نگاهی به سابقه معارضه عربها و ایرانیان و تعمیم آن به امروز
| داستان معارضه برخی از اعراب با ایرانیان، به ویژه آنان که در شرایط کنونی منطقه گرایش وهابی دارند، سابقه ای بس دراز دارد.
۵۵آنلاین :
داستان معارضه برخی از اعراب با ایرانیان، بهویژه آنان که در شرایط کنونی منطقه گرایش وهابی دارند، سابقهای بس دراز دارد. مهمترین اسباب آن حضور امپراتوری عظیم ایران، با قدرت کممانند نظامی و سیاسی و اقتصادی در همسایگی برادران عرب، مخصوصا استیلای ایرانیان به روزگار خسرو انوشیروان بر قسمتی از عربستان و سراسر دریای پارس بوده است. همین ایرانیان، نخستین گروندگان به اسلام و پیامبراکرم در این قسمت از عربستان بودند؛ زیرا جهانبینی ایرانیان نزدیک به جهانبینی اسلامی بوده است، به گونهای که ایرانیان مسلمان شده در ماجرای فرونشاندن شورش مرتدان نقش اساسی داشتند و این نیز بیگمان بر خشم عرب که هنوز از سنتهای جاهلی تهی نشده بودند نسبت به ایرانیان میافزود. همان دوران که قلمروی ایرانیان از سوریه تا حدود چین را در بر می گرفت و ثروت و نعمتی عظیم در این قلمرو جابهجا میشد و قسمت اعظم تاریخ بشر متمدن و بافرهنگ در این سوی جهان را شکل میداد، تاریخ عرب شمالی و مرکزی مرکب بود از عصبیت های قبیلهای و کشمشهای خاندانی سر مشتی شورآب و چند شتر و گوسپند و برده؛ و تاریخ فرهنگیشان هم از افسانههای شفاهی ایامالعرب-شرح مبالغهآمیز همان کشمشها-تعدادی بتریز و درشت و شاعرانی که تصوری از دنیای آن روز جز جنگ و شراب و معشوق و شتر نداشتند، فراتر نمیرفت. از همین اشارات مجمل برمیآید که پیامبر اکرم(ص) برای اصلاح این قوم چه مجاهدتهایی کرده و چه رنجها برده است. هنوز چندی از رحلت پامبر بزرگ نگذشته بود که عصبیتها و کشمکشها به شکلهای دیگر چون جانشینی پیامبر و عقب راندن اهل بیت ایشان و ایجاد جنگهای داخلی و سلطه امویان و قومگرایی قدیم عرب، یعنی دشمنی با اقوامی که بر اثر فتوح به جامعه نوبنیاد اسلامی وارد شده بودند، مخصوصاً ایرانیان، ظاهر شد. آنچه فقط به اشاره گفتم به تفصیل در صدها اثر ادبی و تاریخی عصر اسلامی، مخصوصاً آثار برجسته مورخان و ادیبان و نسبشناسان و سیرهنویسان و مفسرانی چون طبری و ابنقتیبه و ابنسائب کلبی و بلاذری و ابنسعد و ابناسحاق و ابوهلال عسکری و بسیاری دیگر آمده است. بهرغم اینها، شگفت آنجاست که عرب در آنچه ما امروز آن را تمدن اسلامی مینامیم و فیالواقع یکی از درخشانترین ادوار تمدن و فرهنگ بشری است، تقریباً دستی نداشت و این تمدن عموماً ساخته ایرانیان است که برجستهترین دانشمندان در زمینههای فلسفه و کلام و علوم ریاضی و طبیعی و تاریخ و جغرافیا و حتی ادبیات عرب و نیز دانشهای اسلامی چون فقه و اصول و تفسیر و حدیث را به جهان انسانی و دنیای اسلامی تقدیم کردهاند. اگر دانشمندانی ار مصر و سوریه و شمال آفریقا و عصر اسلامی اسپانیا را، که البته عرب به معنای دقیق آن نبودهاند، جدا کنیم، جز صدر اسلام و نخستین راویان سیرت و مغازی پیامبر اکرم، هیچ عربی نمیشناسیم که در یکی از آن دانشها بلند آوازه شده یا حتی در حکومت و سیاست هم ایرانیان در بیشتر دنیای اسلامی، از مصر دوره اخشیدیان ایرانی گرفته تا حکومتهای شبهاره هند نقشهای سترگ داشتند و فرهنگ ایرانی از چند جهت به این سرزمینها وارد شد و جهان ایرانی، که حدود جغرافیایی آن چند برابر جغرافیای سیاسی ایران است، پدید آوردند، از تمدن و فرهنگ قلمروی اسلامی، که بعضی جاهلان قومگرای عرب و حکومتهای شبیه به آنها، آن را تمدن و فرهنگ عربی نامیدهاند، جدا کنیم، چیزی از آن باقی نمیماند.
از سوی دیگر، از پیش از اسلام بعض قبایل و خاندانهای عرب با ایرانیان رابطه نزدیک داشتند و در ایران ساکن بودهاند. گذشته از حکومت عربی و عربهای حیره که مطلقاً دستنشانده ساسانیان بودهاند، پیشینه بعضی از عربهای جنوب ایران به پیش از اسلام بازمیگردد. در عصر اسلامی به روزگار فتوح و پس از آن هم گروههای بزرگ عرب در سرزمینهای غرب و شرق ایران سکنی گرفتند و به اندک روزگار به کلی ایرانی شدند. تاریخ پرفراز و نشیب ایران در عصر اسلامی از قیام ضدامویان تا ایجاد دستگاه سیاسی و فرهنگی و دیوانسالاری عباسیان، آنگاه ظهور و حکومت زیدیه در ایران و بعضی سلسلههای کوچک عربنژاد در این سرزمین، ورود مغولان و تحلیل در جامعه ایرانی و تبدیل آنها به حامیان فرهنگ و هنر و ادب ایران، گواه این معنی است که ایران و فرهنگ ایرانی و مردم این سرزمین هیچگاه تعصب نژادی نداشتهاند و به همین سبب توانستهاند اقوام مختلف مهاجم از یونانی و عرب و ترک و مغول را در خود تحلیل ببرند و بههمین سبب است که هیچگاه میان ایرانیان و ایرانی شدگان قرون گذشته سر ایرانیت و منافع ملی جدایی نبوده است؛ تا چه رسد به قرون اخیر که انواع ارتباط مادی و معنوی، از جمله ایجاد روابط وسیع خویشاوندی میان مردم سرزمینهای مختلف، مرزهای فرهنگی و تمدنی را پشت سر گذاشته است. بنابراین دعوی خلوص نژادی و قوم گرایی را فقط باید نمادی از جهل مطلق نسبت به تاریخ و فرهنگ بشر، مخصوصاً تاریخ معاصر دانست.
انچه از دانش و هنر در هر نقطه جهان پدید میآید، فقط به لحاظ تاریخی یعنی شناسایی زمینهها و اساس آن دانشها و هنرها، تسامحاً منسوب به خاستگاه خود، جایی یا قومی یا دینی، میشود. یعنی مثلاً آنچه به فرهنگ و تمدن هلنی یا ایرانی یا هندی یای اسلامی موسوم است، اطلاقی است برای بررسی تاریخی و تبیین زمینهها و خاستگاه آنها و شاخهها و نیز راههای نفوذ آن؛ والا همه در پهنه فرهنگ و تمدن بشر جای می گیرند و هر یک از آنها زمینه ظهور فرهنگ و تمدن جدیدترند. هیچ یک از تمدنهای بزرگ بدون برخورداری از تمدن پیشین پدید نیامدهاند. تأثیر و تأثر تمدنی و فرهنگی از قوانین لایتغیر تاریخ و جامعه انسانی است. بخش بزرگ تحولات فرهنگی و ایجاد تمدنهای جهانی در گروی تبادلها و تأثیر و تأثرهاست. نتایج آن تحولات هم، جهانی و فرامرزی است. این نگاه البته موجب نمیشود که ملتهای بزرگ و تمدنساز به آنچه به جامعه انسانی تقدیم کردهاند، افتخار نکنند یا برابر سلب آن از خود، مقاومت نشان ندهند. هر یک از تمدنهای یونانی و ایرانی و هندی و چینی و مصری و اسلامی بیتردید موجب فخر یونانیان و ایرانیان و هندیان و مصریان و چینیان و مسلمانان است و نفی آن از هر یک از ان اقوام و ملتها یقیناً حاصل جهل به تاریخ است. جالب آنکه ملتهای صاحب تمدن، نسبت به تمدنهای پیش و پس از خود، عموماً عناد ندارند و میدانند که اصحاب آن تمدنها هم مانند خود اینان در ایجاد تمدن و فرهنگ جهانی سهیم بودهاند. کسانی با آن تمدنها عناد دارند که خود و مردمشان نقشی در ایجاد تمدن نداشتهاند. درست همچون کشورهایی که در یک قرن اخیر، بر اثر جنگ و تجزیه یا سیستهای خاص استعماری ایجاد شدهاند و هیچ پیشینه تاریخی مستقل ندارند، اما سخت می کوشند برای خود تاریخ بتراشند و بعضی از قدرتهای بزرگ هم برای مقاصد خاص از آنها حمایت میکنند. جهل نسبت به وجود دانشمندان ایرانی و مراکز علمی پیش از اسلام، و آنگاه عرب دانستن دانشمندان ایرانی-جهانی، چون ابونصر فارابی، ابوعلی بن سینا، علی عیسی اهوازی مجوسی، محمد زکریای رازی، ابوریحان بیرونی، ابن ربن طبری؛ و حتی فقیهان و محدثان بزرگ چون بخاری و ابوحنیفه؛ و بنیانگذاران نحو عربی چون سیبویه و نیز مورخانی چون طبری وبلاذری و ابنقتیبه و ابوعلی مسکویه و صدها تن دیگر پدیدآورندگان همان تمدن ایرانی-جهانیاند که عربهای نژاد گرای دور از فرهنگ و تمدن جهانی، که حالا بعضی از آنها خود را در لباس رهبری گروهی از مسلمانان میبینند و از حمایت بیمانند مادی و معنوی ایران برخوردارند، اما اخیراً با بدترین و عقب ماندهترین حاکمان عرب هم عقد برادری بستهاند، آن را نفی میکنند. ضدیت آنها و نفی این بدیهیات البته حقیقت را تغییر نمیدهد؛ اما تاسف ما از آنجاست که دیروز، و هم امروز نیز، اگر ایرانیان و تمدن و فرهنگ آنها نبودند، اینها و امثال اینها هنوز فرق میان نمک و کافور را نمیدانستند. مشارالیه جز نفی تمدن ایرانی، افاضه دیگر هم فرمودهاند و مصداق « ان کس که نداند و نداند که نداند» یعنی جهل مرکب شدهاند. قسمتی از سواحل جنوبی دریای پارس (خلیج فارس و دریایی که به غلط دریای عمان خوانده میشود و اطلاقی متأخر است)، تمام جزایر این دریا که قسمتی مهم از آن عربنشین بوده و هست، به لحاظ تاریخی جزو قلمروی اصلی ایران بوده است و عربهای این نقاط هم ایرانی بودهاند. جز آنها، عربهایی که از 1500 سال پیش در جریان فتوح اسلامی به ایران آمدند و ساکن شدند و با ایرانیان بیامیختند، هم ایرانی شدند و طی قرنها در جنگ و صلح از وطن و سرزمین خود، ایران، دفاع کردهاند و اکنون هم میکنند.
گروهی قابل توجه از علویان و سادات هم که از بیم همنژادان و همزبانان خود به ایران آمدند، مورد استقبال ایرانیان، اعم از مسلمان و غیرمسلمان، واقع شدند و بهرغم دستگاه خلافت، حکومتهایی مقتدر ایجاد کردند و ماندند و با ایرانیان مخلوط شدند و از فرهنگ و ادب و آداب و رسوم ایرانی دفاع کردند. هیچ یک از علویان و سادات اهل فکر و دانش ایران- چه انتساب آنها به خاندان نبوت به لحاظ تاریخی درست باشد، و چه در قرون متأخر خود را در زمره سادات داخل کرده کرده- خود را عرب نمیدانستند و نمیدانند. خیل عظیمی از این سادات در تاریخ ایران نشان دادهاند که ایرانیاند و مدافع فرهنگ ایرانی که خود یکی از باشکوهترین تمدنهای بشری است و در عصر اسلامی چنان با فرهنگ اسلامی در آمیخت که به مثابه یک پیکره، راهبر جهان ایرانی و اسلامی شد و هنوز هم هست.
منبع : صدا
دیدگاه تان را بنویسید