معماری صخره ای واردزیا درگرجستان
| محوطۀ باستانی واردزیا(Vardzia) مجموعۀ صخره ای بزرگیست که در جنوب غربی کشورگرجستان در107 کیلومتری شهر بورجومی((Borjomi 60 کیلومتری آخالتسیخه(Akhaltsikhe) و30کیلومتری شهر کوچک (Aspindaz) جای گرفته است.
۵۵آنلاین :
نویسنده: حمیدرضا سروری
محوطۀ باستانی واردزیا(Vardzia) مجموعۀ صخره ای بزرگیست که در جنوب غربی کشورگرجستان در107 کیلومتری شهر بورجومی((Borjomi 60 کیلومتری آخالتسیخه(Akhaltsikhe) و30کیلومتری شهر کوچک (Aspindaz) جای گرفته است. جاده ای که در امتداد رود چخواری(Mtkvari) کشیده شده با عبور از دره های تنگ به صخرۀ غول پیکری دردامنۀ کوه(Erusheti )که بناهای صخره ای واردزیا را در خود جای داده است می رسد. واردزیا نزدیک مرزگرجستان با ترکیه قرار دارد. باور رایج براین است که نام مجموعه از واژۀ(Ak,var,dzia) به معنی عمو این جا هستم گرفته شده گفته می شود هنگامی که ملکه تامار در غارهای واردزیا گم شده بود فریاد کمک سرداد و از آن پس این مجموعۀ صخره ای را با همین نام می شناسند! واردزیا مجموعه ای از اتاقهای صخره ای،تالارهای پذیرایی،سازه های تولید شراب،دیر،تونل و دیگر سازه هاست. کاوشهای باستان شناسان درزمان حکومت شوروی سابق نشان داد که واردزیا ازعصر مفرغ مسکونی بوده ولی سازه های اصلی صخره ای به هنگام فرمانروایی گیورگی سوم((GeorgeIII، (1184-1156میلادی) شاه گرجستان و البته پس از او در زمان فرمانروایی دخترش تامار((Tamar، (1213-1184م) ساخته شده اند. از سالهای فرمانروایی این دو و به ویژه ملکه تامار با عنوان دورۀ طلایی تاریخ گرجستان یاد می شود. بیشتر اتاقهای موجود در واردزیا برای سکونت ساخته و در عمق صخره ها بریده شده اند. از دیگر آثار موجود در محوطه می توان به سالنهای پذیرایی و چندین انبار ذخیرۀ شراب اشاره کرد. تعداد زیاد سازه های تولید شراب که بیشتر آنها قیفی شکل و برخی هم چهارگوشند همراه با انبارهای شراب به این نکته اشاره دارند که صنعت شراب سازی جایگاه مهمی در زندگی مردم واردزیا بازی می کرده موضوعی که در فرهنگ،تاریخ و زندگانی کنونی مردم گرجستان هم نمایان است. در ارمنستان نیز سازه های تولید شراب را در محلهایی همانند زوارتنوتس Zvartnots)) می بینیم و در ایران سازه ای همانند و قیفی شکل را درطبقۀ نخست غارکرفتو در نزدیکی شهر دیوان دره داریم. در دو محل دیگر در ایران هم کارگاه های تولید شراب به دست آمده است. نگارنده نیز طی کاوش گروه باستان شناسی مشترک ایران-لهستان در بهار1385خورشیدی درتنگۀ بلاغی نزدیک پاسارگاد کارگاهی که برای تولید شراب در دورۀ ساسانی مورد استفاده قرار می گرفته را از دل خاک بیرون کشید. البته کارگاه تولید شراب درتنگۀ بلاغی از گل وگچ ساخته شده و دارای خمره ای سفالی برای ذخیرۀ شراب است. حال آن که کارگاه های تولید شراب واردزیا و دیگر محوطۀ صخره ای موجود درگرجستان به نام اُپلیسیخه (Uplistsikhe) از سنگ ساخته شده اند. کلیسای موجود در واردزیا موسوم به (Dormition) به سال1180میلادی ساخته شده است و دارای دیوار نگاره های ارزشمندیست. ارزشمندترین دیوار نگاره درون دیر است وگیورگی سوم را همراه با ملکه تامار در حالی که ملکه تامار نمونک(ماکتی) از یک کلیسا را در دست دارد به تصویر کشیده،فرشته ای بال دار بالای سرگیورگی سوم به چشم می خورد. در برابر ملکه تامار و پدرش،مریم مقدس و حضرت مسیح که درآغوش مادر است دیده می شوند زیر دیوار نگارۀ مریم مقدس نیز یک کشیش به نمایش درآمده. گرداگرد سر افراد حاضر در این دیوارنگاره را هاله ای سپندینه فراگرفته است. در بخش بیرونی دیر می توان چندین دیوارنگارۀ دیگر را دید از جملۀ آنها می توان به چهار فرشتۀ بال دار در حال حمل صلیب،تصویر حضرت مسیح و چند دیوارنگارۀ دیگر اشاره کرد. وجود این دیوارنگاره ها و به ویژه تصویر ملکه تامارکه جایگاه ارزنده ای درتاریخ گرجستان و بین مردم این کشور دارد بر اهمیت مجموعۀ صخره ای واردزیا افزوده است. تصویر ملکه تامار همراه با مجموعۀ صخره ای واردزیا روی اسکناس50لاری گرجستان نیز به نمایش درآمده و کل مجموعه از جمله آثار معرفی شده به سازمان علمی فرهنگی و آموزشی ملل متحد(یونسکو) برای افزوده شدن به سیاهۀ آثار ثبت شدۀ جهانیست.
به طور کلی چهار مرحلۀ ساختمانی در واردزیا شناسایی شده است. نخستین مرحله در دوران حکومت گیورگی سوم شکل گرفته،هنگامی که نخستین خانه ها از دل صخره کنده شدند. مرحلۀ دوم دورۀ بین درگذشت گیورگی و زناشویی جانشینش ملکه تامار در سال 1186میلادیست. در همین هنگام دیر(Dormition) کنده و تزیین گردید. مرحلۀ سوم از هنگام نبرد باسیان(Basian) در سال 1203م است که در آن زمان ساکنان واردزیا شبکۀ انتقال آب را می سازند و مرحلۀ چهارم تجدید دوبارۀ بناهای صخره ای پس از آسیب دیدگیهای به وجود آمده به ویژه پس از زمین لرزۀ شدید سال1283م است. وقایع نگار دوران تامار به حضور ملکه تامار در ایوان دیر و خطاب قرار دادن نیروهای نظامی گرجی پیش از رهسپار شدن ارتش گرجیها برای نبرد باسیان اشاره می کند. حسن بیگ روملو وقایع نگار دوران صفوی درکتاب احسن التواریخ از دژ واردزیا با عنوان دژ تسخیرناپذیر نام می برد هرچند که سپاه شاه تهماسب اول صفوی در سال1551میلادی آن را اشغال می کند. در سال 1578میلادی و در پی حملۀ عثمانیها محوطۀ واردزیا متروک می شود و تا سال 1829م که به گرجیها باز پس داده می شود در اختیار امپراتوری عثمانی بوده. علاوه بر دیر موجود در مجموعه دیر دیگری هم در نزدیک محوطه قرار دارد که در سدۀ یازدهم میلادی ساخته شده است و به نام Zeda Vardzia)) یاUpper Vardzia)) مشهور است.
دیدگاه تان را بنویسید