا به امورش در ایران رسیدگی کنم. از سال هشتاد با وکالت دستخطی امور کتاب‌ها را پیگیری می‌کردم حالا باید رسمی کار کرد. در سفری به کانادا فیلمنامه‌ی پل خواب را به او می‌دهم بخواند. در آشپزخانه گپ می‌زنیم. فیلمنامه را یک بار در ایمیلش دیده و خوانده ولی تا گپ بزنیم آن را فراموش می‌کند. برایش توضیح می‌دهم و یادش می‌افتد که خوانده؛ از اسمش تعریف می‌کند. درباره‌ی جنایت و مکافات حرف می‌زنیم. هنوز سرمایه‌ای نیست؛ پس تهیه کننده و مجوزی هم نیست. از قضا فیلم قبلی لواسان هم اجازه نگرفته و باز پروانه ساخت در بحث ما حضوری دایمی دارد. مثل میز وسط خانه است. پدرم می‌گوید: «اینو اجازه ندن دیگه برگرد اینجا و فیلم بساز». عصبانی می‌شوم: «بعد از پانزده سال سگ دو زدن برای فیلمسازی در ایران برگردم اینجا با هیچ؟» حالا آلزایمر پدرم رسمیت عملی دارد. پدرم خیلی چیزها را فراموش می‌کند ولی خدا را شکر که هنوز شخصیت او پابرجاست. هنوز رضا براهنی است. از همانجا ترتیب مصاحبه‌ای را می‌دهیم؛ براهنی مصاحبه‌ای تلفنی با علیرضا غلامی می‌کند و این مصاحبه بسیار خوب از کار در می‌آید. زمان می‌گذرد و دولت در سال نود و دو عوض می‌شود ولی برای براهنی دیگر مهم نیست. او دیگر اخبار را مثل قبل دنبال نمی‌کند. در جواب حرف شاملو را تکرار می‌کند که گفته بود: «شاید هم از این دنده به آن دنده می‌شویم فقط».

سال نود و سه از راه می‌رسدو چند کتاب از براهنی منتشر می‌شود. فیلم پل خواب بعد از مجاهدت‌های بسیار با شروطی که برای تهیه کننده گذاشته‌اند، پروانه ساخت می‌گیرد. با پدرم صحبت می‌کنم و خبر خوش را می‌دهم؛ خبر خوش است ولی حافظه که خوش نباشد هیچ خبری خوش نیست. این موضوع اصلا سابقه‌ای در ذهن او ندارد که حالا دستاوردی محسوب شود. خبری که قرار بود مهم تلقی شود حالا انگار حوصله‌ای برای شنیدنش نیست. «نوشدارویی و بعد از مرگ سهراب آمدی / نازنین این زودتر می‌خواستی حالا چرا؟»

فیلمبرداری با مصایب ادامه می‌یابد؛ سکانس‌هایم کتک می‌]ورند. هر چه می‌خواهم سر صحنه نیست. وقت نیست. بدو بدو و عجله و باز هم حرف‌های تکراری می‌شنوم. «حالا فکر کردی پسر رضا براهنی هستی شاهکار می‌سازی!» اما رفقایم تحت عنوان عوامل فیلم دورم را می‌گیرند و کار فیلمبرداری پل خواب را تمام می‌کنیم. فیلم به دلیل نبود سرمایه بلافاصله بعد از فیلمبرداری متوقف می‌شود. من اصرار می‌کنم که فقط سه روز اجازه دهید که من یک راف - کات بزنم. بالاخره موفق می‌شوم راف - کات را با تدوین‌گر فیلم درست کنم. سه روز با دست لرزان و چشم خسته تدوین می‌کنیم. به راف - کات اولیه‌ای می‌رسیم تا با آن شاید سرمایه گذار بعدی را فراهم کنیم. عوامل طلب مالی دارند و پولی نیست و آنها دم عید بدون حقوق مانده‌اند. پولی در بساط تهیه کننده نیست! من دیگر کاری در تهران ندارم. از سویی می‌گویند وضع حافظه‌ی پدرم خراب است. می‌دانم باید به کانادا بروم. همه می‌گویند عجله کن. آب خوش از گلو پایین نمی‌رود انگار! پس راف - کات را به چمدان می‌اندازم و می‌روم به سوی کانادا عید نود و چهار مادرم مرا از فرودگاه بر می‌دارد. با هم از اتوبان‌های همیشگی کانادا به سوی خانه می‌رویم. پدرم در خانه منتظر مسافری است. مادرم می‌گوید: «به او نگفتم تو می‌آیی؛ می‌خواهم ببینم می‌شناسه تو رو یا نه!»از درون کمی به هم می‌ریزم. «مگر می‌شود مرا نشناسد!» خسته از ندادن پروانه؛ خسته از کار؛ فرسوده از اجتماعات اطرافم؛ از رفیق بازیگر ده دوازده ساله‌ای که دو روز قبل از فیلمبرداری کارم را رها کرد چون معتقد بود من فکر کردم که پخی هستم ولی نیستم. خسته از عدم امکان تنظیم روابطم با اجتماع؛ و نامطمئن به راف - کاتی که به دست دارم. داخل خانه می‌شوم. پدرم دست به سینه و همیشه منتظر راه می‌رود. در که باز می‌شود مرا می‌بیند؛ «ای خدایا!» فریاد می‌زند و دستانش را باز می‌کند. مادرم می‌خندد و می‌گوید: «ای وای شناخت.» چه می‌شود گفت! چه روزهای تلخی! یکی دو روز بعد عید است و من فیلم‌های کوتاهم را نشان می‌دهم که در جشن تصویر سال شرکت داشتند. بالاخره اصرار به دیدن پل خواب به صورت همان راف - کات می‌کنند. ولی پدرم اصلا یاد ندارد که من مجوز گرفتم؛ او اصلا به خاطر نمی‌آورد که من فیلم ساختم؛ به یاد ندارد که گفته بود تا ابد نمی‌گذارند براهنی دیگری سر بر بیاورد اصلا این فیلم‌ها مال کی هستند؟ او می‌داند ولی به یاد ندارد. این وضعیت عجیبی است. این که یکی بداند و نداند که می‌داند. یادش نمی‌آید که می‌داند! به قول خودش در شعرهایش: «به من بگو / ما راه‌های که را راه می‌رویم / گوش تو شاعر است / بشنو صدای گوش خودت را / بشنو /».

مادرم دی وی دی راف - کات بدون صدا گذاری را می‌گذارد توی دستگاه.صدای دیالوک‌ها به صورت سینک موجود است ولی صدای افکتی در کار نیست. فیلم عجیبی است برای تماشای افراد غیرسینمایی. نگران هستم. به خودم اطمینان ندارم. دست بر قضا پدرم هم می‌نشیند به تماشا. لحظه‌ای احساس آرامش می‌کنم که خب بالاخره به شکلی دارد این فیلم را می‌بیند. مادرم رو به پدرم می‌کند و می‌گوید «بیا ببین می‌گن این فیلم تازه اومده و بد نیست.» من به پشت صندلی‌های هال می‌روم و از پشت سر آنها به تلویزیون نگاه می‌کنم. فیلم راف - کات تیتراژ آغاز و پایان ندارد. معلوم نیست چه کسی آن را ساخته! من که اصلاً از نظر پدرم فیلمساز نشده‌ام هنوز! حافظه‌ی او درگذشته مانده یا به گذشته برگشته است و خلاصه انگار تلویزیون فیلمی پخش می‌کند و مادرم طبق روال هر روز از پدرم می‌خواهد بنشیند و با او فیلم ببیند. پدرم بی‌حوصله است. در آن روزها کلافه‌تر عمل می‌کند. مدام به اتاق می‌رود و باز می‌گردد و هنوز چند دقیقه‌ای نشسته که باز بلند می‌شود. ولی حالا نشسته و به تصویر نگاه می‌کند. بالاخره حتما برای تماشای فیلم نیاز به تداوم حافظه هست. من غبطه می‌خورم که عجب زندگی کاری‌ای داریم ما! حالا که ما فیلم ساختیم دیگر پدرمان حافظه ندارد. پدرم چند دقیقه‌ای فیلم را می‌بیند و بعد طبق عادت از جایش بلند می‌شود. مادر فیلم را می‌زند روی پاز و رو به پدرم می‌کند: «چی شد؟» و پدرم تعجب می‌کند که چرا فیلم اینقدر مهم تلقی می‌شود. با عینک راه می‌افتد به سوی اتاقش و در جواب می‌گوید: «مثل این که فیلم چرتی‌یه!» حالا دیگر بدبختی‌های زندگی آنقدر اعتماد به نفس داده که این جمله را به سادگی باور نکنم. یاد منتقد تلویزیونی می‌افتم که می‌گفت با یک دقیقه هم می‌شود فهمید فیلمی مزخرف است. اما فیلم من مزخرف نیست. مادرم کماکان به تماشا ادامه م‌دهد. پدرم موقع رفتن به اتاق نگاهی هم به من می‌کند و خوش و بشی ... «چطوری؟» و می‌گویم: «خوبم». پدرم می‌رود و مدتی در اتاقش می‌ماند. این روزها آلزایمر فرصت کار را ازاو گرفته؛ زود یادش می‌رود و بیرون می‌آید و باز راه می‌افتد به سوی مادرم جلوی تلویزیون؛ مادرم که مثل یک ضریح در زندگی اوست. پدرم لیوانی بر می‌دارد: «چایی تازه‌س؟» مادرم با شیطنت می‌گوید: «بیا بشین ببین این فیلم واقعا بد نیست انگار!» پدرم که در همین ده دقیقه هم یادش رفته که فیلم چه بوده! جلو می‌آید: «ساناز چی می‌بینی؟» و می‌نشیند به تماشا. از فیلم نیم ساعتی گذشته؛ فضای فیلم کمی گرم‌تر شده؛ در داخل قاب ساعد سهیلی در قالب راسکلنیکفی به مهمانی زنی می‌رود. شهاب (ساعد سهیلی) فکر می‌کند به مهمانی دعوت شده ولی گویا فقط برای نوکری از او دعوت کرده‌اند. پدرم کنجکاو شده و به دقت نگاه می‌کند. کمی بعد صحنه‌ی قتل از راه می‌رسد. ساعد سهیلی به تأیید همه این نقش را خوب بازی کرده؛ او به زن تلفن می‌زند و قرار و مدار می‌گذارد. مدتی بعد داخل خانه‌ی زن صاحبخانه می‌شود. زن می‌رود طبقه‌ی بالا و شهاب یا ساعد پتکی را از داخل ساک سیاهش بیرون می‌آورد. پدرم با نگرانی رو به مادرم می‌کند: «ساناز می‌خواد بکشه؟» مادرم دوست ندارد کسی قصه را پیش بینی کند. پدرم با اطمینان اضافه می‌کند: «آره می‌خواد خودشو بکشه!» شهاب با پتک زن را می‌کشد. پدرم هر دو دستش را طبق عادت روی سرش می‌گذارد. درون قاب زن دیگری زنگ خانه را می‌زند و شهاب در را باز می‌کند؛ پدرم این بار با صدای بلند و با لحنی کتابی به مادرم می‌گوید: «الان این رو هم می‌زنه.» پیش بینی پدرم درست است و شهاب همین کار را می‌کند. پدرم از پیشگویی خودش خوشش می‌آید و رو به مادرم می‌کند: «یارو از روی جنایت و مکافات ساخته». حال من کمی بهتر می‌شود و بعد از قتل جرات می‌کنم که جلوتر بیایم. فیلم رو به اتمام است. پدرم رو به من می‌کند: «تو دیدی اینو؟ عجب فیلمی ساخته!» بله! واقعا هم عجب فیلمی ساخته یارو! بالاخره فیلم تمام می‌شود. تیتراژی در کار نیست که اسامی لو برود. بلافاصله بعد از فیلم من و مادرم و پدرم توی آشپزخانه‌ایم و پدرم درباره‌ی فیلم حرف می‌زند و ما هنوز نمی‌گوییم که چه کسی این فیلم را ساخته است! مادرم به شیطنت و بازی با پدرم ادامه می‌دهد. پدرم از این می‌گوید که قدیم در ایران از این کارها نمی‌ساختند؛ و بارک الله به کسی که این را ساخته است. «آفرین» از نسل جدید ایران می‌گوید. از هوش جوانان وطن یاد می‌کند. من بین فیلم و پدرم حیرانم. به یاد دارم که در گذشته وقتی من به کانادا رفتم فیلم‌های مهم سینمای ایران را برای پدرم اکران می‌کردم. مثلا درباره‌ی الی و جدایی نادر از سیمین از اصغر فرهادی و با هم بیشتر فیلم‌های جوانان را می‌دیدیم. حالا در ادامه‌‌ی بحث آشپزخانه‌ای، پدرم به من رو می‌کند که زیر متن کلام به سادگی روشن می‌شود: «ای کاش تو هم مثل این دوستت بودی!»، «ای کاش تو هم اندازه‌ی این دوستت توانا بودی!» تلخ است اما این بزرگ‌ترین تأیید زندگی من است. از درون حس شادی و غم توأمان از راه می‌رسد. بالاخره مادرم تاب نمی‌آورد و مرا نشان پدرم می‌دهد و می‌گوید: «اینو این ساخته بابا» پدرم متحیر می‌ماند. اولین جمله‌ای که به ذهنش می‌رسد، این است: «چرا به من نمی‌گی؟ شاید من بد و بیراه می‌گفتم؛ شاید من بدم میومد.» و همه ما می‌دانیم که اگر هم همه چیز را گفته بودیم باز هم در حافظه‌ی او تنها چند لحظه دوام داشت. وقتی زنگ تلفن به صدا در بیاید گذشته‌ی متصل به آن لحظه از ذهنش می‌پرد. هر حرف و خبری فقط به اندازه‌ی چند ثانیه تاریخ مصرف تارد. تداوم صحبت تا جایی است که شخص ثالث وسط بحث بیاید. با وجود این که پدرم این فراموشی را دارد ولی این بحث قطع نمی‌شود و من هم فقط گوش می‌دهم و به این دلیل صحبت آشپزخانه‌ای تا یک ساعت درباره‌ی پل خواب ادامه پیدا می‌کند. بالاخره من می‌روم سیگاری در تراس بکشم و یک بادی به غبغب بیاندازم که بیا و ببین من چه کردم؟ کاری کردم کارستان که رضا براهنی را به وجد آورده! پدرم به اتاقش می‌رود. مادرم در آشپزخانه شام می‌پزد. نیم ساعت بعد شام حاضر است. خانوادگی سر میز شام می‌نشینیم. پدر می‌آید و می‌نشیند. حالش بد نیست. من می‌خواهم حرفی از فیلم و سینما بیاندازم ولی می‌بینم که پدرم هیچ از یک ساعت پیشترش خبر ندارد. هیچی از فیلم و من و پل خواب من به یادش نیست. اصلا انگار همه چیز باد شد و رفت هوا! او به یاد ندارد که فرزندش بالاخره کارگردان شده و از قضا اجازه هم گرفته و فیلمش را چند ساعت پیش دیدیم و حتی خوشمان آمد و حرف زدیم. خیر! همه چیز به همان نقطه‌ی صفر بر می‌گردد. من دیگر یک فیلمساز نیستم. همان دانشجوی قدیمی هستم که باید نصیحت شوم. اصلاً فیلمی ساخته نشده! درحین شام پدرم پیشنهاد می‌کند که باید جدی‌تر از این‌ها خودم را پیش ببرم. باید به کانادا بروم و زانو بزنم و در یک دانشگاه درست و حسابی درس بخوانم! برادر کوچکم می‌گوید: «بابا اینو با من عوضی گرفتی!» چه می‌شود کرد؟ پدرم دیگر تنها در گذشته‌ی من سیر می‌کند. ملتمسانه می‌گویم: «منو می‌گی؟ من که سیزده سال پیش درسم رو تمام کردم» و او خود را با من تنظیم می‌کند و می‌گوید: «می‌دونم.» بله می‌داند! ولی اصلا به یاد ندارد! به یاد ندارد که فیلمی دیده! به یاد ندارد جنایت و مکافات دیده! به یاد ندارد فرزندش چه می‌کند! حالا می‌فهمم که چرا مادرم قصد داشت در آغاز سفر او را امتحان کند تا ببیند اصلا مرا به یاد می‌آورد یا نه! آلزایمر دمار از روزگار ما در آورده است. به چشم دیده نمی‌شود ولی اوضاع خوب نیست. و بزرگ‌ترین تعریفی که از فیلمم شنیده بودم مثل کالسکه‌ی سیندرلا تنها یک ساعت دوام می‌آورد. یک آن باطل می‌شود و من می‌مانم و دنیای خشن از یاد رفتن‌ها! آن سفر با یک مهمانی تمام می‌شود. پدرم در مهمانی که همه منزل ما هستند، شعر می‌]واند. سعید آرمند با موبایلش لحظه را ثبت می‌کند. پدرم شاد و خوشحال است. شب تمام می‌شودو صبح از خواب بیدار می‌شویم. صندلی‌ها پخش و پلا هستند. از رنگ رخسار خانه معلوم است که لشکری دیشب اینجا را منفجر کرده‌اند. پدرم می‌آید و می‌نشیند روی یکی از صندلی‌هایی که آن وسط علاف مانده تا جا به جایش کنند! مادرم می‌گوید: «چیه دکتر!» و این اولین باری است که پدرم به مشکل حافظه‌اش اعتراف می‌کند «من هیچ یادم نیست که دیشب اینجا چه خبر بوده!» و ناراحت است. سخت است تعریف کردن این لحظه‌ها؛ سخت خیلی سخت! شادی همیشه از خلال غم خود را به ما می‌رساند! خداحافظی در آن سفر مثل یک مرثیه می‌ماند. خداحافظی ابدی است انگار؛ پدرم سعی می‌کند چمدان سنگین را برای من بلند کند و در صندوق بگذارد. چمدان را از دست او می‌گیرم. عصبی است و ناراحت. می‌شناسمش. غم را با بازی پنهان می‌کند. مثل بازیگری است که از شدت جریان حسی صحنه برای خود یک کار فیزیکی می‌تراشد و انجام می‌دهد. او هم به چمدان متوسل شده تا خود را مشغول نشان دهد و حسیات را در این لحظه‌ی جدایی دور کند. حالش خوش نیست. کمتر به دیدنش می‌آیند. افراد حوصله‌ی سر به سر گذاشتن با یک آدم آلزایمری که حرف‌ها و خاطراتش را تکرار می‌کند، ندارند. خیلی از همان‌هایی که مشتاقش بودند و فریادکشان از او استقبال می‌کردند دمشان را روی کول‌شان گذاشته رفته‌اند ولی صدای فریادشان گوشمان را کر می‌کند. شاگردش بهرام بهرامی ده سال است سری نزده! دوستان نزدیکی می‌آیند و می‌روند ولی کمتر؛ شاید هم حق دارند. نه! حق ندارند. زندگی با قوانین حقوق بشری اداره نمی‌شود. جامعه با آن قوانین اداره می‌شود. زندگی سخت و برای ما سخت‌تر که اینها را می‌بینیم. بالاخره گریان و نالان به تهران می‌آیم. مشکلات فیلمم حل می‌شوند و فیلم را برای فجر آماده می‌کنم. به پدرم هر چه می‌گویم، انگار بر یخ می‌نویسم و حکایت آرزو با باد می‌‌گویم. مادرم به ایران می‌آید. در جشنواره یکی از بین جمعیت مرا بغل می‌کند که بوی پدرت را می‌دهی! دنیای غریبی است نازنین!

بگذریم از این که فیلم اکران نمی‌شود و مشکلات هنوز ادامه دارند. هنوز تحویل‌مان نمی‌گیرند و همیشه دور تسلسل مجوزها هست که مخ را بترکاند؛ اما در این اوضاع و احوال باز هم چند ماه پیش برای دیدن پدرم و ب بهانه‌ی نمایش فیلمم به کانادا رفتم. یک نمایش با پرسش و پاسخ حضار در سینمای قدیمی نزدیک به مرکز شهر تورنتو؛ با مهمانانی زیاد و ویژه؛ در روزهایی که مشغول چیدن برنامه از تهران بودم پدرم افتاد زمین و لنگش شکست و زیر تیغ جراحی رفت و بعد از آن زمین گیر شد و محدود به صندلی چرخدار و نیازمند به مرکز فیزیوتراپی... پدرم در حضور پرستار شلواری را می‌پوشیده دو پایش در پاچه‌ی شلوار گیر می‌کند و از پشت زمین می‌خورد. از اینجا که با مادرم صحبت می‌کردم، دیدم که در هیچ صورتی پدرم نمی‌تواند در سینما حضور داشته باشد. حسرت همه‌ی وجودم را می‌گیرد. وقتی ما آدم شدیم و قرار شد در یک جایی ما بالا بنشینیم حالا پدرم نمی‌تواند ببیند و یادش باشد که هیچ! حتی ما هم نمی‌توانیم او را ببینیم. دریغ از یک عکس یادگاری در دوره‌های موفقیت‌های خاص! مادرم می‌گوید چه فایده که بیاید هم هیچ یادش نمی‌ماند. تأسف اینجاست که او هرگز متوجه این نخواهد شد که من چه کاری می‌کنم! منن جدیدم را ندیده، حافظه‌اش را از دست داده است. حتی اندکی طعم موفقیت فرزندانش را نچشیده و این پرونده بسته شده است.

با مادر و برادرانم از فرودگاه به خانه می‌رویم. پدرم روی صندلی چرخدار نشسته؛ من می‌روم جلوش و می‌ایستم. پدرم به من نگاه غریبه‌ای می‌کند. من به او نگاه می‌کنم. مادرم جلو می‌آید و باز هم شیطنت او ادامه دارد: «اگه گفتی این کیه؟» پدرم می‌گوید: «می‌شناسم.» مادرم می‌گوید: «بگو.» پدرم می‌گوید «فکر می‌کنم از همسایه‌های قدیممون باشه.» گریه را قورت می‌دهم و کلاه را از سرم بر می‌دارم. اشک به چشم دارم. یک دفعه پدرم نگاهی از سر شوق می‌کند. انگار چیزی به یادش آمده! سعی می‌کند به یاد بیاورد! و ناگهان به من اشاره می‌کند و جمله‌ی عجیبی می‌گوید: «آه ساناز این که رضا براهنی‌یه!» طوری این جمله را ادا می‌کند که انگار او هیچ کس نیست و یک طرفدار رضا براهنی است و یک دفعه رضا براهنی به خانه‌ی او آمده است و ما همگی ساکن گذشته‌ایم. او تنها مادرم را هنوز دقیق و درست می‌شناسد. این قدرت عشق است یا ایمان؟ معلوم نیست. مادرم مثل کودکی با او برخورد می‌کند. نازش را می‌کشد. وقتی وارد اتاق می‌شود؛ سر به سرش می‌گذارد و پدرم را می‌بوسد. پدرم می‌گوید: «تو رو خدا یکی دیگه!» بالاخره در آن لحظه‌ی بخصوص این مادرم بود که گفت: «بابا پسرته! اکتایه از ایران اومده تو رو ببینه!» پدرم اشک می‌ریزد. من به پاهایش زیر ویلچر می‌افتم و گریه می‌کنم. مادرم گریه می‌کند. همه گریه می‌کنیم. حالا من رضا براهنی هستم و او پیرمردی روی ویلچر! چند روز بعد با هم به مرکزی می‌رویم که در آنجا به امور بیماران آلزایمری رسیدگی می‌کنند. در مرکز چند پیرمرد دیگر هستند. صندلی چرخدار پدرم را هل می‌دهم. پیرمردان هر کدام سابقه‌ای دارند. یکی خیاطی است از جنگ جهانی دوم؛ از اردوگاه آشویتس نجات پیدا کرده و تیر خورده و کلی خاطره دارد. او پیرمردی ایتالیایی است؛ و دیگری راننده کامیونی از لهستان؛ و اینها همه با پدرم انگلیسی حرف می‌زنند ولی پدرم که زبان مادری‌اش ترکی است و زبان انگلیسی رامثل بلبل حرف می‌زد و درس می‌داد، حالا فقط فارسی حرف می‌زند. هر چقدر اصرار می‌کنم که جواب اینها را به انگلیسی بده؛ او زیر بار نمی‌رود. خانم پرستار سیاه پوستی جلو می‌آید و پدرم با صدای بلند می‌گوید: «خانم احوال شما چطوره؟» زیر بار انگلیسی نمی‌رود. فقط فارسی! عجیب نیست او یک ادیب فارسی است. مادرم برای سرگرم شدن پدرم فیلم‌های او را از یوتیوب ضبط کرده و برای خودش پخش می‌کند. پدرم به خودش نگاه می‌کند که مصاحبه می‌کند. مثلا جلوی سازمان ملل می‌گوید ما به دنبال دموکراسی برای مردم هستیم. ولله حرف بدی نمی‌زند! اصلا کجا حرف بدی زده است؟ من هنوز با او صحبت می‌کنم و صدا ضبط می‌کنم. باور کنید با تمام اینها هنوز حرف دارد. لعنت بر این نسیان تدریجی که نویسنده را در اوج پختگی زمین می‌زند. این آلزایمر روحیه‌ی طرف را خراب می‌کند. من از او درابره‌ی ایاز و چاپ غیرقانونی آن در ایران و توسط دوستی در فرانسه می‌گویم. او جواب می‌دهد. دوست دارد جلوی دوربین باشد. همیشه با ما مشارکت می‌کرد وقتی صدایش را ضبط می‌کردیم و به قول خودش وقتی جلوی دوربین قرار می‌گیرد تازه بیشتر به خود متکی می‌شود. فیلم می‌گیریم با موبایل و شعر می‌خواند. من نگران جلسه‌ی پرسش و پاسخ با خرده گیران اپوزیسیون خارج از کشور هستم. پدرم اصلا از این امور به دلیل حافظه‌اش خبری ندارد. من علاوه بر نگرانی‌ای که درباره‌ی پخش فیلمم به عنوان یک فیلمساز تازه‌کار دارم، از ملاقات با پدرم نیز بسیار لطمه‌ دیده‌ام و وقتی با مادرم از خانه بیرون می‌رویم و در پاساژی خرید می‌کنیم، من مدام از او در قدم زدن جلو می‌زنم و سر بالا می‌گیرم و آه می‌کشم و از تصویر فارسی حرف زدن پدرم با چند بیگانه اشک می‌ریزم. این روزگار هم روزگار زشتی است اگرچه من با دستاوردی به شهری که در آن درس خواندم برگشته‌ام. سری بین سران در آورده‌ام. پیش پدرم می‌نشینم. او حالش خوب است. امروز و فردا جلسه‌ی نمایش فیلم من است. ناگهان می‌گوید: «ببین ماها باید خودمون رو حفظ کنیم!» شوکه می‌شوم. ادامه می‌دهد: «تو باید با اعتماد به نفس جلوی این مردم ظاهر بشی!» با خودفکر می‌کنم یعنی به او الهام شده است؟ حافظه که خراب است! و شروع می‌کند و از من تعریف می‌کند. پدرم همیشه از قیافه‌ی من تعریف می‌کرد. اغراق شده درباره‌ی من حرف می‌زد. می‌گوید: «محکم باش جلوی این مردم؛ ماها یکم ذاتمون جوریه که آدما می‌خوان علیه ما بشورن؛ تو با قدرت حرفتو بزن» مادرم می‌آید و می‌پرسد که «کجا حرفش را بزند؟» و به من چشمکی می‌زند. پدرم که از چیزی خبر ندارد می‌گوید: «همیشه» و مادرم می‌گوید: «این کیه؟» و پدرم به من دقت می‌کند و کمی با تأخیر جواب می‌دهد: «فکر می‌کنم از همسایه‌های قدیممون باشه؛ خونه‌ی قدیم!» خونه‌ی قدیم کجاست اصلا؟ کسی نمی‌داند. ولی انگار پدرم در ضمیرش یا در ناخودآگاهش مرا و جوانب مرا می‌شناسد. و پدرم باز رو به مادر می‌کند و اضافه می‌کند: «این برادر منه» و منظورش این نیست که من مثل برادر او هستم. شاید واقعاً مرا برادر بزرگش می‌داند. برادر وسطی‌ام را نیز برادر بزرگش می‌داند.

شهر تورنتوی کانادا دچار دسته‌بندی‌های جدیدی شده! آن که روزی به رضا پهلوی فحش می‌داد حالا دم در خانه‌اش کشیک می‌دهد. از هر طیفی سر جلسه هستند و سؤال می‌پرسند. همین منتقد چپی سابق که حالا طرفدار پهلوی است، به من می‌توپد که در صحنه‌ای نماز خواندن نشان دادی و من می‌گویم که شما یادتان رفته مردم ایران مسلمان هستند و اگر در یک جایی مثل یک آژانس یک نفر نماز نخواند این اشتباه روایی در لحظه‌ی اذان است. او می‌گوید که من برای خوشایند نظام این فیلم را ساختم و برای این که حرفش را محکم کند می‌گوید که تو حتی یک بار نام پدرت را نیاوردی! عجب دنیای پستی داریم در این دوستی‌های متظاهر به روشنفکری! من می‌گویم نمی‌فهمم جنایت و مکافات چه ربطی به نظام دارد؟ او اضافه می‌کند که توجیه نکن کار بدت رو! و من می‌گویم شما در این مدت چه کار کردی؟ او عصبانی می‌گوید: «فکر کردی همه کارها را تو بلدی بکنی!» غیر از این دوست قدیمی اکثر مردم با فیلم ارتباط عالی برقرار کرده‌اند و بعد از فجر این یک اکران بسیار موفق و یک پرسش و پاسخ عادی از آب در می‌آید. عده‌ای با تمجید شروع به عکس گرفتن از من و بیشتر با هومن سیدی بازیگر فیلم می‌کنند. جلسه تمام می‌شود. روزها می‌گذرند. و وقت بازگشت به ایران می‌رسد.

برای خداحافظی با پدرم آماده می‌شوم. چه قرار تلخی است! او روی صندلی چرخدار به تصویر یوتیوبی خودش خیره است. کنار دستش می‌نشینم، روی تختش. «بابا چی می‌بینی؟» رو به تلویزیون می‌کند و به خود اشاره می‌کند که با حرارت جلوی سازمان ملل در حال سخنرانی است و این بار می‌گوید: «این مرتیکه طوری حرف می‌زنه که انگار یک بار رفته همه چیز رو خونده حالا داره تحویل می‌ده!» با خود فکر می‌کنم. بله؛ حتما خودش را نمی‌شناسد. خب حافظه که عقب برود حتما آدم تصویر امروز خوندش یا تصویر این اواخر را از دست می‌دهد. با وجود این فکر می‌کنم الان پدرم در چند سالگی به سر می‌برد؟ مادرم به اتاق می‌آید. روحیه‌ی او خرد نشدنی است. شوخی می‌کند و می‌گوید که «خودش رو می‌بینه این جوری می‌گه!» و فیلم را بر می‌ٔارد. پدرم خودش را می‌شناسد ولی تصویرش را فراموش کرده و رضا براهنی برای او در فاصله‌ی عینی و بیرونی ایستاده است مقابل او. حال پدرم خوب نیست. شروع به تعریف می‌کند. «ما خواستیم کاری بکنیم. نذاشتن. به ما حقمون رو ندادن! من بخیل نبودم. من همیشه فقیر بودم. هیچ وقت دستمو باز نکردن که من بتونم به اطرافیانم برسم.» و گریه می‌کند. بغض غریب این روزهایش می‌شکند. ادامه می‌دهد: «یکی می‌ره هزار و دویست صفحه رمان می‌نویسیه نمی‌گذارن اجازه نمی‌دن؛ بعد یکی دیگه می‌ره می‌شینه یه جایی اونو می‌خونه و یک چیز سه صفحه‌ای می‌نویسه و همه چیز رو به نام خودش تموم می‌کنه!» می‌دانم از چه حرف می‌زند. ادامه می‌دهد: «پنجاه سال دیگه یکی بالاخره میاد می‌شینه و اینا رو می‌خونه و به همه می‌گه خاک بر سرتون! که شما یک همچین آدمی رو کنار گذاشتین!» مادرم می‌گوید: «چرا اینو می‌گی؟ الان همه جوونا عاشق تو هستن تو ایران» می‌گوید: «می‌دونم.» ولی خسته‌تر از آن است که بداند. می‌گویم: «می‌دونی برخی ایاز رو بهترین رمان ایرانی می‌دونن!» سر شوق نمی‌آید. می‌گوید: «من برای همه نقد نوشتم. اونها هیچ وقت ننوشتند!» و من می‌گویم: «از تو در صد سال آینده مثل نیما و هدایت و حافظ و سعدی نام می‌برن.» می‌گوید: «ولم کن.» حوصله ندارد. از دست همه دلگیر است. احساس عمیق قدر ندیدن می‌کند. حافظه هم عقب‌تر رفته و سنگینی درون را حس می‌کند و نتیجه‌ی بیرونی را جلوی چشمش نمی‌بیند. قدیم با حافظه لااقل خوش بود. چرا که حافظه حداقل به آدم می‌گوید که از تو هم جاهایی قدردانی شده! و می‌گوید: «ما یعنی من و تو و نقی و این آدم‌هایی که در این عوالم نیستند، همه سکوت توهین آمیزی نسبت به من کردن. ما در عقب ماندگی پرولتاریایی کشور خودمون گیر کردیم.» باز ادامه می‌دهد: «ولی ما عقب مونده نیستیم! نه من! نه تو! و نه بچه‌های کوچکی که از تبریز و تهران توی کوچه‌ها رد می‌شوند.» و تأکیدش بر زبان مثل یک وصیتی به فرزند ادامه دارد. «شاعری که زبان یاد نگرفته باشه شاعر نیست». معیار زبان یعنی درست بودن آن در آن زبان مادری که شعر گفته می‌شود. و می‌گوید: «من صد تاایاز می‌تونم بنویسم.» «آن‌ها گفتند که ما هیچ وقت اینو بزرگش نمی‌کنیم.» خودش را می‌گوید. می‌گویم: «چه کسانی؟» می‌گوید: «من شماها رو دارم. من هیچ وقت فکر نمی‌کردم که روزی یک آدم درست از بیخ اتاق خودش بلند شده باشه و مقاله‌ای درباره‌ی من بنویسه که ۴۰ صفحه باشد. من در مورد برادر خودم نکردم.» چه کسی را می‌گوید؟ آیا من از توی آن اتاق بیرون آمدم؟ نمی‌دانم! می‌‌گویم: «شاعر می‌گه: سخت می‌گیرد زمان بر مردمان سختکوش / و اضافه می‌کنم. نمی‌گه سختگیر می‌گه سختکوش!»

بالاخره لحظه‌ی خداحافظی می‌رسد. می‌گویم «من برم». جواب: «کجا می‌ری؟» می‌گویم: «تهران». می‌گوید: «پس تو می‌ری مادرت میاد منو می‌بره؟» نمی‌دانم چه بگویم! می‌گویم: «میای تهران؟» می‌گوید: «مادرت کجا رفته؟» من بلند می‌شوم. باید بروم فرودگاه. چند تا عکس می‌گیریم. پدرم باز می‌پرسد: «کجا می‌ری؟» مادرم می‌آید: «پسرت داره می‌ره ایران دیگه.» پدرم با تعجب به من نگاه می‌کند: «من مگه پسر به این بزرگی دارم؟» امروز حالش خوش نیست گویا... مادرم بیرون می‌رود و منتظر است تا من را به فرودگاه ببرد. من مستأصل ماندم که این چه خداحافظی است! دفعه‌ی دیگری خواهد بود! اصلا سلام بی‌حافظه و خداحافظی بی‌حافظه تلخ‌ترین خداحافظی است. چاره‌ای نمی‌بینم. اخم کرده! می‌دانم که عاشق شعر خواندن است. بحث را عوض می‌کنم: «می‌خوای چند تا شعر بخونی؟» با عشوه و ناز موافقت می‌کند «من که همیشه دوست دارم شعر بخون.» من می‌گویم: «می‌رم میام و شعر می‌خونیم با هم. خسته که نیستی!» او می‌گوید‌ «من هیچ وقت برای خوندن شعر خسته نیستم.» آماده می‌شود. من سرش را از بالای سر می‌بوسم. با تعجب نگاه می‌کند. انگار غریبه‌ای او را بوسیده است. او در جواب می‌گوید: «دوستت دارم.» من هم می‌گویم «دوستت دارم» یادم نیست آخرین بار کی این را گفتیم به هم! باز هم من می‌گویم: «پس من برم و بیام باشه؟» نگاهی عمیق می‌کند. چشمانش هنوز زور زیادی دارد. من می‌گویم: «پس برم بیام شعر بخونی!» و شاید او هنوز منتظر است که من برگردم تا شعرهایش را بخواند. اما می‌دانم یادش خواهد رفت.