مسجد گوهریه در شوشی
| شهر شوشیShushi درناگورنو قره باغ جای دارد ارمنیها به این ناحیه آرتساخ می گویند و بر اساس سنگ نبشته های به دست آمده از هزارۀ نخست پیش از میلاد یکی از ایالتهای پانزده گانۀ ارمنستان بوده و به صورتهای آرداخونی و اوردِخه نیز نامیده شده است.
۵۵آنلاین :
نویسنده : حمیدرضا سروری شهر شوشیShushi درناگورنو قره باغ جای دارد ارمنیها به این ناحیه آرتساخ می گویند و بر اساس سنگ نبشته های به دست آمده از هزارۀ نخست پیش از میلاد یکی از ایالتهای پانزده گانۀ ارمنستان بوده و به صورتهای آرداخونی و اوردِخه نیز نامیده شده است. امروزه این منطقه بخشی از ارمنستان است هرچند هنوز جمهوری آذربایجان ادعاهایی در موردش دارد! منطقه ای بسیار سرسبز و جنگلی با کوهستانهای فراوان. در پی دگرگونیهای ناشی ازیورش مغولان و تیموریان به ایران پنج خاندان حکومتگر ارمنی به نوعی اقتدار محلی در این ناحیه دست یافتند،اقتداری که تا اندک زمانی پیش از چیرگی روسیه بر آن حدود درخلال جنگهای ایران و روسیه در سدۀ نوزدهم،ادامه یافت و در دگرگونیهای ایران و قفقاز نقش درخور توجهی برجای گذاشت. پنج خاندان حکومتگر ارمنی به ملوک خمسه معروف بودند. شاه عباس صفوی نخستین پادشاهی بود که به طور رسمی لقب ملیک یا ملک را به رهبران ارمنستان داد. ملیکهای ارمنی،رهبران ارمنیانی بودند که در جنگهای شاه عباس با عثمانیها به کمک او شتافتند و در به دست آوردن پیروزی وی نقش مهمی داشتند. به پاس این جانفشانیها و فداکاریها بود که شاه عباس به آنها لقب ملیک داد. ملک نشینهای پنج گانه از پنج بخش یا ولایت کوچک کوهستانی به نامهای گلستان،جرابرت،خاچن،واراندا و دیزک تشکیل می شد که به سبب داشتن مرز مشترک با یکدگر تشکیل یک استان فدراتیو را می دادند که امروزه به نام آرتساخ یا قره باغ معروف است(رافی،2:1395). در ابتدای سدۀ 18میلادی،ایران شاهد رویدادهای تاریخی مهمی بود که بر ناحیۀ قره باغ هم تأثیر گذاشت. به دلیل ناتوانی شاه سلطان حسین، محمود خان در قندهار شورش کرده و اصفهان را تصرف کرد و خود به جای آخرین شاه صفوی بر تخت نشست. همزمان مردمان کوه نشین داغستان به سرکردگی علی سلطان و سرخه خان به سوی گرجستان و دیگر ولایتهای ایران تا دریاچۀ سوان و رودخانۀ ارس سرازیر شده و سرزمینهای آباد را تبدیل به ویرانه کردند. در همین زمان امپراتور روسیه پتر بزرگ به ولایتهای کرانه ای دریای مازندران لشگر کشید و دربند،باکو،گیلان و مازندران را به تصرف خود درآورد(1723-1722م).عثمانیها با مشاهدۀ پیشروی روسها و با آگاهی از نظرهای پتر جهت نفوذ در کشورهای شرق اقدام به تصرف ولایتهای مرزی ایران کرده و در طول دو سال1723-1722میلادی،آذربایجان،نخجوان،ایروان،تفلیس،گنجه و بخشهای دیگری از خاک ایران را تصرف و به این ترتیب به مرزهای ملیکهای قره باغ نزدیک شدند. ملیکهای قره باغ با توجه به آشفتگی وضع ایران به فکر چاره جویی افتادند. تا آن هنگام ملیکها جزء امرای ایران به شمار می آمدند ولی با توجه به وضع سیاسی حاکم به فکر یافتن پشتیبان یا کسب خودمختاری افتادند. در این هنگام بود که نادر در افق سیاسی ایران پدیدار شد و به نابسامانیها پایان داد،نادر همانند صاعقه ای فرود آمد روسها و عثمانیها را از منطقه های مورد اشاره بیرون کرد و حتی بخشی از هندوستان را تصرف نمود. هنگامی که نادر در دشت مغان تاج گذاری کرد و پادشاه ایران شد در دشتهای سمت راست رودخانۀ کُر طایفه ای به نام جوانشیر زندگی می کردند که نادر آنها را به ناحیه سرخس در خراسان کوچ داد. این طایفه به گله داری و راهزنی مشغول بود و نادرشاه برای جلوگیری از بروز آشوب آنها را به خراسان کوچ داد. در یکی از خانواده های این طایفه مردی بود به نام پناه که پس از مهاجرت به ایران موفق گردید در دربار شغل پیش پا افتاده ای به دست آورد. این شغل نیاز به داشتن صدایی رسا برای نقل فرمانهای شاه داشت،پناه چنین صدایی داشت در نتیجه جارچی دربار شد و به این دلیل به نام جارچی پناه معروف گردید. او مدتی به این کار مشغول بود تا این که به دلیل گناهی نابخشودنی محکوم به اعدام گردید ولی توانست به موقع به وطن اصلی خود فرار کند. وی چون تحت پیگرد بود جایگاه خود را عوض می کرد و بالاخره از روی ناچاری به ملیک الله قلی سلطان امیر جرابرت پناه برد. سلطان او را داروغه یعنی مأمور گردآوری مالیات از روستاها کرد و با وجود دریافت دستورهای پی در پی برای دستگیری و اعزام او به ایران ملیک الله قلی سلطان از روی انسان دوستی با عنوانهای گوناگون از تحویل او خودداری نمود. پس از نادر برادرزاده اش در آذربایجان خود را سلطان اعلام کرد. در این میان طایفۀ جوانشیر به دشتهای قره باغ برگشتند و جارچی پناه با بهره از این فرصت موفق به دریافت لقب خان از عادل شاه برادرزادۀ نادرگشت از این هنگام به بعد پناه خان با ملیکهای قره باغ وارد کشمکش شد و این موضوع تا هنگام به قدرت رسیدن کریم خان زند ادامه داشت. هنگامی که کریم خان کنترل ایران را در دست گرفت پناه خان را مجبور کرد به شیراز بیاید تا این که در شیراز پا را از دایرۀ هستی بیرون نهاد. ابراهیم خلیل خان جوانشیر پسر پناه خان در سال1760میلادی به جانشینی پدر برگزیده شد در این هنگام نه تنها بر قره باغ حکم می راند بلکه به یکی از شاهان مهم و نیرومند منطقۀ قفقاز تبدیل گشت. هنگامی که هراکلیوس دوم یا اراکلی خان حاکم گرجستان در سال1783میلادی پشتیبانی روسها را به دست آورد ابراهیم هم برای دریافت پشتیبانی روسها وسوسه شد هرچند روسها گرجستان را ترجیح می دادند. در این هنگام بود که آغا محمد خان قاجار با کنار زدن باقیمانده های خاندانهای افشار و زند به قدرت رسید. درسال1794میلادی آغا محمد خان به ابراهیم خان و همینطور به اراکلی خان دستور داد تا به تهران بیایند و خود را به شاه معرفی کنند. اراکلی خان با تکیه بر پشتیبانی روسها فرمان آغا محمد خان را نادیده گرفت و ابراهیم خان نیز دعوت آغا محمد خان را رد کرد چرا که دو سال پیش از آن نیز دستور شاه را رد کرده بود و برادرزاده اش را با هدیه هایی چند فرستاده بود. برادرزادۀ ابراهیم خان مجبور به پیروی از دستور آغا محمد خان قاجار شد و وی را در جنگ با بازمانده های خاندان زند همراهی کرد ولی پس از آن نقشۀ فرار کشید و در همان حال گرفتار شد و به قتل رسید. دلیل دیگر ابراهیم خان برای نافرمانی چه بسا این حس بوده که آغا محمد خان قاجار را نیز یکی دیگر از سرانی می دانسته که در تکاپوی قدرت بوده اند و او را چندان جدی نگرفته! در سال1795میلادی آغا محمد خان از روی ارس گذشت و وارد ارمنستان شد. خانهای ایروان،نخجوان و گنجه تسلیم شدند ولی ابراهیم خان مورد هجوم آغا محمد خان قرار گرفت،شکست خورد و به دژ شوشی پناه برد. ناحیۀ کوهستانی و دژ با شکوه شوشی بر سر راه آغا محمد خان قاجار قرارگرفتند و چالشی در راه تصرف تمامی آن منطقه بودند بر اساس آتش بسی که شکل گرفت ابراهیم خان برتری قاجارها را پذیرفت و اجازه پیدا کرد تا عنوان خان قره باغ را برای خود نگه دارد. آغا محمد خان سپس برای گوشمالی اراکلی خان رهسپار تفلیس گشت و شرق گرجستان را تصرف کرد. در پی بازگشت آغا محمد خان کاترین امپراتور روسیه در سال1796میلادی به ارتش خود دستور داد قفقاز را تصرف کند. ابراهیم خان نیز با فرماندهان روسی گفتگو کرد و پذیرفت به جای کمک به روسها فرمانروای قره باغ باقی بماند. کمی پس از آن کاترین از دنیا رفت و امپراتور بعدی روسیه یعنی پل از نقشۀ حمله به قفقاز دست کشید و نیروهای روس را فراخواند. در سال1797م آغا محمد خان از خیانت ابراهیم و دیگرخانها خشمگین شد و باز به شوشی حمله کرد و آن جا را تصرف نمود و ابراهیم به داغستان فرار کرد. پنج روز پس از تصرف شوشی آغا محمد خان به قتل رسید و این موضوع باعث بازگشت ابراهیم خان به شوشی گشت وی دستور داد تا پیکرآغا محمد خان دفن شود تا هنگامی که برادرزاده و جانشین او یعنی باباخان که عنوان فتحعلیشاه را برخود نهاده بود تصمیم لازم را بگیرد. ابراهیم سیاست صلح و مدارا را با تهران برقرار کرد و بر این اساس عنوان خان قره باغ را برای خود نگه داشت و آقا بیگم یکی از دختران خود را که به آقا باجی مشهور بود را به فتحعلیشاه داد پس از آن بود که باز روسها دست به حمله به قره باغ زدند Tsitsianov فرماندۀ روس شوشی را اشغال کرد و پادگان روسها را در سال 1805میلادی در آن جا قرار داد. مرگ ژنرال روس در سال1806م منجر به درخواست ابراهیم از فتحعلیشاه برای خارج کردن روسها شد. ارتش قاجار به شوشی رسید و ابراهیم خان دژ شوشی را ترک نمود و درخارج اردو زد در دوم ژوئن1806میلادی روسها به وسیلۀ نوۀ ابراهیم تحریک شدند و هراسناک از آسیب پذیریشان به دژ شوشی حمله کردند و ابراهیم را کشتند. ارتش قاجار عقب نشینی کرد و قره باغ در دست روسها باقی ماند. به منظور جذب مسلمانان منطقه و دریافت کمک از سوی آنها دیگر فرماندۀ روس به نام Gudovich مهدی قلی خان تنها پسر بازماندۀ ابراهیم را به عنوان خان قره باغ منصوب کرد. مهدی قلی خان تا سال1822م به روسها خدمت کرد و پس از آن بود که ترس از خشم روسها به دلیل آنچه که برای حکومت ایران انجام داده بود باعث فرارش به ایران گشت. روسها سپس قره باغ را به امپراتوری خود ملحق کردند و در سال 1836م مهدی قلی خان به قره باغ بازگشت و دارایی خانوادگش را تقاضا کرد و باقی زندگانیش را تحت سیطرۀ روسها سپری نمودBournoutian,1997)). از جمله آثار طایفۀ جوانشیر در شهر شوشی مسجدیست که گوهریه نامیده می شود و با عنوان مسجد جامع شوشی یا مسجد پناه خان هم از آن یاد می شود. مسجد در زمان پناه خان1169هجری قمری ساخته شده و در سال 1182ه.ق/ 1768م به وسیله ابراهیم خلیل خان جوانشیر تعمیرگردیده. سپس در سال 1269/1825به وسیلۀ گوهر آقا دختر ابراهیم خلیل خان تجدید عمارت و تعمیر اساسی شده. ابراهیم خلیل خان دو دختر داشت.گوهر آقا زنی پرهیزکار و دارای ثروت فراوان بود. فرزند نداشت و با تعمیر و ساخت دو مسجد و مدرسه دینی از خود نام به نیکی به یادگار گذاشت. مسجد دارای سه در ورودیست که شوربختانه به هنگام بازدیدم از مسجد درتابستان1395هر سه در آهنی بسته بودند و نتوانستم درون مسجد بروم و تنها موفق شدم از راه نورگیرهای کناری چند عکس از فضای درونی مسجد بگیرم! دو کتیبۀ فارسی، که داخل صحن مسجد قرار دارد، شامل فهرستی از اوقاف و خرج اوقاف مسجد است که هر دو در هفده سطر نگارش یافته اند(کاظم زاده،1388). مسجد با سنگ ساخته شده و دارای دو منارآجریست. در حیاط مسجد حوضی کوچک همراه با آب نمایی استوانه ای شکل وجود دارد با بالا رفتن از پنج پله به فضای ورودی مسجد می رسیم. روی در میانی مسجد که بلندتر است سه سنگ نبشه دیده می شود که در دو قاب ترنجی شکل و قابی مستطیل جای گرفته اند در یک قاب ترنج مانند (یدالله فوق ایدیهم) دیده می شود و در قاب دیگر( الله محمد فاطمه علی حسن حسین) زیر این دو در قاب مستطیل شکل دو سطر نوشته دیده می شود در سطر بالایی حدیثی از امام صادق(ع) در مورد آداب ورود به مسجد آمده است(فإنّهُ كريمٌ يُحِبُّ الكَرامَةَ لِعبادِهِ المُضطَرِّينَ إلَيهِ المُحتَرِقِينَ على بابِهِ لِطَلَبِ مَرضاتِهِ)و در سطر پایینی این نوشته دیده می شود(از قرار وصیت نامۀ رضوان جایگاه گوهرآقا از وجوه ارجاه املاک موقوفه مستخدمین تمام وکلا تعمیر شد).این بخش از سنگ نبشته در طول زمان و البته به دلیل جنگ قره باغ بین ارمنیها و جمهوری آذربایجان بسیار آسیب دیده و جای گلوله ها را به خوبی می توان در آن دید!سمت راست ورودی میانی هم تابلویی آهنی به زبان ارمنی نصب شده که تاریخ1883م را می توان در آن بازشناخت. در سمت راست این ایوان سنگ نبشتۀ دیگری روی ورودی سمت راست دیده می شود که در واقع حدیث دیگری از امام صادق(ع) است. تاریخی که درکتیبه دیده می شود سال1282هجری قمری است. درکتیبۀ ورودی سمت چپ از نظر بیننده نیز درون قابی مستطیل شکل حدیثی از پیامبر اسلام نوشته شده که همان تاریخ1282ه.ق را داراست. کتیبۀ دیگری در نمای ورودی مسجد روی قوس ایوانهای ورودی وجود دارد که حدیث دیگری از امام صادق(ع) است و به نام میرزا حسین تبریزی و سال1294ه.ق در پایان کتیبه اشاره شده است. سنگ نبشتۀ دیگر ورودی این بخش درون قابی مستطیل شکل است(عمل کربلایی صفی خان معمار قراباغی 1301) که به ساخت و مرمت بخشهای دیگری از مسجد به وسیلۀ این معمار مشهور اشاره دارد. سمت چپ مسجد دارای هشت نورگیر است که یکی از آنها کور شده. هشت نورگیر هم در پشت مسجد دیده می شود. وجود علفهای هرز دست یابی به بخش پشتی مسجد را دشوارکرده! در ضلع شرقی مسجد هم بقایای ساختمانی دو طبقه به چشم می خورد که به نظر می رسد مکتب یا مدرسه بوده و دارای12حجره است.در دو ضلع شرقی و غربی مسجد نیز چندین سنگ گور به چشم می خورد در واقع از این فضا به عنوان گورستان استفاده نموده اند. سنگ گورها شامل دو تخته سنگ افقی و عمودیند،در بخش بالایی برخی از سنگ گورهای افقی شکلهای هندسی مانند گل شش پر و هلال ماه دیده می شود. روی یکی از سنگ گورها چنین نوشته شده:كل نفس ذائقه الموت،مرحوم مشهدی علی ولد کربلایی،جمادی الثانی1323.یکی از آرامگاهها بسیار جالب توجه است در بخش بالایی دارای چهاربرش هندسیت سپس در نیم دایرۀ بالایی هوالباقی نوشته شده،پس از آن چند بیت شعر پارسی به این شکل که هر مصراع در کادری جداگانه نبشته شده است: دریغا حسن بود شیرین نهاد-دلیر و وفادار فرخ نژاد-رقم زد چنین نورس پرملال-هزار و سیصد و بیست چار است سال1324. آرامگاه دیگر دارای این نوشته است: بسم الله بالحی الذی لایموت،مزار مرحوم مغفور مشهدی ابراهیم بن مرحوم کربلایی آقا علی جمادی الثانی وفات نمود1323. هوالباقی مزار مرحوم مظلوم شهید علی بن حاجی اسکندر جمادی الثانی1323. كل نفس ذائقه الموت،مرقد مرحوم المغفورکربلایی نوری بن مرحوم کربلایی حسین علی زاده،29جمادی الاخر وفات نمود1323.هوالباقی،مزار مرحوم شهید مظلوم قرا ولدکربلایی اسماعیل27جمادی الثانی1323.مرقد مشهدی سلیمان بن کربلایی رستم در دست ارامنه مقتول شد در رجب1323. در آن سوی خیابان مسجد گوهریه ساختمانی محکم و دو طبقه نظرها را به سوی خود جلب می کند ساختمانی که دارای سه تاق و چهار ستون است. کنار این ساختمان دفتر یک شرکت کوچک رایانه ای است. آنچه که در نمای این ساختمان باعث توجه بیننده می شود وجود چهار کتیبۀ پارسیست،سه تا از کتیبه ها در قابی مربع شکل و کتیبۀ دیگر که بزرگتر است در قابی مستطیل شکل نوشته شده اند. متن کتیبه ها به ترتیب چنین است: بسم الله الرحمن الرحیم،وقف مؤاید شرعی نمود جناب مستطاب مشهدی حسین بن شهید میر سیاف املاک و دکاکینی که در ذیل ترقیم یافته به مسجد خود واقف تعمیر نموده و آن را مسجد اقصی مسمی کرده اند: اولاً تمام و همگی یک دست کاروانسرایی که واقع است در مغربی میدان بزرگ مع توابع و لوامق و مضافات و حجراتیکه در اندرون کاروانسراست. در کتیبۀ دوم چنین آمده: تحتانی و فوقانی متضمن به دوکاکینی که در بیرون کاروانسرا است. از طرف شمال چهارباب علاوه در سر بازار طرف کلیسای روس نصف پانزده باب دکاکینی که باقر ولد حاجی صادق شراکت دارند. و نصف سرباب دکان شمالی قصابخانه به شرکتی قرای مذکور همین کاروانسرا و دکاکینی که مشخص گردید باالکلیه واقف مذکور وقف صحیح شرعی نمود مسجد به اقصای خودشان. و کتیبۀ سوم: و مخارج تکیۀ دهه اول محرم در هر سال به قرار وقف نامه و در روز جمعه هر هفته تکیه نمایند و چه از متولیها برای آوردن آب و پل زدن به صلاح جماعت حیدری و نذر و دسته عرب و قاسم اوطاقی یکی را سر مناط هست جز و تکه قند و تولیت امورات موقوفات در خود واقف مادام الحیات و مداخله جماعت قراباغ به امور موقوفات و مواظبت ایشان فمن بدله بعد باسمعه فانما اسمعه علی الدین یبدلونه و صیغه شرعیه جاری گردید و وقفاً و سرعنا حرم علی ولد حاجی عباس سنۀ 1306.کتیبۀ چهارم که در قاب مستطیل شکل بزرگی نوشته شده و دارای6 سطر است چنین است: و دستورالعمل مخارج و قوانین آن متولیها مداخلاتیکه از املاک جمع خواهد گشت آن را به سه قسم باید نمود: ثلث اول می باید که همه اوقات در تزدید در معامله شرعی باشد. خدا نکرده مسجد اقصای حسینیه منهدم شود از آن نقد اندوخته تجدید توان نمود. دو ثلث آخر را مصارف فرمایند. به قراری که در هریک سال مواجب متولی موقوفات یکصد مناط بود متولیها در هر سال به ملایی که در مسجد حسینیه هر روز نماز جماعت خواهد گذارد وظیفه قرار پنجاه مناط دهند و به یک نفر مؤذن و یک نفر مجاور هر یک را در سالی چهل مناط و به یک نفر روضه خان بیست و پنج مناط و در هرماه محرم به هر محله پنج پوط نفت سیاه و سه مناط نقد و در هرسال به سه نفر اول پیاده از پانزده تا بیست مناط و امواتی که از اهل استحقاق باشد از غربا و غیره به جهت تجهیز و تدفین نمایند و در وقت گرانی به فقرای شهر از سیصد مناط تا پانصد مناطق آرد و گندم و یا نان قسمت نمایند و چهار نفر عیال واقف را بدهند در هر سالی پانصد و سی مناط نسلاً بعد نسل به قرار قسط و خرج تجهیز و تکفین ایضا واقف را پانصد مناط و برای حج بلد واقف از پانصد تا هفت صد مناط و اداء دیدن واقف از موقوفات بعد از انتقال هرقدر که باشد و در شب جمعه هر هفته سه مناط به سی فقرای شهر. از کاروانسرای مورد اشاره در کتیبه ها بخشهایی باقی مانده که البته بسیار تخریب شده. سرگئی شاهوردیان که یکی از مقامهای سیاسی در آرتساخ است در مورد این مسجد و بناهای اطرافش اظهار نظر کرده، بنا بر گفتۀ او هربنا و یادمان فرهنگی دارایی مردم آرتساخ است و نگهداری،پژوهش و بازسازی یادمانهای فرهنگ ایرانی را از اولویتهای این منطقه می داند ولی آنچه که به هنگام بازدیدم از این مسجد و یادمانهای اطرافش دیدم به نوعی حکایت از عدم رسیدگی به مسجد را داشت. از یک سو درهای مسجد بسته بود و از سوی دیگر محوطه پر بود از علفهای هرز و...
کتابنامه:
رافی،هاکوپ ملیک هاکوپیان1395 ملوک خمسه قره باغ و پنج ملیک ارمنی آن از فروپاشی صفویه تا جنگهای ایران و روس،ترجمۀ آرا در استپانیان،تهران:انتشارات شیرازه
کاظم زاده،حامد1388«گزارش بازدید از مسجد جامع شوشی»،فصلنامۀ فرهنگی پیمان،سال سیزدهم، شمارۀ47 http://www.paymanonline.com/article.aspx?id=adf7b5f7-7d2c-4b97-9b89-7565e6af4d63
Bournoutian, George 1997 EBRĀHĪM ḴALĪL KHAN JAVĀNŠĪR in Encyclopædia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/ebrahim-kalil-khan-javansir
دیدگاه تان را بنویسید