با فرض باقی ماندن چالش ها، تصویر ایران 1400 چگونه است؟
| در ایران اصولاً مشکلی حل نمیشود، فقط از یک دولت به دولت دیگر منتقل میشود. جامعه ایران ترکیبی از «کوتاه مدت های به هم پیوسته» است که در آن موضوعات به مشکل تبدیل شدند، مشکلات چالش شدند و حالا چالش ها، ابرچالش هایی هستند که مشخص نیست سرنوشت ایران در صورت تدوام آنها چه خواهد شد.
۵۵آنلاین :
در ایران اصولاً مشکلی حل نمیشود، فقط از یک دولت به دولت دیگر منتقل میشود. جامعه ایران ترکیبی از «کوتاهمدتهای به هم پیوسته» است که در آن موضوعات به مشکل تبدیل شدند، مشکلات چالش شدند و حالا چالشها، ابرچالشهایی هستند که مشخص نیست سرنوشت ایران در صورت تدوام آنها چه خواهد شد. ۱۱ دولتی که پس از انقلاب بر سر کار آمدند علاقهای به حل مسائل بلندمدت نداشتند. آنها تنها میخواستند کارهای بزرگ انجام دهند و پروژههای عظیم خلق کنند. به قول نیکیتا خروشچف «سیاستمداران پل میسازند حتی اگر رودخانهای وجود نداشته باشد». بیکاری، مشکلات نظام بانکی، بودجه، صندوقهای بازنشستگی، آب و محیط زیست شش ابرچالش اقتصاد ایراناند که سیاستمداران و دولتمردان آنها را خلق کردهاند. چهار سال پیشرو را همه اگر پایههای حل این چالشها در این سالها گذاشته نشود، ایران ۱۴۰۰ چگونه خواهد بود؟
- بمب تحصیل کردههای بیکار
بمب ساعتی، سونامی بیکاری یا اعتراض جوانان بیکار اما بازنشسته تصویر جامعهای است که احتمالاً سال ۱۴۰۰ با حدود ۵/۵ میلیون نفر بیکار مواجه است. بیکارانی که برخی بیش از یک دهه در انتظار شغل بودهاند و در این انتظار به سن بازنشستگی رسیدهاند. گزارشهای رسمی میگوید تعداد بیکاران سه میلیون و ۴۰۰ هزار نفر است. اگرچه آمارهای غیررسمی و گزارش مراکز دیگر مانند مرکز پژوهشهای مجلس این رقم را شش تا هفت میلیون نفر برآورد کرده. وزیر تعاون، کارو رفاه اجتماعی میگوید گزارشی از سونامی ۱۰ میلیون بیکار به حسن روحانی داده و وزیر کشور گفته اگر با الگوهای تجربه شده پیش برویم، سال ۱۴۰۰ حداقل ۱۱ میلیون نفر بیکار خواهیم داشت. اما شاید عدد خوشبینانهتری هم وجود داشته باشد. با ورود سالانه یک میلیون و ۲۰۰ هزار نفر به بازار کار و ایجاد اشتغال برای نیمی از آنان، چهار سال آینده پنج میلیون متقاضی جدید به بازار کار اضافه میشود. این یعنی هشت میلیون و ۴۰۰ هزار بیکاری که دولت تنها میتواند برای سه میلیون نفر آنان اشتغال ایجاد کند. پس آن زمان براساس آمارهای رسمی و در یک حالت خوشبینانه پنج میلیون و ۴۰۰ هزار بیکار خواهیم داشت. آن هم با اقتصادی با رشد پایدار بالای هفت درصد. اما بعید است با شش ابرچالش موجود، رشد اقتصادی ایران ۱۴۰۰ چندان مطلوب باشد. احتمالاً سال ۱۴۰۰ ما با بیکارانی مواجه میشویم که به گفته غلامرضا کشاورز حداد در بیکاری به سن بازنشستگی میرسند.
- ورشکستگان بیآتیه
دولت پس انداز ۳۰ساله کارکنان در صندوقهای بازنشستگی را به جای سرمایه گذاری پیشخور کرده است، در نتیجه اغلب صندوقهای بازنشستگی ورشکسته شدهاند و برای پرداخت مقرری بازنشستگان خود متکی به بودجه دولتی هستند که در تاتمین هزینههای جاری خود مانده از چهار و نیم میلیون بازنشسته کل کشور، شاید بتوان حساب سه میلیون و ۲۰۰ هزار نفر آنان را جدا کرد. چراکه آنان مستمری بگیر تأمین اجتماعیاند که اگرچه از دست اندازی دولتها در امان نبوده و نیست، اما هنوز ورشکسته نشده اما سرنوشت یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر مستمری بگیر دیگر، به بودجه عمومی دولت گره خورده است. دولت مکلف شده ماهانه یک هزار و 200 میلیارد تومان و سالانه ۴۰ هزار میلیارد تومان - معادل یارانه نقدی - از بودجه عمومی صرف مستمری آنان کند. آمارها میگوید این رقم سالانه ۲۸ درصد هم اضافه میشود. یعنی در چهار سال آینده اگر تعداد بازنشستگان هیچ افزایشی پیدا نکند، دولت باید این رقم را ۱۰۰ درصد افزایش دهد و به ۸ هزار میلیارد تومان برساند. رقمی معادل سه چهارم کل درآمدهای مالياتی سال ۹۶ یا سه چهارم درآمد دولت از فروش نفت. اما مساله این است تعداد بازنشستگان مدام در حال افزایش است. بر اساس پیشبینی مرکز پژوهشهای مجلس، تعداد کل بازنشستگان کشوری و لشکری در سال 1402 به سه میلیون و ۳۰۰ هزار نفر خواهد رسید، یعنی دو برابر رقم فعلی، برخی دیگر هم میگویند تعداد بازنشستگان در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۰ این نفر خواهد بود. ناگفته پیداست که در آن زمان اگر بحران صندوقها حال نشده باشد، دولت باید کل درآمدهای خود را صرف مستمری آنان کند.
اما اوضاع زمانی بحرانیتر خواهد شد که روند بدهی دولت به صندوق بازنشستگی تأمین اجتماعی تداوم یابد. نرخ پشتیبانی این صندوق اکنون 1/6 است و اگر این نرخ به زیر پنج برسد، این صندوق هم به زمره ورشکستگان خواهد پیوست. کمی دور از ذهن است که در چهار سال آینده چنین شود. اما در صورت وقوع چنین سناریویی احتمالاً کل درآمد کشور باید صرف حقوق بازنشستگان شود. آن زمان دولت میماند و بازنشستگانی که پس از ۳۰ سال پسانداز و کار از همیشه فقیرترند و وابستهتر به دولت.
- بحران آب در مرکز
ناسا هشدار داده منطقه خاورمیانه در بدترین خشکسالی 900 سال اخیر خود گرفتار شده است. ۴۵ کشور جهان در ۳۰ سال آینده در معرض خشکسالی شدید خواهند بود و ایران رتبه چهارم تنش آبی این گزارش را دارد. گزارشها میگوید بین ۳۰ تا ۴۰ سال آینده بخش وسیعی از ایران به بیابان تبدیل خواهد شد. روند خشکسالی ایران آغاز شده، و به گفته شاهرخ فاتح، رئیس مرکز خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی ۹۵ درصد مساحت کشور با بحران خشکسالی درگیر است. این خشکسالی چنان پیش رفته که عیسی کلانتری، رئیس سازمان محیط زیست سه سال قبل هشدار داده بود تنها تا ۱۵ سال دیگر آب برای کشاورزی داریم و اکنون در مسند جدید گفته اگر مصرف آب در کشور کم نشود، تمدن هشت هزار ساله ایران نابود خواهد شد. به گفته او ایران بیش از ۴۰ درصد آبهای تجدیدپذیر خود را استفاده کرده و این میزان مصرف ۱۱۰ درصد بالاتر از استاندارد جهان است و ما حتی رکورد کشورهای آفریقایی را هم زدهایم. در حالی که آژیر قرمز منابع آبی مدتهاست در کشور به صدا درآمده، اما ما هر روز در میزان مصرف آب رکورد جدیدی میزنیم. سرانه مصرف مدام روبه افزایش است و میزان بارش مدام رو به کاهش. میزان بارندگی سال ۹۵ در مقایسه با سال آبی ۹4، حدود چهار درصد افت داشته و میزان بارش سال ۹۵ نسبت به متوسط ۴۸ سال گذشته سه درصد کاهش یافته است. آمارها نشان میدهد میانگین بارندگی در کشور ما یک سوم جهان و میزان تبخیر آب سه برابر جهان است. این مساله هم منابع آبهای سطحی را تحت تأثیر قرار میدهد و هم دریاچهها و تالابها را کمبود آب، مناطق مرکزی ایران را تحت تأثیر قرار داده و برخی از کارشناسان از آغاز روند مهاجرت از شرق به غرب خبر دادهاند. عیسی کلانتری گفته ادامه این روند یعنی تخلیه ایران از جنوب البرز تا دریاهای آزاد و از شرق زاگرس تا مرزهای شرقی کشور. محمد شریعتمدار، مشاور عالی وزارت جهاد کشاورزی گفته اگر نتوانیم ۲۲ میلیارد مترمکعب آب صرفهجویی کنیم، مردم کشور آواره خواهند شد. محمدتقی توکلی، مشاور وزیر نیرو برای مهار پرتی آب ۱۲ سال زمان خواسته که قطعاً زمان بسیاری است!
- محصور در خشکی
کمبود آب، در اولین قدم محیط زیست را نابود میکند. تالابهای خشک به کانون گردوغبار تبدیل میشوند و دریاچهها به کانون بادهای نمکی در میان دشتهای بایر و ریزگردها جنگ داخلی و خارجی بر سر آب گریزناپذیر است. اسناد موجود از بررسی وضعیت ۸۴ تالاب مطالعه شده کشور نشان میدهد 31 تالاب، به تدریج بخش عمدهای از مساحت مرطوب خود را از دست داده و عملاً بخشی یا تمام کارکردهای اکولوژیک و زیست محیطی خود را از دست دادهاند. گزارشها حاکی از آن است که در مجموع حدود ۵۸ درصد مساحت کل این تالابها از بین رفته و بستر آنها به خاک و نمک تبدیل شده است. نشست دشتهای ایران از مرز بحرانی که اتحادیه اروپا تعریف کرده گذشته نشست دشت شهریار ۳۶ سانتیمتر و ۹۰ برابر شرایط بحرانی است و نشست دشتهای استان فارس به ۵۴ سانتیمتر رسیده و ۱۴۰ برابر بحران است. اغلب شهرهای مرکزی مانند فارس، اصفهان، تهران، اردبیل، چهارمحال و بختیاری، یزد، سمنان و خراسان با نشست زمین و خشکسالی مواجهاند. اما ایران تنها از داخل دچار مشکل نخواهد بود. تنش آبی در منطقه کم آب خاورمیانه آغاز شده و اگر چارهاندیشی نشود به زودی جرقههای جنگ آب زده میشود. ترکیه سد ایلیسو را تا سال ۲۰۱۹ تکمیل میکند (دو سال آینده) و با ساخت این سدها عملاً دیگر آبی به سمت میانرودان جاری نمیشود که این به معنای افزایش چشمههای گرد و خاک است. از طرف شرق هم افغانستان کار را برای ایران درگیر خشکسالی داخلی سخت میکند. در یک نگاه کلی مرکز ایران درگیر خشکسالی خواهد بود، شهرهای شرقی درگیر ریزگردهای ناشی از بستن آب هیرمند روی ایراناند و غرب مرکز ریزگردهای ناشی از اقدامات ترکیه. در بیآبی که تمدن هشت هزار ساله را نابود میکند، شاید به قول عیسی کلانتری نگرانی بابت از بین رفتن گونههای نادر گیاهی و جانوری دیگر جایی نداشته باشد!
- بانکهای ورشکسته
دولتها هرجا با کسری منابع مواجه شدهاند و اعتبارات جدیدی خواستهاند به سادهترین راه مراجعه کردهاند؛ بانکها سیستم بانکی در همه این سالها از طرف دولتها تحت فشار بودند. دولتها تا جای ممکن مستقیم و غیرمستقیم از منابع بانکی برداشت و تعهدات جدیدی به بانکها تحمیل کردند. پس از آن تسهیلات تکلیفی و دانه درشتهایی که همیشه به دولتها و حاکمیت وصل بودند منابع بانکی را گرفته و بازپس ندادند. این دو در کنار ورود بانکها به مقوله بنگاهداری بخش زیادی از منابع جاری بانکها را قفل یا به داراییهای منجمد تبدیل کرد. به خصوص که بانکها بخش اعظم سرمایه خود را در بخش مسکنی سرمایه گذاری کردند که چند سال است در رکود کامل است. در چنین شرایطی بانکها برای حفظ و افزایش نقدینگی به سودهای بالا روی آوردند و نتیجه آن نگرانی از وقوع هراس بانکی بود که به زور سیاستگذار پولی و تزریق منابع از دیگر بانکها به پایان رسید. اما بازی پانزی بانکها همچنان ادامه دارد. بانکها همچنان تحت فشار دولتاند، معوقات بانکی پرداخت نشده، بدهی بانکی ۲۱۰ هزار میلیارد تومان است و سودهای بالا رمق بانکها را گرفته است. احتمالاً با تداوم این روند، بانکها در چند سال آینده بیش از گذشته در معرض دستاندازی دولت برای جبران دیگر هزینهها قرار بگیرند. از طرف دیگر اگر بدهی عظیم دولتی به شبکه بانکی افزایش یابد و با کمبود نقدینگی بانکها، بانکها مشوقهای بیشتری به سپردهگذاران خود خواهند داد. مشوقهایی که شاید سرآغازی برای خروج سپردهها از بانکها باشد. شاید در چند سال آینده بیش از امسال و سال گذشته شاهد اعتراضات سپردهگذارانی باشیم که برای خروج سپردههای خود به بانکها هجوم بردهاند. این به معنای افول و به اضمحلال رفتن نظام مالی کشور است.
- سرنوشت تلخ بودجه
حل همه مشکلات بالا بودجه میطلبد. اما کسری، همزاد بودجه ایران است و تداوم چالشهای فعلی تا چهار سال آتی، جای امیدواری چندانی باقی نمیگذارد که هزینههای جاری، اجازه تخصیص بودجه به دیگر بخشها را بدهد. از دهههای ۳۰ و ۴۰ شمسی اقتصاد ایران با کسری بودجه مواجه بود. مشکلی که دولت ابتدا با فروش نفت بیشتر، بعدها با فروش نفت گران و کمی بعدتر با دست درازی به منابع بانکها و صندوقهای بازنشستگی بر آن سرپوش گذاشت. اما اکنون که هم نفت در جهان آینده مشتری چندانی ندارد و هم قیمت آن به کف رسیده و هم صندوقها ورشکسته شدهاند و هم بانکها اوضاع مطلوبی ندارند، کسری بودجه به یک چالش جدی بدل شده است. آمارها نشان میدهد ناپایداری و عدم تعادل بودجه در اقتصاد ایران روندی فزاینده دارد. کسری بودجه عملیاتی در چند سال گذشته روند افزایشی داشته است. کسری بودجه عملیاتی در بودجه سال ۹۶ معادل ۷۷ هزار میلیارد تومان است و در بودجه سال ۹۵ کمی کمتر از ۴۷ هزار میلیارد تومان بود. دولت باید این کسری را یا از طریق فروش نفت تأمین کند یا افزایش مالیاتها یا انتشار اوراق بدهی، در شرایطی که نفت و مالیات توان تأمین کسری تراز عملیاتی را ندارد، تنها راه تأمین هزینهها انتشار اوراق بدهی است. اقدامی که دولت در سالهای قبل هم بارها آن را آزمودهاند. اما این اوراق کمکم به بدهی بحران سازی برای دولت تبدیل خواهند شد. چراکه دولت چند سال بعد از انتشار این اوراق با بازپرداخت اصلی و سود آنها مواجه میشود و دولت فقیر، توان پرداخت آن را ندارد و آن زمان تنها راه ممکن احتمالاً استقراض از بانک مرکزی و انتشار اسکناس است که راهی تجربه شده در کشورهای دیگر است و تورم ناشی از آن بر کسی پوشیده نیست. حمیدرضا برادران شرکا در گفتوگویی با تجارت فردا در هشدار به افزایش انتشار اوراق بدهی برای تأمین کسری بودجه گفته بود مگر ونزوئلا چطور دچار این وضعیت بحرانی شد؟
***
آنچه گفته شد تصویری پیشگویانه از ایران ۱۴۰۰ است. شاید اگر دولت دوازدهم مانند اسلاف خود هیچ اقدامی برای چالشها نکند، نه صندوقهای بازنشستگی بحرانیتر شوند و نه اوضاع محیط زیست بدتر شود. شاید بیکاران همچنان امیدوار به گشایش درهای اشتغال بمانند و افزایش قیمت نفت کسری خود را تأمین کند. اما به احتمال زیاد امید به بهبود و اعتماد به دولتها از بین برود.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید