چرا «افراد با درآمد بدون کار» رو به فزونی هستند؟
| دقيقاً سالهایی که دولتها و سیاستگذاران به دلیل رشد بیکاری در کشور مورد نقد بودند، پدیده متفاوتی در اقتصاد ایران رشد کرده است.
۵۵آنلاین :
دقيقاً سالهایی که دولتها و سیاستگذاران به دلیل رشد بیکاری در کشور مورد نقد بودند، پدیده متفاوتی در اقتصاد ایران رشد کرده است. در دوره پرنوسان نرخ بیکاری و طولانی شدن صف انتظار برای یافتن شغل، گروهی در اقتصاد ایران رشد کردند که مرکز آمار از آنها با عنوان «افراد با درآمد بدون کار» یاد میکند؛ رشد 5/2 برابری طی 11 سال اخیر. گروهی که تعداد آنها از 9/1 میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ به 8/4 میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ رسیده است. این رشد 9/2 میلیون نفری در گروه افراد با درآمد بدون کار در حالی است که شاید هنوز در میان کارشناسان و سیاستگذاران بحثهای چندانی صورت نگرفته که باید این رشد را تهدید یا فرصتی برای اقتصاد ایران تلقی کرد. برای همین شاید این پدیده بیش از هر موضوعی امروز نیاز به تبیین دارد تا پس از ان، سیاستگذاران مطمئنتر بتوانند برای آن سیاستگذاری کنند.
از نگاه کارشناسانی چون مسعود نیلی، مشاور اقتصادی رئیس جمهور یکی از مهمترین اتفاقات در یک دهه اخیر که تأثیر قابل توجهی بر بازار کار کشور گذاشته، پناه بردن جویندگان کار به دانشگاهها بوده است؛ اتفاقی که در آمارهای مرکز آمار ایران نیز به وضوح قابل مشاهده است. روند نزولی کاهش نرخ مشارکت تا سال ۱۳۹۱ شاید یکی از مهمترین نشانههای این اتفاق باشد که نشان میدهد متقاضیان بازار کار به جای اینکه به بازار کار وارد شوند و حداقل جزو جمعیت فعال اقتصاد ایران باشند، ترجیح دادهاند تحصیل کنند. بررسی روند نرخ مشارکت گروههای سنی مختلف ۱۱ سال اخیر نیز نشان میدهد که نرخ مشارکت در گروههای سنی ۲۰ تا ۲۴ سال و ۲۵ تا ۲۹ سال از دیگر گروههای سنی پایینتر بوده که علت این اتفاق را مرکز آمار ایران افزایش ظرفیت دانشگاهها عنوان کرده است.
با این حال رشد قابل توجه نرخ مشارکت در دولت دوازدهم که در آخرین کارنامه فصلی بازار کار، این نرخ به بیش از 40 درصد رسیده، این پیام را به سیاستگذاران داده که به تدریج محصلان و افراد غیرفعال در حال ورود به بازار کار هستند. اما دقیقاً در همین دورهای که کارشناسان بازار کار تمرکز قابل توجهی بر نقشی محصلان در بازار کار داشتهاند، به نظر میرسد گروه دیگری در بخش جمعیت غیرفعال در حال رشد بودهاند که میتوانند بر شاخص نرخ مشارکت اقتصادی تأثیر بگذارند؛ گروهی که شاید اصلاً نیازی ندارند به جمعیت فعالی کشور اضافه شوند تا نرخ مشارکت در اقتصاد ایران افزایش پیدا کند.
- رشد شش میلیون نفری غیرفعالها
در بازار کار هر کشوری به مجموع تعداد شاغلان و تعداد بیکاران، جمعیت فعال می گویند؛ جمعیتی که در سن کار قرار دارند و آماده حضور در بازار کار هستند. اما از میان جمعیت در سن کار رقم قابل توجهی از افراد هستند که در گروه فعالان بازار کار حضور ندارند. شاید شاخصترین این مجموعه زنان خانهدار باشند که یکی از ملموسترین مصداقهای جمعیت غیرفعال کشور محسوب میشوند. اما در کنار این گروه، ۱۰ قشر دیگر هم هستند که جزو جمعیت غیرفعال در آمارهای مرکز آمار ایران به نوعی محسوب میشوند؛ کسانی که هنگام بررسیهای مرکز آمار ایران یکی از ۱۱ دلیل مورد اشاره را علت اصلی در جستوجوی شغلی نبودن خود عنوان میکنند. براساس این دلیلها، این ۱۰ گروه هم در کارخانه را در جمعیت غیرفعال حضور دارند: بی نیازان از انجام تا تحصیل کنندگان، بیماران، آنها که در انتظاری جدید خود هستند. آنها که منتظر بازگشت به شغل قبلیاند، آنها که در انتظار پاسخ کارفرمایا در انتظار اعلام نتایج آزمون استخدامی هستند. آنها که منتظرند تا تلاشهایشان برای رسیدن به کار به ثمر برسد. آنها که از پیدا کردن کار نامید شدهاند، منتظران رسیدن فصل کار و آنها که از روشهای جستوجوی کار مطلع نیستند. همه این تقسیمبندی ها را مرکز آمار ایران تعریف کرده است. حال شاید برخی به تعریف این نهاد آماری خرده بگیرند اما به هر ترتیب این آمارها با در نظر گرفتن این تعاریف میتواند برای سیاستگذاران کشور قابل تأمل باشد.
مرکز آمار ایران با در نظر گرفتن این تعریف، محاسبه کرده که از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۵ بیش از 1/6 میلیون نفر به جمعیت غیرفعالهای کشور اضافه شده است. در این ۱۱ سال جمعیت 4/33 میلیون نفری غیرفعالها ارشد ۱۸ درصدی به 5/39 میلیون نفر رسیده است. اما در میان گروههای مختلفی از جمعیت غیرفعال کدام دسته بیشترین سهم را داشتهاند و کدام گروه از غیرفعالها روند رشد قابل توجهی دارند؟
طی این ۱۱ سال در میان این گروهها «خانه دارها» از 8/15 میلیون نفر به 6/20 میلیون نفر رسیدهاند. رشد 8/4 میلیون نفری خانه دارها طی ۱۱ سال اخیر حاکی از رشد ۳۰ درصدی این گروه غیرفعالها طی این سالهاست. در سال ۱۳۹۴ نیز این میزان 9/20 میلیون نفر بوده که در سال گذشته ۳۰ هزار نفر از تعداد آن کاسته شد تا آخرین روند آن نزولی (معادل ۱۴ درصد افت) ثبت شود.
«محصلها» گروه بعدی غیرفعالهای اقتصاد ایران هستند؛ کسانی که تعداد آنها از 6/12 میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ به 5/11 میلیون نفر رسیده است. این روند نزولی در آخرین کارنامه سالانه هم قابل مشاهده است. در سال ۱۳۹۵ میزان تنزل محصلان نسبت به سال ۱۳۹۴ حدود دو درصد (معادل ۲۰۰ هزار نفر) و در مجموع طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۵ میزان تنزل محصلان حدود ۹ درصد (معادل 1/1 میلیون نفر) بوده است.
- رشد 5/2 برابری غیرفعالهای با درآمد
«افراد دارای درآمد بدون کار» سومین گروه عمده جمعیت غیرفعالهای کشور هستند. تعداد این گروه از افراد از ۱/۹ میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ به 8/4 میلیون نفر در سال ۱۳۹۵ افزایش یافته است. این افزایشی 9/2 میلیون نفری نشان میدهد طی ۱۱ سال اخیر تعداد افراد دارای درآمد بدون کار 5/2 برابر شده است. در واقع در دورهای که تعداد جمعیت غیرفعال کشور بیش از ۱۸ درصد رشد داشته، بیشترین افزایش در زیرمجموعههای آن مربوط به گروه افراد بدون درآمد بوده است. موضوع قابل توجه دیگر آن است که در آخرین کارنامه سالانه مشاهده میشود که برخلاف روند نزولی تعداد خانه دارها و محصلها، در گروه افراد دارای درآمد بدون کار، روند همچنان صعودی است. در سال ۱۳۹۴ تعداد این گروه 7/4 میلیون نفر بوده که در سال ۱۳۹۵ رشد حدود یک درصدی داشته است.
در همین دوره ۱۱ ساله برای گروه «سایر و اظهار نشده» نیز رقمی معادل 5/2 میلیون نفر ثبت شده که در مقایسه با سه میلیون نفر در سال ۱۳۸۴ معادل ۲۰ درصد افت داشته است. در نتیجه به نظر میرسد هرچند همچنان خانه داری و تحصیل عمدهترین سهم را در بخش گروه جمعیت غیرفعال کشور دارند اما صعودیترین روند طی ۱۱ سال اخیر برای گروه افراد دارای درآمد بدون کار است؛ کسانی که به نظر میرسد بی نیاز از انجام کار باشند.
بررسی سهم این سه گروه از جمعیت غیرفعالها نیز نشان میدهد که به تدریج سهم افراد بی نیاز از انجام کار از کلی غیرفعالها در حال بزرگتر شدن است. سهم افراد دارای درآمد بدون کار از کل غیرفعالها در سال ۱۳۸۴ حدود شش درصد بود که در سال ۱۳۹۵ با رشد شش درصدی به بیش از ۱۲ درصد رسیده است. رشد شش درصدی افراد دارای درآمد بدون کار بیشترین افزایشی سهم در میان گروه غیرفعالها به نظر میرسد. گروه دوم با بیشترین تغییر، خانه دارهاست که سهم آنها از ۴۷ به ۵۲ درصد افزایش یافته است. رشد دوبرابری سهم افراد دارای درآمد بدون کار و رشد پنج درصدی سهم خانه دارها از سهم آنها در میان غیرفعالها در حالی است که سهم محصلها در همین دوره ۱۱ ساله ۹ درصد افت کرده است. تنزل از سهم ۳۸ به ۲۹ درصدی محصلان در این دوره ۱۱ ساله هم قابل توجه به نظر میرسد. گروه «سایر و اظهار نشده» نیز در این دوره تنزل داشته و سهم آنها از حدود ۹ به هفت درصد افت کرده است.
- غیرفعالهای با درآمد کیستند؟
شاید در میان غیرفعالهای بادرآمد اولین قشری که به ذهن برسد، بازنشستگان باشند؛ گروهی که طی سالهای ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۵ رشد قابل توجهی داشتند. بر اساسی گزارش معاونت اقتصادی و برنامه ریزی سازمان تأمین اجتماعی تعداد مستمری بگیران بازنشسته سازمان تأمین اجتماعی در سال گذشته، 5/1 میلیون نفر بوده است. این در حالی است که به گفته محمدتقی نوربخشی، مدیرعامل فعلی سازمان تأمین اجتماعی تعداد بازنشستگان این سازمان در سال ۸۴ معادل ۱/۱ میلیون نفر بود. در واقع در ۱۱ سال اخیر همزمان با رشد ۳۶ درصدی تعداد بازنشستگان فقط سازمان تأمین اجتماعی، سهم بازنشستهها در گروه غیرفعالهای بادرآمد از ۵۸ به ۳۱ درصد تقلیل یافته است. البته اگر تعداد بازنشستگان صندوق کشوری را هم به این جمع اضافه کنیم، این سهم در سال ۹۵ به ۵۸ درصد میرسد. به گفته محمود اسلامیان، مدیرعامل صندوق بازنشستگی کشوری در ۲۱ مردادماه امسال تعداد بازنشستگان و مستمری بگیران این صندوقی، 3/1 میلیون نفر بوده است که با احتساب این گروه و بازنشستگان 5/1 میلیون نفری سازمان تأمین اجتماعی میتوان گفت از 8/4 میلیون نفر جمعیت غیرفعال دارای درآمد ۲۸ میلیون نفر از محل مستمری بازنشستگی (سازمان تأمین اجتماعی و صندوق بازنشستگی کشوری) درآمد دارند. اما در مورد جمعیت باقی مانده که همچنان نسبت به سال ۱۳۸۴ رقم قابل توجهی میماند، چه فرضیههایی وجود دارد؟ آیا آنها کسانی هستند که در این سالها ترجیح داد هاند با تهیه اموالی مانند مسکن یا سرمایه گذاری در بانک یا بازارهایی مانند بورس به درآمدهای ناشی از این سرمایه گذاری خود اتکا کنند؟ اگر چنین باشد، افزایش جمعیت غیرفعال دارای درآمد که تنها از سرمایه گذاری در بازارهای مختلف درآمد کسب میکنند میتواند برای اقتصاد کشور تهدید باشد یا فرصت؟ موضوع قابل توجه دیگر که در بررسیهای مرکز آمار ایران از بودجه خانوار میتوان مشاهده کرد، رشد سهم خانوار بدون فرد شاغل از کلی خانوار ایرانی است. در حالی که این نوع خانوار در سال ۱۳۸۵ سهم ۱۶ درصدی از کلی خانوار ایرانی داشتند، در سال ۱۳۹۴ سهم آنها به بیش از ۲۶ درصد رسیده است. بیشترین درآمدهای این خانوار بدون فرد شاغل نیز «درآمد متفرقه» توسط مرکز آمار ایران گزارشی شده که رقم آن در سال ۱۳۹۵ بیش از ۱۵ میلیون تومان گزارش شده است. شاید مرکز آمار ایران با مشخصیتر کردن نوع درآمد این خانوارها بتواند به بررسی بهتر و دقیقتر موضوع خانوار بدون شاغل اما با درآمد کمک کند که آن وقت شاید دقیقتر بتوان در مورد افراد با درآمد بدون کار یافتههایی را مطرح کرد.
دیدگاه تان را بنویسید