استفاده از آب های ژرف چه هزینه فرصت هایی به همراه دارد؟
| استان سیستان و بلوچستان با ۱۸۷ هزار و 502 کیلومترمربع گستره در منطقه کویری و خشک واقع شده که همواره با بحران کم آبی روبه رو است.
۵۵آنلاین :
استان سیستان و بلوچستان با ۱۸۷ هزار و 502 کیلومترمربع گستره در منطقه کویری و خشک واقع شده که همواره با بحران کمآبی روبهرو است. وابستگی شمال این استان به رودخانه هیرمند که از افغانستان سرچشمه میگیرد موجب شده است که با قطع آب این رودخانه بحران بیآبی و خشکسالی دامنگیر این منطقه شود و تالاب بینالمللی هامون به عنوان منبع تأمین آب و امرار معاش و سرسبزی و حیات سیستان نیز به بیابان و کویر و منبع حرکت ریزگردها تبدیل شود. کاهش بارندگی و بحران خشکسالی کشاورزان و روستاییان این استان را مجبور به حفر چاه کرده و همین مساله سبب کاهش ذخیره سفرههای آب زیرزمینی شده است. برداشتهای بیرویه آب از منابع زیرزمینی، تغییر اقلیم، ماهش نزولات آسمانی و خشکسالیهای ۱۸ ساله در این استان سطح آبهای زیرزمینی را به شده است کاهش داده است. وجود چاههای غیرمجاز و اضافه برداشت از جاههای دارای پروانه کسب عامل پایین آمدن منابع آبی زیرزمینی است که به بحران آب در سیستان و بلوچستان دامن زده است.
به گفته معاون حفاظت و بهرهبرداری منابع آب شرکت سهامی آب منطقهای سیستان و بلوچستان حدود هشت هزار و ۴۱۶ حلقه چاه غیرمجاز در سیستان و بلوچستان وجود دارد که از این تعداد دو هزار حلقه چاه بر اساس قانون تعیین تکلیف چاههای غیرمجاز مصوب سال ۱۳۸۹ قابل تعیین تکلیف و حدود شش هزار حلقه چاه غیر قابل تعیین تکلیف هستند.
میزان برداشت چاههای غیرمجاز موجود در سیستان و بلوچستان افزون بر ۳۰۰ میلیون مترمکعب در سال است. کسری مخازن استان سالانه افزون بر ۱۸۰ میلیون مترمکعب است. از نظر جمعیتی آمار نشان میدهد استان سیستان و بلوچستان در سال ۱۳۹۵ براساس سرشماری نفوس و مسکن مرکز آمار ایران حدود دو میلیون و ۷۷۵ هزار نفر جمعیت داشته که حدود 47/3 درصد جمعیت کشور را به خود اختصاص داده که طی دوره ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ نرخ رشدی معادل 83/1 درصد بوده که از متوسط کشور یعنی 24/1 درصد، بیشتر است. تراکم جمعیت در این استان 3/15 نفر در هر کیلومترمربع است که نسبت به میانگین کشوری یعنی 1/49 نفر در کیلومترمربع کمتر است؛ یعنی تراکم جمعیتی کمتری دارد.
از سوی دیگر در سال ۱۳۹۵ به نقل از معاون توسعه روستایی ریاست جمهوری در حدود ۲۰۰ روستا در استان سیستان و بلوچستان خالی از سکنه شده و به مناطق دیگر مهاجرت کردهاند و در تیرماه ۹۵ در ستاد بحران استانداری استان سیستان و بلوچستان مقرر شد به ۱۳۸۹ روستای استان با ۱۳۳ تانکر آبرسانی شود. این آبرسانی خود با چالش مسافت روبهرو است؛ بهطوری که میانگین فاصله روستاهای فاقد سامانه آبرسانی در سیستان و بلوچستان ۵۵ کیلومتر است که تأمین آب آشامیدنی را با مشکل مواجه میسازد. تصویری از منابع آبی و بحران آب در استان سیستان و بلوچستان و نرخ رشد جمعیت و خالی شدن روستاها از سکنه، ضرورت توجه به تأمین آب برای حیات و زندگی مردم را به عنوان یک حق شهروندی دو چندان مهم میسازد.
آسیبشناسی اینکه بحران آب ایجاد شده در استان سیستان و بلوچستان پر اثر چه عواملى بوده و در مرحله بعد عوامل اولویتبندی شده و راهکارهایی برای کنترل و مدیریت این عوامل مدنظر قرار بگیرد، از شاخصترین گامهای برنامهریزی برای مدیریت بحران آب است. اینکه چقدر برنامهریزان استانی به این مهم توجه کرده و به آن پرداختهاند جای تأمل دارد. در کنار آن پرداختن به راهکارهای نوین و جدیدی که بتواند از عمق این فاجعه کم کرده جزو تدبیر کنترل بحران است. در این میان یکی از راهکارهایی که به تازگی به تصویب هیات دولت رسیده «موضوع استخراج و برداشت از آبهای ژرف» است. هیات دولت با صدور بخشنامهای جدید مقرر کرد مبلغ ۲۵۰ میلیارد ریال اعتبار از محل منابع سازمان مدیریت بحران کشور، برای تأمین آب شرب اضطراری استان سیستان و بلوچستان در قالب انجام حفاری آب ژرف در اختیار وزارت نیرو قرار بگیرد. در این خصوص مطالعات شناسایی ذخایر جدید آب در مناطقی ژرف و عمیقی آغاز شده که بعد از شناسایی ظرفیتهای آبی، از طریق نقشههای سطحی زمین شناسی، مطالعات ژئوفیزیک و در نهایت حفاری چاه در بلوکهای اکتشاف آب در نقاط عمیق و ژرف انجام خواهد شد.
- غفلت از راهکارهای عملی
بر اساس این تصمیم، انجام مطالعات عملیات ژئوفیزیک برای ۵۰۰ متری و بیش از هزار متری زمین خواهد بود که برآورد شده است حفاری هر حلقه چاه اکتشافی در بلوکها و نقاط عمیقی و ژرف به حدود ۳۰ میلیارد تومان اعتبار به صورت سالانه نیاز دارد. در خصوص این طرح این موضوع مطرح میشود که آیا توجیه اقتصادی و اجتماعی زیست محیطی دارد؟ هر ایده و طرحی برای تصمیم گیری نیازمند طرح توجیهی است. منفعت طرح «استخراج و برداشت از آبهای ژرف» تأمین آب مورد نیاز بخشی از مردم کشور ماست که با بحران کمآبی شدید روبهرو هستند.
این منفعت مهم و ارزشمندی است اما تبدیل آن به عدد و رقم میتواند ارزش اقتصادی و اجتماعی آن را به تصویر بکشاند، اینکه قرار است با هزینه انجام شده برای هر حلقه چاه از مطالعه تا برداشت آب، چقدر آب برداشت شود؟ این آب برای شرب است یا فعالیت اقتصادی؟ چقدر از میزان نیاز مردم را پاسخگوست و برای مابقی چه باید کرد؟ از طرف دیگر آیا مجموع هزینه از هزینه حسابداری تا هزینه فرصت و هزینه محیط زیستی این طرح محاسبه شده و رقم ۳۰ میلیارد تومان هزینه برای هر چاه تخمین زده شده است؟ به طور میانگین برای هر لیتر آب چقدر هزینه شده است؟ آیا این رقم هزینه برای دسترسی به آب توجیه اقتصادی و اجتماعی و محیط زیستی دارد؟ آیا نمیتوان این میزان هزینه را برای مصرف بهینه و مدیریت تقاضا و عرضه آب انجام داد و به همین نتیجه رسید؟ راهکارهای جایگزین این طرح چیست؟ چرا این طرح در اولویت قرار گرفته است؟ چقدر از این منابع آبی ژرف استفاده کنیم که هیچگونه آسیب زیست محیطی در پی نداشته و منافع بین نسلی هم رعایت شود؟ در واقع حد برداشت مناسب چقدر است؟ چه مخاطرات زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی از این طرح قابل تصور است؟ چگونه این مخاطرات مدیریت خواهند شد؟ چه اقداماتی برای مدیریت این مخاطرات لازم به نظر میرسد و هزینه آن چقدر است؟ چقدر زمان لازم است تا طرح به نتیجه برسد و برداشت از آن صورت گیرد؟ طی این دوره زمانی انتظار تا حصول نتیجه، مردم برای تأمین آب خود چه کنند؟ و بسیاری سؤال دیگر که به ذهن خطور میکند، اما برای آن فعلاً پاسخی وجود ندارد. در کنار این سؤالات بدون پاسخ اطلاعات و دانش و تخصصی مربوط به آبهای ژرف در ایران بسیار کم است و در دنیا نیز تجارب زیادی از ان وجود ندارد، از این رو ضروری است از تمام اطلاعات و دانش متخصصان این بخش برای این طرح بهره جست.
درباره ارزیابی این طرح بدون اطلاعات و آمار و محاسبات انجام شده نمیتوان اظهارنظری کرد اما آنچه بیش از همه در این طرح مخاطب را با چالش مواجه میسازد این است که توجه به راهکارهای عملی و تجربه شده در جهان چرا مد نظر مسئولان قرار نمیگیرد و برای مدیریت بهینه طرف عرضه و تقاضای آب استفاده نمیشود؟
راهکارهایی که از طریق آن بتوان با طریق صرفهجویی، حذف مصارف غیرضروری، استفاده پسابها و آب شیرینکنها، ذخیره سازی منابع آبی، اصلاح روشهای آبیاری و اصلاح بذور مقاوم در برابر آب و...، بحران آب را مدیریت کرد. آیا پرداختن به این راهکارها غیرعملیتر از راهکار برداشت از آبهای ژرف است؟ نظر میرسد ما در مدیریت بحران آب بیشتر دنبال راهکارهای جذاب و هیجانی که تجربه نشده هستیم، در حالی که راهکار اساسی، تغییر شیوه مدیریت منابع آبی فعلی کشور و سوق دادن آن به روش مطلوب است.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید