دژ شوشی

۵۵آنلاین :

نویسنده : حمیدرضا سروری

شهر شوشیShushi درناگورنو قره باغ جای دارد ارمنیها به این ناحیه آرتساخ می گویند و بر اساس سنگ نبشته های به دست آمده از هزارۀ نخست پیش از میلاد یکی از ایالتهای پانزده گانۀ ارمنستان بوده و به صورتهای آرداخونی و اوردِخه نیز نامیده شده است. امروزه این منطقه بخشی از ارمنستان است هرچند هنوز جمهوری آذربایجان ادعاهایی در موردش دارد! منطقه ای بسیار سرسبز و جنگلی با کوهستانهای فراوان. در پی دگرگونیهای ناشی ازیورش مغولان و تیموریان به ایران پنج خاندان حکومتگر ارمنی به نوعی اقتدار محلی در این ناحیه دست یافتند،اقتداری که تا اندک زمانی پیش از چیرگی روسیه بر آن حدود درخلال جنگهای ایران و روسیه در سدۀ نوزدهم،ادامه یافت و در دگرگونیهای ایران و قفقاز نقش درخور توجهی برجای گذاشت. پنج خاندان حکومتگر ارمنی به ملوک خمسه معروف بودند. شاه عباس صفوی نخستین پادشاهی بود که به طور رسمی لقب ملیک یا ملک را به رهبران ارمنستان داد. ملیکهای ارمنی،رهبران ارمنیانی بودند که در جنگهای شاه عباس با عثمانیها به کمک او شتافتند و در به دست آوردن پیروزی وی نقش مهمی داشتند. به پاس این جانفشانیها و فداکاریها بود که شاه عباس به آنها لقب ملیک داد. ملک نشینهای پنج گانه از پنج بخش یا ولایت کوچک کوهستانی به نامهای گلستان،جرابرت،خاچن،واراندا و دیزک تشکیل می شد که به سبب داشتن مرز مشترک با یکدگر تشکیل یک استان فدراتیو را می دادند که امروزه به نام آرتساخ یا قره باغ معروف است(رافی،2:1395). در ابتدای سدۀ 18میلادی،ایران شاهد رویدادهای تاریخی مهمی بود که بر ناحیۀ قره باغ هم تأثیر گذاشت. به دلیل ناتوانی شاه سلطان حسین، محمود خان در قندهار شورش کرده و اصفهان را تصرف کرد و خود به جای آخرین شاه صفوی بر تخت نشست. همزمان مردمان کوه نشین داغستان به سرکردگی علی سلطان و سرخه خان به سوی گرجستان و دیگر ولایتهای ایران تا دریاچۀ سوان و رودخانۀ ارس سرازیر شده و سرزمینهای آباد را تبدیل به ویرانه کردند. در همین زمان امپراتور روسیه پتر بزرگ به ولایتهای کرانه ای دریای مازندران لشگر کشید و دربند،باکو،گیلان و مازندران را به تصرف خود درآورد(1723-1722م).عثمانیها با مشاهدۀ پیشروی روسها و با آگاهی از نظرهای پتر جهت نفوذ در کشورهای شرق اقدام به تصرف ولایتهای مرزی ایران کرده و در طول دو سال1723-1722میلادی،آذربایجان،نخجوان،ایروان،تفلیس،گنجه و بخشهای دیگری از خاک ایران را تصرف و به این ترتیب به مرزهای ملیکهای قره باغ نزدیک شدند. ملیکهای قره باغ با توجه به آشفتگی وضع ایران به فکر چاره جویی افتادند. تا آن هنگام ملیکها جزء امرای ایران به شمار می آمدند ولی با توجه به وضع سیاسی حاکم به فکر یافتن پشتیبان یا کسب خودمختاری افتادند. در این هنگام بود که نادر در افق سیاسی ایران پدیدار شد و به نابسامانیها پایان داد،نادر همانند صاعقه ای فرود آمد روسها و عثمانیها را از منطقه های مورد اشاره بیرون کرد و حتی بخشی از هندوستان را تصرف نمود. هنگامی که نادر در دشت مغان تاج گذاری کرد و پادشاه ایران شد در دشتهای سمت راست رودخانۀ کُر طایفه ای به نام جوانشیر زندگی می کردند که نادر آنها را به ناحیه سرخس در خراسان کوچ داد. این طایفه به گله داری و راهزنی مشغول بود و نادرشاه برای جلوگیری از بروز آشوب آنها را به خراسان کوچ داد. در یکی از خانواده های این طایفه مردی بود به نام پناه که پس از مهاجرت به ایران موفق گردید در دربار شغل پیش پا افتاده ای به دست آورد. این شغل نیاز به داشتن صدایی رسا برای نقل فرمانهای شاه داشت،پناه چنین صدایی داشت در نتیجه جارچی دربار شد و به این دلیل به نام جارچی پناه معروف گردید. او مدتی به این کار مشغول بود تا این که به دلیل گناهی نابخشودنی محکوم به اعدام گردید ولی توانست به موقع به وطن اصلی خود فرار کند. وی چون تحت پیگرد بود جایگاه خود را عوض می کرد و بالاخره از روی ناچاری به ملیک الله قلی سلطان امیر جرابرت پناه برد. سلطان او را داروغه یعنی مأمور گردآوری مالیات از روستاها کرد و با وجود دریافت دستورهای پی در پی برای دستگیری و اعزام او به ایران ملیک الله قلی سلطان از روی انسان دوستی با عنوانهای گوناگون از تحویل او خودداری نمود. پس از نادر برادرزاده اش در آذربایجان خود را سلطان اعلام کرد. در این میان طایفۀ جوانشیر به دشتهای قره باغ برگشتند و جارچی پناه با بهره از این فرصت موفق به دریافت لقب خان از عادل شاه برادرزادۀ نادرگشت از این هنگام به بعد پناه خان با ملیکهای قره باغ وارد کشمکش شد و این موضوع تا هنگام به قدرت رسیدن کریم خان زند ادامه داشت. هنگامی که کریم خان کنترل ایران را در دست گرفت پناه خان را مجبور کرد به شیراز بیاید تا این که در شیراز پا را از دایرۀ هستی بیرون نهاد. ابراهیم خلیل خان جوانشیر پسر پناه خان در سال1760میلادی به جانشینی پدر برگزیده شد در این هنگام نه تنها بر قره باغ حکم می راند بلکه به یکی از شاهان مهم و نیرومند منطقۀ قفقاز تبدیل گشت. هنگامی که هراکلیوس دوم یا اراکلی خان حاکم گرجستان در سال1783میلادی پشتیبانی روسها را به دست آورد ابراهیم هم برای دریافت پشتیبانی روسها وسوسه شد هرچند روسها گرجستان را ترجیح می دادند. در این هنگام بود که آغا محمد خان قاجار با کنار زدن باقیمانده های خاندانهای افشار و زند به قدرت رسید. درسال1794میلادی آغا محمد خان به ابراهیم خان و همینطور به اراکلی خان دستور داد تا به تهران بیایند و خود را به شاه معرفی کنند. اراکلی خان با تکیه بر پشتیبانی روسها فرمان آغا محمد خان را نادیده گرفت و ابراهیم خان نیز دعوت آغا محمد خان را رد کرد چرا که دو سال پیش از آن نیز دستور شاه را رد کرده بود و برادرزاده اش را با هدیه هایی چند فرستاده بود. برادرزادۀ ابراهیم خان مجبور به پیروی از دستور آغا محمد خان قاجار شد و وی را در جنگ با بازمانده های خاندان زند همراهی کرد ولی پس از آن نقشۀ فرار کشید و در همان حال گرفتار شد و به قتل رسید. دلیل دیگر ابراهیم خان برای نافرمانی چه بسا این حس بوده که آغا محمد خان قاجار را نیز یکی دیگر از سرانی می دانسته که در تکاپوی قدرت بوده اند و او را چندان جدی نگرفته! در سال1795میلادی آغا محمد خان از روی ارس گذشت و وارد ارمنستان شد. خانهای ایروان،نخجوان و گنجه تسلیم شدند ولی ابراهیم خان مورد هجوم آغا محمد خان قرار گرفت،شکست خورد و به دژ شوشی پناه برد. ناحیۀ کوهستانی و دژ با شکوه شوشی بر سر راه آغا محمد خان قاجار قرارگرفتند و چالشی در راه تصرف تمامی آن منطقه بودند بر اساس آتش بسی که شکل گرفت ابراهیم خان برتری قاجارها را پذیرفت و اجازه پیدا کرد تا عنوان خان قره باغ را برای خود نگه دارد. آغا محمد خان سپس برای گوشمالی اراکلی خان رهسپار تفلیس گشت و شرق گرجستان را تصرف کرد. در پی بازگشت آغا محمد خان کاترین امپراتور روسیه درسال1796میلادی به ارتش خود دستور داد قفقاز را تصرف کند. ابراهیم خان نیز با فرماندهان روسی گفتگو کرد و پذیرفت اگر به روسها کمک کند فرمانروای قره باغ باقی بماند. کمی پس از آن کاترین از دنیا رفت و امپراتور بعدی روسیه یعنی پل از نقشۀ حمله به قفقاز دست کشید و نیروهای روس را فراخواند. در سال1797م آغا محمد خان از خیانت ابراهیم و دیگرخانها خشمگین شد و باز به شوشی حمله کرد و آن جا را تصرف نمود و ابراهیم به داغستان فرار کرد. پنج روز پس از تصرف شوشی آغا محمد خان به قتل رسید. بر مبنای بیشتر منبعها دو تن از خدمت کاران آغا محمد خان به نامهای صادق خان گرجی و خداداد اصفهانی با یکدگر دعوا کردند همین موضوع خشم آغا محمد خان را برانگیخت و دستور اعدام هردوی آنها را داد هرچند باتوجه به فرارسیدن شب جمعه تصمیم گرفت اعدام آنها را عقب بیندازد!اعتماد به نفس بالای آغامحمد خان این اجازه را به او داد که دو محکوم را در حالی که چیزی برای از دست دادن نداشتند را آزاد نگاه دارد!به نظرمی رسدکه جاه طلبیهای صادق خان شقاقی هم درتحریک آنها اثرگذار بوده به هر روی در بامداد 21ذی الحجه سال1211هجری قمری برابر با17ژوئن 1797میلادی این دو تن با ضربۀ خنجر شاه را کشتند و جواهرات تاج آغا محمدخان را نیز به صادق خان دادند(Perry,1982) روایتهای دیگری هم در مورد چگونگی کشته شدن آغا محمد خان وجود دارد که البته در درستی آنها می توان تردید کرد. دژ شوشی در سال1750 میلادی به وسیلۀ پناه علی خان با استفاده از سنگهای آهکی ساخته شده و علاوه بر وظیفه های دفاعی از آن به عنوان محلی برای نگهداری جنگ افزار هم استفاده می کردند. بلندی دیوارهای دژ به 8متر می رسد و دارای چندین برج نیم دایره ای شکل است. طی جنگهای قره باغ بین نیروهای ارمنی و جمهوری آذربایجان نیروهای جمهوری آذربایجان از روی همین دژ شهر استپاناکرت را مورد حمله قرار دادند. هرچند بخشهای زیادی از دژ شوشی از بین رفته ولی بازدید از آنچه که مانده هم جذاب به نظر می رسد دژی که شاهد یکی از رویدادهای مهم تاریخ ایران یعنی مرگ آغا محمد خان بوده است.