چرا تنگه هرمز مهم‌ترین متغیر اقتصاد جهانی است؟

حسن ارگی، رایزن بازرگانی ایران در کشور مجارستان در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت:  تحولات اخیر خاورمیانه و جنگی که با حملات اسراییل و آمریکا علیه ایران شکل گرفت، بار دیگر یک واقعیت مهم را در اقتصاد جهانی برجسته کرد: بازار انرژی همچنان بیش از هر عامل اقتصادی، تحت‌تاثیر ژئوپلیتیک و امنیت مسیرهای انتقال انرژی قرار دارد. در جهانی که روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون بشکه نفت تولید می‌شود، آنچه قیمت‌ها را تعیین می‌کند صرفا حجم تولید نیست، بلکه نفتی است که واقعا در بازارهای بین‌المللی معامله می‌شود. از این منظر، مسیرهایی که این نفت از آن عبور می‌کند نقشی تعیین‌کننده در شکل‌دهی به بازار جهانی انرژی دارند. در میان این مسیرها، تنگه هرمز مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان محسوب می‌شود. روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت و میعانات گازی از این مسیر عبور می‌کند که نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی نفت را شامل می‌شود، اما اهمیت این گذرگاه تنها به نفت خام محدود نیست.

بخش قابل‌توجهی از گاز طبیعی مایع (LNG)، میعانات گازی، فرآورده‌های نفتی و محصولات پتروشیمی منطقه نیز از همین مسیر به بازارهای جهانی منتقل می‌شود. ازسوی دیگر، بسیاری از پالایشگاه‌های جهان برای گریدهای خاص نفت خلیج‌فارس طراحی شده‌اند. برآوردها نشان می‌دهد که حدود ۷۰۰ پالایشگاه در جهان وابستگی فنی به نفت تولیدی منطقه خلیج‌فارس دارند و جایگزینی سریع این نفت با منابع دیگر برای بسیاری از آنها آسان نیست

به همین دلیل، هرگونه اختلال در تردد نفتکش‌ها از تنگه هرمز می‌تواند پیامدهایی بسیار فراتر از بازار نفت داشته باشد و هزینه انرژی، حمل ‌و نقل، تولید صنعتی و حتی قیمت بسیاری از کالاها را در سطح جهانی افزایش دهد. در چنین شرایطی، جنگی که با حملات اسراییل و امریکا علیه ایران آغاز شد، به سرعت به یک ریسک ژئوپلیتیکی بزرگ برای بازار انرژی تبدیل شد، زیرا این درگیری دقیقا در منطقه‌ای رخ می‌دهد که قلب تجارت انرژی جهان به شمار می‌آید. بازارهای انرژی معمولا در مواجهه با چنین بحران‌هایی در دو مرحله واکنش نشان می‌دهند. در مرحله نخست، واکنش بازار سریع و هیجانی است: قیمت انرژی افزایش می‌یابد، خریدهای احتیاطی شدت می‌گیرد وسرمایه‌ها به سمت دارایی‌های امن حرکت می‌کنند. 

اما مرحله دوم که در میان‌مدت ظاهر می‌شود، پرسش مهم‌تری را مطرح می‌کند: آیا اقتصادهای بزرگ جهان برای اختلال پایدار در عرضه انرژی آماده هستند؟ در صورتی که اختلال در تنگه هرمز ادامه یابد، برخی تحلیل‌های بین‌المللی سناریویی را مطرح کرده‌اند که در آن قیمت نفت می‌تواند به محدوده ۱۵۰ تا حتی ۲۰۰ دلار برای هر بشکه برسد؛ سطحی که می‌تواند اقتصاد جهانی را با خطر رکود مواجه کند. در این میان، نقش ایران در معادلات انرژی جهان بیش از پیش آشکار شده است. ایران نه تنها یکی از بزرگ‌ترین دارندگان ذخایر نفت و گاز جهان است، بلکه در کنار مهم‌ترین مسیر انتقال انرژی جهان قرار گرفته است. این موقعیت جغرافیایی باعث شده است که تحولات مرتبط با ایران به سرعت در بازارهای جهانی انرژی منعکس شود. در واقع، جغرافیای ایران خود به یکی از متغیرهای مهم در امنیت انرژی جهان تبدیل شده است. به همین دلیل، هرگونه جنگ یا بی‌ثباتی در پیرامون ایران تنها یک مساله منطقه‌ای نیست، بلکه به سرعت به یک مساله اقتصادی در مقیاس جهانی تبدیل می‌شود. پیامدهای این وضعیت بیش از همه اقتصادهای واردکننده انرژی را تحت فشار قرار داده است. اروپا که پس از جنگ اوکراین تلاش کرد وابستگی خود به انرژی روسیه را کاهش دهد، اکنون بیش از گذشته در معرض نوسانات بازار جهانی انرژی قرار گرفته است.

در همین چارچوب، پیتر سیارتو  وزیر امور خارجه مجارستان در اظهاراتی کم‌سابقه تاکید کرد که تصمیم اخیر امریکا برای تعلیق بخشی از تحریم‌های نفتی روسیه می‌تواند عرضه جهانی نفت را افزایش دهد و قیمت‌ها را کاهش دهد، اما اروپا به دلیل ادامه ممنوعیت واردات نفت روسیه از این مزیت محروم خواهد ماند. او تصریح کرد که افزایش قیمت سوخت در اروپا نتیجه همین سیاست‌هاست و از بروکسل خواست تحریم‌های نفت روسیه را لغو کند.

این موضع‌گیری نشان می‌دهد که حتی در داخل اروپا نیز اختلاف‌نظرهایی درباره نحوه مدیریت بحران انرژی شکل گرفته است. درنهایت، تحولات اخیر یک واقعیت مهم را بار دیگر روشن کرده است: امنیت انرژی جهان به شدت به ثبات در منطقه خلیج‌فارس وابسته است. تنگه هرمز به عنوان مهم‌ترین گلوگاه انرژی جهان و ایران به عنوان کشوری که در کنار این مسیر قرار گرفته است، نقشی تعیین‌کننده در معادلات انرژی جهانی دارند. از این منظر، جنگی که اسراییل و امریکا علیه ایران آغاز کردند، نه تنها یک بحران منطقه‌ای ایجاد کرده، بلکه یکی از حساس‌ترین شریان‌های انرژی جهان را نیز نادیده گرفته اند