تحلیلی درباره کشفیات جدید منابع طبیعی در ایران و افغانستان
| در استان یزد به تازگی منابع جدید سنگ آهن کشف شده است. بدیهی به نظر میرسد که کشف این منابع طبیعی بر ثروت کشور خواهد افزود. اما برای فهمیدن اینکه چقدر بر ثروت کشور افزوده خواهد شد و به طور کلی درک بهتر موضوع مردم به اطلاعات بیشتری نیز دارند.
۵۵آنلاین :
در استان یزد به تازگی منابع جدید سنگ آهن کشف شده است. بدیهی به نظر میرسد که کشف این منابع طبیعی بر ثروت کشور خواهد افزود. اما برای فهمیدن اینکه چقدر بر ثروت کشور افزوده خواهد شد و به طور کلی درک بهتر موضوع مردم به اطلاعات بیشتری نیز دارند.
اخیراً همکار من در مجلهاش راجع به پیشگوییهای شیادان نکبت نوشته بود. من هم قریب به دو پیش در سال در کتابی با عنوان «مغلطه صبحانهای در کار نیست» به تفصیل به این موضوع پرداختهام و بیمناسبت ندیدم که پیرو دو موضوع خبرساز روز، یکی در ایران و دیگری در افغانستان و اهمیت آن نزد افکار عمومی این مطلب را به مبحث منابع طبیعی اختصاص دهم. اگر چند دقیقه برای مطالعه این مطلب و درک موضوع وقت بگذارید از امثال دونالد ترامپ و عمده ژنرالهای ارتش آمریکا پیشی خواهید گرفت؛ آنها اصرار دارند که تریلیونها دلار منابع معدنی در افغانستان وجود دارد و امیدوارند که بتوانند خرج ارتش و اشغال کشور را از این محل تأمین کنند. اما این طور نیست، اشتباه آنها از عدم درک مقدمات این حوزه ناشی میشود که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.
عنوان کتاب به مغلطه تمام شدن منابع طبیعی اشاره دارد. ترس از تمام شدن منابع طبیعی از دیرباز با بشر همراه بوده است. در دوران مدرن هم این دغدغه از انقلاب صنعتی تاکنون رواج داشته و افراد زیادی از این نمد برای خودشان کلاه دوختهاند. واقعیت این است که نه فقط منابع تمام نشدهاند بلکه به لطف مکانیسم قیمتها در بازار استفاده ما از منابع بهینه شده است. یک مثال کلاسیک، مصرف مس پس از گسترش استفاده از تلفن در دهه ۶۰ در ایالات متحده است. با توسعه و سیمکشی شهری مصرف مس افزایش بیسابقهای یافت. نه تنها قیمت مس با شیب تندی بالا رفت بلکه دغدغه تمام شدن منابع مس، کره زمين به عنوان تهديدى جدی و مانعی بر سر راه توسعه مطرح شد. اما در عمل بالا رفتن قیمت باعث شد منابع تا آن موقع بیارزش (خاک) مس ارزش استخراج پیدا کنند. و البته مخترعان و صنعتگران تشویق به یافتن بدیلی برای مس شدند که نتیجهاش اختراع فیبر نوری بود. محصولی که به عوض مس از شن ساخته میشد. مثال جالب دیگر نفت است. از زمانی که نفت برای اولین بار در قرن نوزدهم تصفیه و به کار گرفته شد. دغدغه تمام شدن نفت با ما بوده است. این دغدغه در قرن بیستم با ورود اتومبیل به بازار و افزایش تقاضای نفت شدت یافت. در همین دوران منابع نفت نه تنها کاهش پیدا نکرد که همواره رو به افزایش بوده است. در سال ۱۹۱۹ آمارها نشان دادند ذخایر نفت دنیا حدود ۲۰ سال مصرف را تأمین خواهند کرد. در سال ۱۹۵۰ انجمن نفت امریکا تخمین زد که حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت در دنیا باقی مانده است. در سال ۱۹۸۰ مطالعات حاکی از این بود که ذخیره نفت کره زمین ۶۴۸ میلیون بشکه است. در سال ۱۹۹۰ آمار رسمی ۹۹۹ میلیون بشکه باقی مانده را تخمین زد. در سال ۲۰۰۰ این رقم تا یک میلیارد و ۱۶ میلیون بشکه افزایش یافت. آخرین آمار موجود در سال ۲۰۰۸ ذخایر نفت باقی مانده در دنیا را حدود یک میلیارد و ۲۳۸ میلیون بشکه تخمین میزند. ملاحظه میکنید؟ نکتهای که در آمار بالا غایب است تعداد متخصصان و سیاستمداران و شیادانی است که از این آب گل آلود، از ترساندن میلیونها نفر و از فریاد همه نابود خواهیم شدن، ثروت اندوخته و در دانشگاه با دولت کرسی کسب کردهاند.
و اما مغلطه صبحانهای در کار نیست؛ تصور کنید که ساعت هفت صبح است و همه در یخچالهایشان چیزی برای صبحانه دارند. اما ظرف یکی دو ساعت آینده همهاش خورده خواهد شد و چیزی باقی نخواهد ماند. پس صبحانهای در کار نیست و همه از گرسنگی خواهیم مرد. به همین قیاس گفته میشود که منابع طبیعی با نرخ بالایی در حال تمام شدن است و تمدن صنعتی عنقریب سقوط خواهد کرد، میلیاردها نفر خواهند مرد و خلاصه منابع معدنیای دیگر در کار نیست.
در مثال نخست، شنونده تصور میکند شما دیوانه شدهاید. اما مثال دوم برای شما قرارداد نوشتن کتاب و دعوت به سخنرانی و بلکه عضویت در آکادمی سلطنتی به ارمغان خواهد آورد چراکه به نظر میرسد هیچ کس نمیداند منابع معدنی یعنی چه یا اینکه صنایع معدنی واقعاً چه میکنند. همانطور که در ابتدا اشاره شد حتی سیاستگذاران دولت آمریکا هم از این قاعده مستثنی نیستند.
مقدماتیترین مفهوم در معدن مابین خاک و کانسنگ است. من در باغچه خانهام اورانیوم، طلا، نقره و در حقیقت تقریباً همه چیز دارم. به استثنای آن چند گرمی که ما به صورت مصنوعی در آزمایشگاهها ساختهایم، کل عناصری که از آنها محصول میسازیم و همه محصولهای اطرافمان از آنها ساخته شده قریب به ۹۲ عنصر است. باغچه حیات خانه من خاک است و استخراج عناصر ارزشمند از آن به دردسرش نمیارزد. کان سنگها هم همینطور هستند. آنها هم از همین 92 عنصر ساخته شدهاند. با این تفاوت که اشباع یکی از این عناصر، که به دردسر استخراجش میارزد، در آنها بالاست.
نکته مهم این است که تفاوت میان خاک و کانسنگ صرفاً جنبه اقتصادی دارد. اگر ما بتوانیم با فناوری موجود با قیمت روز آن را استخراج و با سود در بازار بفروشیم به آن میگوییم کانسنگ است، در غیر این صورت به آن میگوییم خاک بیارزش.
از آنجا به بعد مابین کانسنگها باز تفاوتهایی قائل میشویم. مثلاً میان منابع و معادن یک منبع جایی است که ما تقریباً مطمئن هستیم دارای کانسنگ است و یک معدن جایی است که در آن وجود کانسنگ را ثابت کردهایم.
عنایت داشته باشید که این مفهوم اقتصادی چه معنایی را میرساند؛ تاکید بر وجود منفعت. مهمترین نکته در این مفهوم این است که دربرگیرنده هزینه استخراج فلز است. این همان است که دولت ترامپ راجع به منابع معدنی در افغانستان اشتباه فهمیده است. آمریکاییها چند نقشه افغانستان از دوران اشغال شوروی را بررسی کرده و متوجه شدهاند برخی مناطق از نظر وجود عناصر کانی غنی هستند. پس نشسته و چرتکه انداخته و اکنون در خواب پولش را میشمارند. اما آنها قیمت بازار فلز فرآوری شده را خارج از افغانستان در نظر گرفتهاند. در حالی که باید ارزش محصول را در نظر میگرفتند که ممکن است خاک باشد، ممکن است کان سنگ باشد، آن هم در افغانستان و همچنان در یک سوراخ عمیقی درون زمین یا زیر یک کوه.
به عنوان مثال بخش قابل توجهی از آن «تریلیون»ها دلار مورد توجه دولت ترامپ به شکل سنگ آهن است. کسب و کار این حوزه کموبیش ساده است. سنگ آهن در نقاط مختلف زمین به وفور یافت میشود. در بعضی مناطق کوههای سنگ آهن داریم. آنچه باعث میشود استخراجش ارزش داشته باشد امکانات حمل و نقل است. راجع به متاع نسبتاً کمارزشی صحبت میکنیم که یک تُناش موقع تحویل حدود ۸۰ دلار میارزد. از این رو هزینه حمل به کارخانه ذوب فلز است که عامل تعیین کننده ارزش آن است. خطوط آهن یا ناوگانهای عظیم دریایی حاشیه سود را تعیین خواهند کرد و این دو دقیقاً همان هستند که افغانستان از وجودشان بیبهره است، از این رو آن تریلیونها دلار سنگ آهن هیچ ارزشی ندارد یا به عبارت بهتر خاک است.
آنچه در یزد کشف شده را معدن آهن توصیف میکنند اما در این مرحله بعید به نظر میرسد. به احتمال زیاد منظورشان منبع سنگ آهن است. معدن بودن یا نبودنش را بررسیها نشان خواهد داد و عامل تعیین کننده این خواهد بود که از نظر اقتصادی آیا استخراج آن سنگ آهن به صرفه هست یا نه. باری، تا همینجا هم از ترامپ جلو هستیم.
البته ممکن است که خبرها به درستی کشف یک «معدن» را گزارش کرده باشند. علتش حجم صنایع نفت و گاز در ایران است. افرادی که دستی بر آتش این صنایع دارند یقیناً از مقدماتی که شرحش گذشت آگاهاند و یافتن منابع طبیعیای را که استخراجشان به صرفه نیست بارها دیده و تجربه کردهاند. منابعی که اصطلاحاً به آنها داراییهای به گل نشسته میگوییم.
نکته مورد نظر من این است که اصول بالا را میتوان به همه منابع معدنی تعمیم داد. بسیار محتمل است که در منابع کشف شده طلا هم باشد. در حقیقت، حتماً مقداری طلا هم آنجا پیدا خواهد شد. موضوع این نیست. موضوع این است که قبل از خوشحال شدن باید دید آیا مطالعه اقتصادی لازم دربارهاش انجام شده یا خیر؛ هزینه استخراج و حمل و... چقدر است و در مقایسه با قیمت بازار در نهایت چقدر به عنوان سود میماند. آن موقع است که معلوم میشود معدنی در کار هست یا نه.
منبع : مجله تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید