آیا میتوان فقر مطلق را از بین برد؟
| حسن روحانی هنگام رقابتهای انتخاباتی ریاست جمهوری شعار از بین بردن فقر مطلق را مطرح کرد و پس از پیروزی در انتخابات نیز همچنان اظهاراتی در این باره مطرح میکند.
۵۵آنلاین :
حسن روحانی هنگام رقابتهای انتخاباتی ریاست جمهوری شعار از بین بردن فقر مطلق را مطرح کرد و پس از پیروزی در انتخابات نیز همچنان اظهاراتی در این باره مطرح میکند. پیش از بررسی امکان موفقیت در این شعار باید ابتدا مشخص شود منظور دولت دوازدهم از فقر مطلق چیست؟ فعلاً هیچ تعریف مشخصی برای فقر مطلق از سوی دولت مطرح نشده است اما اگر بخواهیم به صورت کمی و کاربردی به موضوع نگاه کنیم، قاعده این است که یک حدی را به عنوان فقر مطلق تعریف کنند و آن وقت بررسی شود چند درصد مردم زیر آن خط فقر درآمدی قرار دارند. در واقع تا زمانی که رقمی به صورت رسمی به عنوان خط فقر مطلق اعلام نشود، تعریف از فقر به شکل قضاوت فردی خواهد بود. ممکن است از نظر حسن روحانی خط فقر سطحی متفاوت از آنچه باشد که کارشناسان و متخصصان عنوان میکنند. بنابر این اولین اقدام این است که دولت به صورت رسمی مشخص کند. بنابر این اولین اقدام این است که دولت به صورت رسمی مشخص کند منظورش از خط فقر مطلق چیست و سپس این ادعا را مطرح کند که میخواهد فقر مطلق را از بین ببرد.
در دنیا نیز معمولاً خط فقری را در نظر میگیرند که بانک جهانی و سازمانهای بین المللی از آن استفاده میکنند. این میزان قبالً یک دلار در روز برای هر نفر بود و اکنون به حدود ۹/۱ دلار در روز برای هر نفر تغییر کرده است و معمولاً خط فقر را با همین رقم ۹/۱ دلار اندازهگیری میکنند. برای خط فقر ایران نیز میتوان معادل ریالی این رقم را در نظر گرفت. این معیار برای کشور ما در حال حاضر رقم بسیار ناچیزی است و با احتساب دلار چهار هزار تومانی این میزان به حدود هشت هزار تومان میرسد. البته بانک جهانی نمیگوید این میزان با دلار آزاد محاسبه شود بلکه ملاک آن با احتساب دلار (Purchasing Power Parities) PPP یا همان برابری قدرت خرید است. اگر بخواهیم PPP را هم برای ایران در نظر بگیریم این میزان بیشتر از دو هزار تومان در روز نمیشود اما حتی اگر با دلار آزاد هم محاسبه کنیم، رقم خط فقر مطلق بسیار ناچیز میشود و در حال حاضر هم فقر مطلق با این معیار بسیار کم است و حذف کردن آن هم شاهکاری نخواهد بود. اما تا زمانی که دولت در این مورد رسماً اعلام نکند منظورش از خط فقر مطلق چیست، نمیتوان قضاوت کرد چرا که اظهارات کارشناسان صرفاً ذهن خوانی خواهد بود. از سوی دیگر چون بازار ارز ایران یک بازار کنترل شده است، نه آن نرخ PPP و نه آن نرخ چهار هزار تومان هیچ کدام نرخ واقعی ارز محسوب نمیشوند. جدای از این، نرخ ۹/۱ دلار برای کشورهایی مثل بنگلادش طراحی شده و با شرایط کشورهایی مثل ایران تفاوت دارد و برای ایران مناسب نیست. با این حال بهتر است دولت دوازدهم به صورت رسمی و صریح خط فقر مطلق را تعریف کند تا بهتر بتوان در این مورد قضاوت کرد.
- نیاز به جراحی
اما اخیراً وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده است برای این که فقر در کشور زدوده شود به جراحیهای اجتماعی نیاز داریم. هرچند که منظور از جراحیهای اجتماعی مشخص نیست اما از نظر اقتصادی واقعاً همین طور است و نیاز داریم که نگرش خود را در حوزه اقتصاد تغییر دهیم و شکل مدیریت اقتصادی کشور را عوض کنیم. جدای از این که نیاز به جراحی اقتصادی داریم، نیاز به جراحهای حاذق هم داریم و با این حال در دولت ما هنوز شاهد این نبودهایم که یک جراح حاذق دست به جراحی اقتصادی بزند. در حال حاضر مشکل عمده اقتصاد ایران کمبود درآمد است یعنی وقتی فقرای ایران با فقرای سایر کشورها مقایسه میشوند مشاهده میکنیم آنها به درآمد نیاز دارند و اقتصاد ایران توان درآمدزایی ندارد و به تبع آن، افرادی که در این اقتصاد مشغول امرار معاش هستند توان درآمدزایی ندارند. باید توان درآمدزایی را افزایش داد و برای افزایش این توان، نیازمند این هستیم که چرخ اقتصاد کشور بچرخد تاتولید و اشتغال داشته باشد.
به عبارتی باید برای منابع آنها (که کار نیروی کار است) در بازار تقاضا وجود داشته و طبعاً بابت آن تقاضا هم درآمدی به این افراد داده شود که بتوانند مشکلات خود را حل کنند. هر جراحی باید به دنبال این باشد که به چه طریقی میتواند اقتصاد را به گردش در آورد و برای خانوارهایی که در گروه فقرا تقسیم میشوند، درآمدزایی کند. در اینجا ممکن است یک ایده این باشد که به خانوادههای کمدرآمد درآمدهایی تزریق و به آنها پول یا رایانه نقدی داده شود. در این مورد از نگاه اقتصاتدانان هیچ مشکلی وجود ندارد که اگر دولت واقعاً پول و منابعی در این زمینه دارد پرداخت کند اما اگر دولت این منابع را ندارد و میخواهد با اضافه کردن مشکلات اقتصادی این منابع را تأمین کند کار اشتباهی است و نباید این کار را انجام دهد.
در اقتصاد ایران وقتی به خانوار فقیر نگاه میشود میبینیم این خانوارها عمدتاً خانوارهایی هستند که سرپرست آنها شاغل هستند یا تمایل دارند شغلی داشته باشند، اما یا کار تمام وقت ندارند یا کاری انجام میدهند که بازدهی آن بسیار پایین است. مشکل بسیاری از خانوارهای فقیر با به گردش در آمدن چرخ اقتصاد حل میشود. یعنی خودشان میتوانند وارد این فرایند تولید درآمد شوند و با اتکا به داشتههای خود دیگر فقیر محسوب نشوند و به دولت نیاز نداشته باشند. بخش بسیار محدودی از خانوارهای فقیر هم به کلی این توان را ندارند و باید از طرف دولت یا سازمانهای حمایتی مورد حمایت قرار گیرند. اما عمدهی فقرای ایرانی کسانی هستند که توانایی کار و مشارکت در چرخه اقتصادی را دارند و دولت باید برنامهای داشته باشد تا این چرخه به حرکت در آید و این افراد بتوانند سوار این قطار شوند واز سواری آن لذت ببرند.
- مسأله بُعد شخصی فقر است
اقتصاد ایران در مقولاتی که تحت عنوان توانمندسازی مطرح میشود نسبت به بسیاری از کشورهای دیگر وضعیت مناسبتری دارد. در موضوع آموزش، بهداشت، دسترسی به زیرساختهای مختلف شامل آب، برق، حمل و نقل و ارتباطات، ایران در مقیاسهای جهانی وضعیت مناسبی دارد و بیشتر روستاهای کشور برق دارند اما در این روستاها دیگر نیروی انسانی چندانی حضور ندارد. اکنون در کشور ما دسترسی به آب آشامیدنی سالم مسألهای نیست که برای ما مشکل ساز شده باشد در حالی که در دنیا هنوز دسترسی به آب آشامیدنی مسأله است.
همین طور درباره دسترسی به خانه بهداشت یا دسترسی به مدرسه و موارد مشابه هرچند ممکن است کیفیت این موارد در ایران مانند برخی کشورهای توسعه یافته نباشد اما دسترسی به این امکانات از سوی دولت تقریباً فراهم شده است. بنابر این آنچه به نظر مرسد مسأله اصلی ماست بُعد شخصی فقر است نه بُعد اجتماعی آن چرا که دولت توانسته بُعد اجتماعی فقر را در سالهای پس از انقلاب با اتکا به درآمدهای نفتی و این نگرش که دولت وظیفه دارد همه امکانات را مهیا کند، کم و بیش کاهش دهد و میتوان گفت امروز ایران در این زمینه به صورت نسبی در موقعیت خوبی قرار دارد. اما آنچه به آن توجه کافی نشده، بُعد شخصی فقر است. این بُعد از فقر به هزینههای دولت مربوط نیست بلکه به سیاستهای کلان دولت بر میگردد؛ سیاستهایی که دولت در خصوص محیط کسب و کار و فرایند رشد و توسعه اقتصاد در نظر میگیرد. بنابر این باید در این زمینه جراحیهایی صورت گیرد.
از سوی دیگر وقتی اقتصاد ما در یک فرایند رشد بلند مدت اقتصادی قرار دارد، طبعاً منابعی که از این رشد حاصل میشود به افرادی که در آن اقتصاد کار و منابع خود را عرضه میکنند میرسد. البته این که این منابع به صورت برابر یا نابرابر به افراد برسد بحث دیگری است اما این که در بلند مدت منابعی به اقتصاد تزریق شود، نیازمند آن است که این اقتصاد تولید داشته باشد و بتواند منابعی را به خودش تزریق کند. یعنی بتواند به واسطه تولید خود مبادلاتی داشته باشد و کالاهایی را بفروشد که در ازای آن درآمدی کسب کند.
منبع : مجله ی تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید