ارسال به دیگران پرینت

تحلیلی درباره کشفیات جدید منابع طبیعی در ایران و افغانستان

| در استان یزد به تازگی منابع جدید سنگ آهن کشف شده است. بدیهی به نظر می‌رسد که کشف این منابع طبیعی بر ثروت کشور خواهد افزود. اما برای فهمیدن اینکه چقدر بر ثروت کشور افزوده خواهد شد و به طور کلی درک بهتر موضوع مردم به اطلاعات بیشتری نیز دارند.

تحلیلی درباره کشفیات جدید منابع طبیعی در ایران و افغانستان

۵۵آنلاین :

در استان یزد به تازگی منابع جدید سنگ آهن کشف شده است. بدیهی به نظر می‌رسد که کشف این منابع طبیعی بر ثروت کشور خواهد افزود. اما برای فهمیدن اینکه چقدر بر ثروت کشور افزوده خواهد شد و به طور کلی درک بهتر موضوع مردم به اطلاعات بیشتری نیز دارند.

اخیراً همکار من در مجله‌اش راجع به پیشگویی‌های شیادان نکبت نوشته بود. من هم قریب به دو پیش در سال در کتابی با عنوان «مغلطه صبحانه­ای در کار نیست» به تفصیل به این موضوع پرداخته‌ام و بی­مناسبت ندیدم که پیرو دو موضوع خبرساز روز، یکی در ایران و دیگری در افغانستان و اهمیت آن نزد افکار عمومی این مطلب را به مبحث منابع طبیعی اختصاص دهم. اگر چند دقیقه برای مطالعه این مطلب و درک موضوع وقت بگذارید از امثال دونالد ترامپ و عمده ژنرال‌های ارتش آمریکا پیشی خواهید گرفت؛ آن‌ها اصرار دارند که تریلیون­ها دلار منابع معدنی در افغانستان وجود دارد و امیدوارند که بتوانند خرج ارتش و اشغال کشور را از این محل تأمین کنند. اما این طور نیست، اشتباه آن‌ها از عدم درک مقدمات این حوزه ناشی می‌شود که در ادامه به آن خواهیم پرداخت.

عنوان کتاب به مغلطه تمام شدن منابع طبیعی اشاره دارد. ترس از تمام شدن منابع طبیعی از دیرباز با بشر همراه بوده است. در دوران مدرن هم این دغدغه از انقلاب صنعتی تاکنون رواج داشته و افراد زیادی از این نمد برای خودشان کلاه دوخته‌اند. واقعیت این است که نه فقط منابع تمام نشده‌اند بلکه به لطف مکانیسم قیمت‌ها در بازار استفاده ما از منابع بهینه شده است. یک مثال کلاسیک، مصرف مس پس از گسترش استفاده از تلفن در دهه ۶۰ در ایالات متحده است. با توسعه و سیم­کشی شهری مصرف مس افزایش بی­سابقه­ای یافت. نه تنها قیمت مس با شیب تندی بالا رفت بلکه دغدغه تمام شدن منابع مس، کره زمين به عنوان تهديدى جدی و مانعی بر سر راه توسعه مطرح شد. اما در عمل بالا رفتن قیمت باعث شد منابع تا آن موقع بی­ارزش (خاک) مس ارزش استخراج پیدا کنند. و البته مخترعان و صنعتگران تشویق به یافتن بدیلی برای مس شدند که نتیجه‌اش اختراع فیبر نوری بود. محصولی که به عوض مس از شن ساخته می‌شد. مثال جالب دیگر نفت است. از زمانی که نفت برای اولین بار در قرن نوزدهم تصفیه و به کار گرفته شد. دغدغه تمام شدن نفت با ما بوده است. این دغدغه در قرن بیستم با ورود اتومبیل به بازار و افزایش تقاضای نفت شدت یافت. در همین دوران منابع نفت نه تنها کاهش پیدا نکرد که همواره رو به افزایش بوده است. در سال ۱۹۱۹ آمارها نشان دادند ذخایر نفت دنیا حدود ۲۰ سال مصرف را تأمین خواهند کرد. در سال ۱۹۵۰ انجمن نفت امریکا تخمین زد که حدود ۱۰۰ میلیون بشکه نفت در دنیا باقی مانده است. در سال ۱۹۸۰ مطالعات حاکی از این بود که ذخیره نفت کره زمین ۶۴۸ میلیون بشکه است. در سال ۱۹۹۰ آمار رسمی ۹۹۹ میلیون بشکه باقی مانده را تخمین زد. در سال ۲۰۰۰ این رقم تا یک میلیارد و ۱۶ میلیون بشکه افزایش یافت. آخرین آمار موجود در سال ۲۰۰۸ ذخایر نفت باقی مانده در دنیا را حدود یک میلیارد و ۲۳۸ میلیون بشکه تخمین می­زند. ملاحظه می‌کنید؟ نکته­ای که در آمار بالا غایب است تعداد متخصصان و سیاستمداران و شیادانی است که از این آب گل آلود، از ترساندن میلیون‌ها نفر و از فریاد همه نابود خواهیم شدن، ثروت اندوخته و در دانشگاه با دولت کرسی کسب کرده‌اند.

و اما مغلطه صبحانه­ای در کار نیست؛ تصور کنید که ساعت هفت صبح است و همه در یخچال‌هایشان چیزی برای صبحانه دارند. اما ظرف یکی دو ساعت آینده همه‌اش خورده خواهد شد و چیزی باقی نخواهد ماند. پس صبحانه­ای در کار نیست و همه از گرسنگی خواهیم مرد. به همین قیاس گفته می‌شود که منابع طبیعی با نرخ بالایی در حال تمام شدن است و تمدن صنعتی عنقریب سقوط خواهد کرد، میلیاردها نفر خواهند مرد و خلاصه منابع معدنی­ای دیگر در کار نیست.

در مثال نخست، شنونده تصور می‌کند شما دیوانه شده‌اید. اما مثال دوم برای شما قرارداد نوشتن کتاب و دعوت به سخنرانی و بلکه عضویت در آکادمی سلطنتی به ارمغان خواهد آورد چراکه به نظر می‌رسد هیچ کس نمی‌داند منابع معدنی یعنی چه یا اینکه صنایع معدنی واقعاً چه می‌کنند. همانطور که در ابتدا اشاره شد حتی سیاستگذاران دولت آمریکا هم از این قاعده مستثنی نیستند.

مقدماتی‌ترین مفهوم در معدن مابین خاک و کان­سنگ است. من در باغچه خانه‌ام اورانیوم، طلا، نقره و در حقیقت تقریباً همه چیز دارم. به استثنای آن چند گرمی که ما به صورت مصنوعی در آزمایشگاه‌ها ساخته­ایم، کل عناصری که از آن‌ها محصول می‌سازیم و همه محصول‌های اطرافمان از آن‌ها ساخته شده قریب به ۹۲ عنصر است. باغچه حیات خانه من خاک است و استخراج عناصر ارزشمند از آن به دردسرش نمی‌ارزد. کان سنگ‌ها هم همینطور هستند. آن‌ها هم از همین 92 عنصر ساخته شده­اند. با این تفاوت که اشباع یکی از این عناصر، که به دردسر استخراجش می‌ارزد، در آن‌ها بالاست.

نکته مهم این است که تفاوت میان خاک و کان­سنگ صرفاً جنبه اقتصادی دارد. اگر ما بتوانیم با فناوری موجود با قیمت روز آن را استخراج و با سود در بازار بفروشیم به آن می­گوییم کان­سنگ است، در غیر این صورت به آن می­گوییم خاک بی­ارزش.

از آنجا به بعد مابین کانسنگ‌ها باز تفاوت‌هایی قائل می‌شویم. مثلاً میان منابع و معادن یک منبع جایی است که ما تقریباً مطمئن هستیم دارای کان­سنگ است و یک معدن جایی است که در آن وجود کان­سنگ را ثابت کرده­ایم.

عنایت داشته باشید که این مفهوم اقتصادی چه معنایی را می‌رساند؛ تاکید بر وجود منفعت. مهم‌ترین نکته در این مفهوم این است که دربرگیرنده هزینه استخراج فلز است. این همان است که دولت ترامپ راجع به منابع معدنی در افغانستان اشتباه فهمیده است. آمریکایی‌ها چند نقشه افغانستان از دوران اشغال شوروی را بررسی کرده و متوجه شده‌اند برخی مناطق از نظر وجود عناصر کانی غنی هستند. پس نشسته و چرتکه انداخته و اکنون در خواب پولش را می‌شمارند. اما آن‌ها قیمت بازار فلز فرآوری شده را خارج از افغانستان در نظر گرفته‌اند. در حالی که باید ارزش محصول را در نظر می‌گرفتند که ممکن است خاک باشد، ممکن است کان سنگ باشد، آن هم در افغانستان و همچنان در یک سوراخ عمیقی درون زمین یا زیر یک کوه.

به عنوان مثال بخش قابل توجهی از آن «تریلیون»ها دلار مورد توجه دولت ترامپ به شکل سنگ آهن است. کسب و کار این حوزه کم­وبیش ساده است. سنگ آهن در نقاط مختلف زمین به وفور یافت می‌شود. در بعضی مناطق کوه­های سنگ آهن داریم. آنچه باعث می‌شود استخراجش ارزش داشته باشد امکانات حمل و نقل است. راجع به متاع نسبتاً کم­ارزشی صحبت می‌کنیم که یک تُن­اش موقع تحویل حدود ۸۰ دلار می‌ارزد. از این رو هزینه حمل به کارخانه ذوب فلز است که عامل تعیین کننده ارزش آن است. خطوط آهن یا ناوگان‌های عظیم دریایی حاشیه سود را تعیین خواهند کرد و این دو دقیقاً همان هستند که افغانستان از وجودشان بی­بهره است، از این رو آن تریلیون­ها دلار سنگ آهن هیچ ارزشی ندارد یا به عبارت بهتر خاک است.

آنچه در یزد کشف شده را معدن آهن توصیف می‌کنند اما در این مرحله بعید به نظر می‌رسد. به احتمال زیاد منظورشان منبع سنگ آهن است. معدن بودن یا نبودنش را بررسی‌ها نشان خواهد داد و عامل تعیین کننده این خواهد بود که از نظر اقتصادی آیا استخراج آن سنگ آهن به صرفه هست یا نه. باری، تا همینجا هم از ترامپ جلو هستیم.

البته ممکن است که خبرها به درستی کشف یک «معدن» را گزارش کرده باشند. علتش حجم صنایع نفت و گاز در ایران است. افرادی که دستی بر آتش این صنایع دارند یقیناً از مقدماتی که شرحش گذشت آگاه‌اند و یافتن منابع طبیعی­ای را که استخراجشان به صرفه نیست بارها دیده و تجربه کرده‌اند. منابعی که اصطلاحاً به آن‌ها دارایی‌های به گل نشسته می­گوییم.

نکته مورد نظر من این است که اصول بالا را می­توان به همه منابع معدنی تعمیم داد. بسیار محتمل است که در منابع کشف شده طلا هم باشد. در حقیقت، حتماً مقداری طلا هم آنجا پیدا خواهد شد. موضوع این نیست. موضوع این است که قبل از خوشحال شدن باید دید آیا مطالعه اقتصادی لازم درباره‌اش انجام شده یا خیر؛ هزینه استخراج و حمل و... چقدر است و در مقایسه با قیمت بازار در نهایت چقدر به عنوان سود می‌ماند. آن موقع است که معلوم می‌شود معدنی در کار هست یا نه.

منبع : مجله تجارت فردا
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه