آمار تازه از خسارت به میراث فرهنگی | از گلستان تا نقش‌جهان؛ جنگ چه بلایی بر سر بنا‌های تاریخی ایران آورده است؟

به گفته احمد علوی، رئیس کمیته گردشگری و میراث فرهنگی شورای اسلامی شهر تهران، آمار بنا‌های تاریخی آسیب‌دیده در پایتخت به ۲۴ مورد رسیده است. بر اساس گزارش‌های منتشر شده، تعدادی از مهم‌ترین مجموعه‌های تاریخی تهران در جریان حملات اخیر دچار خسارت شده‌اند.

از جمله این بنا‌ها می‌توان به کاخ گلستان، مجموعه سعدآباد، کاخ مرمر، کاخ سلطنت‌آباد، فرح‌آباد و عشرت‌آباد اشاره کرد که برخی از آنها آسیب‌های جدی دیده‌اند. همچنین چندین موزه و مجموعه تاریخی دیگر از جمله باغ‌موزه قصر، ارگ تاریخی تهران، موزه هفت‌چنار، موزه هوا و فضا، موزه صنعت برق و موزه تاریخ کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نیز بر اثر موج انفجار و موشک‌باران دچار خسارت شده‌اند.

در میان بنا‌های آسیب‌دیده، خانه تاریخی پروفسور عدل (پژوهشکده هنر) و عمارت نظامیه در بهارستان نیز قرار دارند. علاوه بر این، گزارش‌ها حاکی از آسیب دیدن بخش‌هایی از برج آزادی از جمله گالری این مجموعه است. برخی بخش‌های فرودگاه مهرآباد و قسمت‌هایی از استادیوم آزادی که ارزش تاریخی و معماری دارند نیز خسارت دیده‌اند. بافت تاریخی شهر نیز خسارت‌هایی ثبت شده است؛ از جمله مسجد تاریخی چال‌حصار (اردبیلی‌ها) در محله سنگلج که قدمت آن به حدود سال ۱۳۲۰ بازمی‌گردد. همچنین ساختمان دادگستری، ساختمان مجلس سنای قدیم (کاخ سنا) و خانه تاریخی وثوق‌الدوله از دیگر بنا‌هایی هستند که در این حملات آسیب دیده‌اند.

آسیب به میراث جهانی و تاریخی در شهر‌های دیگر

خسارت‌ها محدود به تهران نبوده است. در اصفهان نیز گزارش‌هایی از آسیب به برخی از مهم‌ترین آثار تاریخی منتشر شده است. میدان نقش‌جهان که در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده، بر اثر موج انفجار ناشی از حملات در نزدیکی این محدوده با آسیب‌هایی مواجه شده است.

به گفته مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان، ارتعاشات شدید باعث ریزش تعدادی از کاشی‌های ایوان‌های مسجد جامع عباسی شده است. این مسجد که بخشی از مجموعه تاریخی نقش‌جهان محسوب می‌شود، با مصالح سنتی چندصدساله ساخته شده و در برابر ارتعاشات شدید بسیار آسیب‌پذیر است.همچنین در جریان حمله به محدوده استانداری اصفهان، کاخ چهلستون، عمارت رکیب‌خانه، تالار تیموری و تالار اشرف دچار آسیب شده‌اند و شیشه‌های کاخ عالی‌قاپو نیز شکسته است.

در خرم‌آباد نیز حمله موشکی به محدوده‌ای نزدیک به قلعه فلک‌الافلاک موجب تخریب کامل ساختمان اداره کل میراث فرهنگی لرستان و آسیب به چند بنای تاریخی و موزه در این مجموعه شده است. گزارش‌ها از زخمی شدن چند نفر از کارکنان حفاظت میراث فرهنگی در این حادثه خبر می‌دهد. در این مجموعه، موزه باستان‌شناسی، موزه مردم‌شناسی، ساختمان سربازخانه، باشگاه افسران و بنای تاریخی آخوندی از جمله بخش‌های آسیب‌دیده هستند.

ناتوانی «سپر آبی» در حفاظت از میراث فرهنگی

بسیاری از این بنا‌ها تحت پوشش نشان بین‌المللی «سپر آبی» (Blue Shield) قرار دارند؛ نشانی که در حقوق بین‌الملل به‌عنوان علامت حفاظت از اموال فرهنگی در زمان جنگ شناخته می‌شود و گاه از آن به عنوان «صلیب سرخ میراث فرهنگی» یاد می‌شود. با این حال، تجربه جنگ‌های اخیر در نقاط مختلف جهان نشان داده که این نماد‌ها در بسیاری از موارد نتوانسته‌اند مانع تخریب آثار تاریخی شوند.اساس کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه درباره حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه، طرف‌های درگیر موظف‌اند از حمله به بنا‌های فرهنگی، مذهبی و تاریخی که کاربرد نظامی ندارند خودداری کنند. همچنین طبق اساسنامه رم دیوان کیفری بین‌المللی، حمله عمدی به چنین بنا‌هایی می‌تواند مصداق جنایت جنگی باشد.

تجربه‌های جهانی و پیامد‌های حقوقی

تخریب میراث فرهنگی در جنگ‌ها سابقه‌ای طولانی دارد؛ از نابودی آثار باستانی در پالمیرا و موصل گرفته تا تخریب بنا‌های تاریخی در افغانستان و مالی. یکی از مهم‌ترین نمونه‌های حقوقی در این زمینه، پرونده «احمد الفقی المهدی» در سال ۲۰۱۶ بود که توسط دیوان کیفری بین‌المللی به دلیل تخریب بنا‌های تاریخی در شهر تمبوکتو به جرم جنایت جنگی محکوم شد. این حکم برای نخستین بار نشان داد که جامعه جهانی تخریب میراث فرهنگی را می‌تواند به‌طور مستقل در قالب جرم جنگی پیگیری کند.

ضرورت اقدامات فوری حفاظتیکارشناسان میراث فرهنگی تأکید می‌کنند که در شرایط جنگی، حفاظت از آثار تاریخی نیازمند اقدامات فوری و تخصصی است. مستندسازی دقیق خسارت‌ها، پایش پایداری سازه‌ها، انتقال اشیای منقول به مکان‌های امن و همکاری با نهاد‌های بین‌المللی از جمله اقداماتی است که می‌تواند از گسترش خسارت‌ها جلوگیری کند.

میراث فرهنگی ایران تنها متعلق به یک کشور نیست، بلکه بخشی از حافظه تاریخی و تمدنی جهان محسوب می‌شود. آسیب دیدن این آثار نه تنها ضربه‌ای به هویت تاریخی یک ملت است، بلکه بخشی از میراث مشترک بشریت را نیز در معرض نابودی قرار می‌دهد؛ میراثی که در بسیاری موارد، بازسازی آن حتی با پیشرفته‌ترین فناوری‌ها نیز ممکن نخواهد بود.