فین تک؛ از الف تا ی

۵۵آنلاین :

در چند سال اخیر ضریب نفوذ اینترنت در ایران افزایش چشمگیری داشته است؛ تا اندازه­ای که مشتق (آهنگ) افزایش تعداد کاربران اینترنت در ایران، یکی از بیشترین مقادیر را در بین کشورهای جهان دارد. تعداد کاربران اینترنت از ۲۳ میلیون نفر در سال ۲۰۰۸ به 7/56 میلیون نفر در سال ۲۰۱۶ بالغ شده است که رشدی حدوداً دو و نیم برابری را نشان می‌دهد. افزون بر این، اتمام مجوز انحصاری رایتل برای ارائه خدمات اینترنت نسل سوم و چهارم در بهار ۱۳۹۳ از یک­سو و سیاست‌های دولت یازدهم در افزایش سرعت و سطح دسترسی به اینترنت از سویی دیگر، موجب شده متوسط کیفیت اینترنت به نحو محسوسی افزایش یافته و قیمت نهایی آن کاهش یابد.

تحولات فوق بستر بسیار مناسبی را برای تکمیل و گسترش زیست­بوم کارآفرینی کشور در حوزه فناوری اطلاعات و ارتباطات فراهم کرده است. در دو سال گذشته تعداد استارت آپ­های موفق در این حوزه چندین برابر شده و طیف وسیعی از سرمایه گذاران مانند شتاب­دهنده­ها، مراکز رشد و شرکت‌های سرمایه گذاری خطرپذیر شکل گرفته‌اند. فین­تک یا همان استفاده از تکنولوژی‌های نوین در تأسیس استارت آپ­های حوزه مالی، یکی از زیرشاخه‌هایی است که بیشترین بهره را از بهبود زیرساخت اینترنت در کشور برده است؛ زیرا ارائه خدمات جدید در این حوزه نوعاً بر بستر موبایل صورت گرفته و نیازمند دسترسی دائم، عمومی و ارزان به اینترنت است.

• فین­تک؛ مزایا و معایب

شاید بد نباشد قبل از پرداختن به مزایا و معایب فین­تک، تعریفی از این حوزه ارائه کنیم. فین­تک یا فناوری‌های مالی معادل Financial Technology یا FinTech تعاریف مختلفی دارد که برخی وسیع­تر و برخی محدودترند. مثلاً این یکی از تعاریفی است که از بقیه میانه­تر است : نوآوری در ارائه خدمات سنتی و جدید مالی. این نوآوری از طریق طیف وسیعی از اپلیکیشن­های فناورانه به کار می‌رود که در تمام بخش‌های زنجیره ارزش محصولات مصرفی کاربرد دارند.

فین تک روزبه­روز معنایی گسترده­تر یافته و هم­اکنون نقش آن به عنوان برهم­زننده نظم موجود در بخش­های مختلف نظام مالی و پولی اعم از پرداخت­های خرد، انتقال وجه، وام، مقایسه و فروش آنلاین انواع بیمه نامه‌ها، افزایش سرمایه و مدیریت دارایی و حتی در شکل­دهی به پارادایم‌های جدید مانند واحد پول بیت­کوین به رسمیت شناخته شده است؛ تا جایی که گسترش روزبه­روز تعداد راهکارهای آنلاین در زمینه‌های فوق، تبدیل به یکی از مهم‌ترین تهدیدهای بانکداری و سبد گردانی سنتی شده است. علاوه بر این، امروزه به فین­تک به عنوان بستری مناسب برای پیاده­سازی ایده‌های مبتنی بر اقتصاد شراکتی و سرمایه گذاری جمعیت، نگاه می‌شود.

مزیت‌های اصلی صنعت فین­تک را می‌توان به شرح زیر برشمرد:

• راحتی: هدف اولیه شکل­گیری فین­تک، ارائه خدمات سنتی بانکی و پرداخت بر بستری سریع­تر و کم­دردسرتر بوده است. به عنوان مثال، اپلیکیشن­های پرداخت خرد عموماً کاربرپسند هستند و کار با آن‌ها راحت است. تنها با اسکن یک بارکد مربعی یا حتی نزدیک شدن به یک دستگاه اسکن امواج می‌توانید کرایه تاکسی، فاکتور خرید از فروشگاه پوشاک، سوپرمارکت، میوه­فروشی و... را تسویه کنید. محدودیت‌های یک شبکه بانکی گسترده از قبیل رمز پرداخت اینترنتی، رمز دوم و تاریخ انقضایی کارت در اینجا مانعی برای سرعت در پرداخت و راحتی نخواهد بود.
• انعطاف : نظام مالی در طراحی ابزارهای جدید تأمین مالی تابع نیازهای بازار و فعالان اقتصادی است. به عبارت بهتر این ابزارها برای زنده کردن فرصت‌های همکاری برد - برد طراحی می‌شوند؛ فرصت‌هایی که بدون این ابزارها موضوعیت اجرایی پیدا نمی‌کنند. اما اضافه کردن یک امکان مالی جدید برای یک نهاد مالی مانند بانک نیازمند طی زمان طولانی برای اخذ مجوزها و تاییدهای بالادستی و از آن مهم­تر حل تزاحم منافع ذی­نفعان اعم از سهامداران، مدیریت، کارکنان و سپرده­گذاران است. اما در استارت آپ­های حوزه فین­تک، تعداد و جنس ذی­نفعان بسیار محدودتر است و طراحی خدمات از اساسی مبتنی بر حل مشکلات کاربران صورت گرفته است. علاوه براین، همواره برای کاربر این امکان وجود دارد که بدون مراجعه به شعبه یا پرداخت هزینه، از ادامه دریافت خدمت منصرف شده و به رقبا مراجعه کند. در نتیجه، رقابت در ارائه خدمات جدید از نظام مالی سنتی شدیدتر و لاجرم سرعت انطباق با آخرین تغییرات در نیازهای مشتری، بالاتر است.
• هم­افزایی: هرچه زیست­بوم کارآفرینی رشد بیشتری کرده و استارت آپ­ها در حوزه‌های متنوع‌تری فعالیت خود را گسترش دهند، ارزش افزوده فین­تک بیشتر می‌شود. تصور کنید که بتوانید با یک کیف پول الکترونیک، کرایه خود را در اسنپ و تپسی پرداخت کنید، از اپلیکیشن دیجی کالا خرید کنید، قبض­های خود را تا سقف مبلغ خاصی به صورت اتوماتیک پرداخت کنید، خریدهای درون برنامه­ای خود را از کافه بازار انجام دهید و ...، به عبارت بهتر اثر شبکه­ای در این مورد کاملاً وجود داشته و بسته به تعداد پذیرنده‌ها، ضریب نفوذ استارت آپ­های فین­تک نیز افزایش می‌یابد.
• شفافیت: مدیریت مالی هم در سطح فردی و هم در سطح شرکتی علاوه بر دانش، نیازمند در اختیار داشتن ابزارهای مناسب برای دسته­بندی، داده­کاوی و استخراج نتایج از تراکنش‌های مالی است. بخش مهمی از استارت آپ­های فعال در حوزه فین تک بر مبنای کمک به کاربر برای بهینه­سازی رفتار مالی طراحی و توسعه داده شده‌اند. این بهینه­سازی طیف گسترده­ای از خدمات تحلیل رفتار کاربر در سرمایه گذاری­های کلان و خرد گرفته تا خریدهای روزمره وی را دربرمی­گیرد. امکان ارائه با فرمت‌های جذاب و قابل فهم و همچنین ارائه پیشنهاد با الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای تحلیل رفتار کاربر؛ جذابیت و مزیت این حوزه را دوچندان کرده است.

علی القاعده مانند هر پدیده اقتصادی و اجتماعی دیگری، گسترش نفوذ فین­تک در اقتصاد معایبی هم با خود به دنبال دارد که مهم‌ترین آن‌ها به شرح زیر هستند:

• امنیت اطلاعات: تبادلات مالی به علت حساسیت بالا و ارزش افزوده فراوانی که برای طرفین دارند، همواره گزینه مناسبی برای هکرها و سارقان اینترنتی بوده‌اند. افزون بر این، نفس اینکه یک شرکت کوچک و تازه تأسیس بتواند بخش قابل توجهی از مبادلات مالی کاربران را در اختیار خود بگیرد. برای نهادهای مقررات گذار و حاکمیت حساسیتزاست.
• خلق پول: اگر فعالیت استارت آپ­های فین­تکی بدون نظارت، البته نظارتی معقول و در سطح بهینه، صورت بگیرد، فعالیت شبه بانکی آن‌ها علی­الخصوص ذخیره پول کاربران در کیف پولی الکترونیکی شائبه خلق پول را دربر داشته و گسترش آن باعث کاهش نفوذ بانک مرکزی و محدود شدن امکان اعمال سیاست‌های تنظیمی می‌شود.
• ایجاد انحصار جدید: با توجه به وجود اثر شبکه­ای و هم­افزایی در حوزه فین­تک، این احتمال وجود دارد که یک مجموعه به تنهایی بتواند بخش مهمی از سهم بازار را در اختیار گرفته و پس از کسب اطمینان از ایجاد موانع لازم برای ورود رقبا، اقدام به کژمنشی و افزایش هزینه خدمات ارائه شده کند. مثلاً در چین، مجموعه عظیم Tencent، همزمان مالکیت چند پلتفورم محبوب پیام­رسانی، بازی و سرگرمی، تبلیغات آنلاین و همچنین خدمات مالی و پرداخت را در اختیار دارد. داشتن چنین قدرت منحصر به فردی، همواره نیازمند کنترل و نظارت از سوی نهادهای رگولاتور است.
• پیشینه و وضعیت موجود فین­تک در سطح جهان

نمودار۱ از KPMG، دید کامل­تری از ساختار سرمایه گذاری در این حوزه به دست می‌دهد.

خط آبی بالای نمودار بیانگر تعداد کل سرمایه گذاری­های صورت گرفته در فین­تک است. مشاهده می‌شود که مشتق (آهنگ) رشد تعداد سرمایه گذاری­ها، کمتر از مشتق رشد سرمایه گذاری در این حوزه است. به عنوان نمونه، در سال ۲۰۱۳ حدود سه میلیارد دلار سرمایه گذاری بر روی حدود ۵۰۰ استارت آپ صورت گرفته است؛ یعنی به طور متوسط شش میلیون دلار برای هر استارت آپ. اما حدود ۱۱ میلیارد دلار سرمایه گذاری که در سال ۲۰۱۶ در این حوزه اتفاق افتاده، برای تأمین مالی ۹۰۰ استارت آپ به کار رفته است؛ یعنی حدود ۱۲ میلیون دلار برای هر تیم. رشد دو برابری میانگین حجم سرمایه گذاری تنها ظرف سه سال حداقل چهار نتیجه را دربر دارد:

• تیم‌های فعال در این حوزه حرفه­ای­تر شده و بازار عرضه - تقاضای سرمایه به نقطه تعادل خود نزدیک‌تر شده است.
• شدت رقابت افزایش یافته و حداقل سرمایه بیشتری برای ورود به این بازار نیاز است. این باعث افزایش مانع طبیعی برای ورود به بازار شده و ریسک شکست استارت آپ را کاهش می‌دهد. در نتیجه تمایل سرمایه گذاران برای ورود به این حوزه افزایش می‌یابد.
• سرمایه گذاران با پذیرش میانگین بالاتر برای هر سرمایه گذاری، عملاً از گستردگی پورتفولیوی خود کاسته‌اند و در نتیجه حاضر به ریسک بالاتری برای ورود به بازار فین­تک شده‌اند. این نشان دهنده خوشبینی سرمایه گذاران به آینده فین­تک است.
• نگاهی دقیق­تر به نمودار همراه به تفکیک سرمایه گذاری در مرحله اولیه، مراحل رشد و مراحل بلوغ نشان می‌دهد سرمایه گذاران میانگین سرمایه گذاری خود در مراحل اولیه (خطوط زرد و قهوه­ای) را بیشتر از شاخص مشابه در مراحل بلوغ (خط قرمز) افزایش داده‌اند. در واقع جذابیت فین­تک در حدی بوده که رقابت برای نفس ورود به این بازار جذاب‌تر از رقابت برای گرفتن سهم بازار است.

ممکن است در نگاه اولیه حجم این سرمایه گذاری­ها اندکی به نظر برسد؛ اما باید در نظر داشت سرمایه گذاری جسورانه دربرگیرنده ریسک بالا و در ازای آن بازدهی بسیار بالاست. به عنوان مثال، در نمودار ۲ لیست شرکت‌های حوزه فین­تک را می‌بینید که مراحل اولیه رشد استارت آپی طی کرده و تبدیل به کمپانی‌های یونیکُرن، یعنی با ارزش بازار بالای یک میلیارد دلار شده‌اند.

ملاحظه می‌کنید که ارزش بازار این ۲۲ شرکت بالغ بر ۷۴ میلیارد دلار است که این رقم به تنهایی چند برابر مجموع سرمایه گذاری صورت گرفته در حوزه فین­تک است. باید به این لیست انبوهی از شرکت‌هایی را که بین ۱۰۰ میلیون تا یک میلیارد دلار ارزش داشته و هنوز در حال رشد هستند نیز اضافه کرد.

• پیشینه و وضعیت موجود در ایران

همان­طور که اشاره شد، تا دو سال قبل، گلوگاه اصلی رشد و نمو صنعت فین­تک در ایران، دسترسی ارزان، دائمی و عمومی به اینترنت بوده است. اکنون با بهبود شرایط در این زمینه، شاهد رشد انفجاری تعداد استارت آپ­های فعال در این حوزه هستیم. می‌توان پیش­بینی کرد همچنان که استارت آپ­هایی مانند دیجی کالا، کافه بازار و اسنپ هر یک با مقاومت در مقابل فشارهای محیطی توانستند در یک حوزه به خوبی بدرخشند و خود را به عنوان یک واقعیت جدید به فعالان سنتی تحمیل کنند، به­زودی شاهد موجی از خدمات متنوع ارائه شده از سوی تیم‌های فعال در فین­تک خواهیم بود. در ایران آمار دقیقی از میزان سرمایه گذاری در این حوزه در دسترسی نیست. اما مشاهداتی که من در دو سال اخیر در اثر فعالیتم به عنوان مشاور و مدیر در شرکت‌های سرمایه گذاری جسورانه داشته‌ام و همچنین مذاکراتی که در شش ماه اخیر با حدود ۲۰ سرمایه­گذار برای جذب سرمایه برای استارت آپ خودمان داشته‌ام، نشان می‌دهد اقبال سرمایه گذاران به فین­تک به شدت افزایش یافته و این حوزه، در کنار استارت آپ­های حوزه سلامت، جذاب‌ترین گزینه‌ها برای تأمین مالی هستند.

مناطقی که آبی­ترند، سرمایه‌های بیشتری در فین­تک جذب کرده‌اند و این حوزه به نقطه بلوغ خود نزدیک شده است. مناطقی که کمرنگ‌تر هستند، هنوز در این حوزه کار جدی نکرده‌اند و زیست­بوم فین­تک در مراحل اولیه شکل­گیری است. در واقع شکل فوق نشان می‌دهد وضع موجود سرمایه گذاری در فین تک در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا بسیار عقب­تر از تقریباً تمام نقاط دیگر دنیا و مشابه شرایط اروپا و آمریکای شمالی در ۱۰ سال پیش است و پتانسیل رشد بالایی در این منطقه وجود دارد.

• جمع­بندی

قطار شتابان کارآفرینی در بسترهای آنلاین، از ایستگاه‌های خرده­فروشی­ها و کسب و کارهای پلتفورمی عبور کرده و به حوزه فین­تک رسیده است. می‌توان انتظار داشت که به­زودی با گسترش نفوذ و استفاده از ابزارهای نوین مدیریت کارویژه­های مالی، مانند ابزارهای پرداخت خرد و پرداخت­های اتوماتیک، فروش آنلاین بیمه، سرمایه گذاری در بازارهای عمومی و سبدگردانی و... روبه­رو خواهیم شد. اقبالی که در میان سرمایه گذاران فعال در بورس نسبت به شرکت‌هایی مانند آسان پرداخت پرشین (آپ) و به­پرداخت ملت وجود دارد. از یک­سو و استقبال سرمایه گذاران جسورانه از سرمایه گذاری در استارت آپ­های فین­تکی از سوی دیگر، به خوبی جهت آینده این بازار را نشان می‌دهد.

بانک مرکزی و سایر نهادهای تنظیم­گر بازار پولی و بانکی با مانع تراشی و فیلتر کردن و جلوگیری از فعالیت این استارت آپ­ها و کندی خود در تصویب آیین­نامه­های جدید برای فعالیت قانونی در این حوزه، تنها ممکن است موفق شوند که این روند را اندکی به تأخیر بیندازند. تکنولوژی خصوصاً آنجا که به راحتی و مطلوبیت بیشتر برای کاربر نهایی منجر شود، مانند آب جاری از قله کوه است و بدون وقفه و معطلی، مسیر حرکت خود را پیدا می‌کند. استفاده از تجربه موفق جهانی در ایجاد زمینه فعالیت قانونی، سالم و تحت نظارت برای این ابزارهای نوین، راهکاری برد - برد برای حفظ منافع کاربر نهایی در عین حفظ حق نظارت برای نهادهای تنظیم­گر بازار است.