چرا رهگیری هایپرسونیک‌ها تقریباً ناممکن است؟ | سلاحی که پدافند را بی‌اثر می‌کند

این موشک‌ها اغلب پس از پرتاب به ارتفاع بالا می‌روند و سپس در فاز نهایی با سرعت‌های سرگیجه‌آور و مسیر غیرقابل پیش‌بینی به سمت هدف می‌آیند. برای نمونه، آوانگارد روسیه ادعا می‌کند با سرعت حدود ۲۰ ماخ پرواز می‌کند و قابلیت مانور بالایی دارد، به‌گونه‌ای که «سرعت‌های بالای آوانگارد (تا Mach ۲۰) و توان مانور آن مسیر پیش‌بینی‌ناپذیری را ایجاد کرده و رهگیری آن را پیچیده می‌کند». همچنین روسیه صراحتاً گفته هدف از توسعه این سلاح‌ها نفوذ به سامانه‌های پدافندی پیشرفته آمریکا است. 

موشک‌های هایپرسونیک روسیه

• آوانگارد (Avangard): یک نوع گلایدر فوق‌سریع است که روی موشک‌های قاره‌پیما نصب می‌شود. این وسیله می‌تواند بیش از ۶ هزار کیلومتر پرواز کند و سرعتش به حدود ۲۰ برابر سرعت صوت می‌رسد (حدود ۶.۸ کیلومتر در ثانیه!). آوانگارد می‌تواند با یک کلاهک هسته‌ای بزرگ یا حتی معمولی حرکت کند.

  وقتی موشک به ارتفاع حدود ۱۰۰ کیلومتر رسید، آوانگارد جدا می‌شود و خودش وارد جو می‌شود و به سمت هدف می‌رود. به خاطر سرعت خیلی زیاد و توانایی حرکت و پیچیدن در مسیر، بسیار سخت است که کسی آن را رهگیری کند. شکلش هم شبیه یک لبه تیز یا بالگرد فضایی است.

  این سیستم از سال ۲۰۱۹ عملیاتی شده و روسیه آن را به صورت سریالی تولید کرده است.

  • برد عملیاتی: >۶۰۰۰ کیلومتر.

  • سرعت نهایی: حدود Mach ۲۰ (معادل ~۶.۸ km/s).

  • نوع هدایت: اینرسی پیشرفته (گلایدر بدون موتور فعال)؛ هدایت نهایی نامشخص.

  • قابلیت مانور: بسیار بالا 

  • پنهان‌کاری راداری: طراحی به شکل موج‌مانند یا بالک‌مانند.

  • سرجنگی: هسته‌ای سنگین (~۲ مگاتُن) یا متعارف تهاجمی.

  • کشور سازنده: روسیه.

• کینژال (Kinzhal, Kh-۴۷M۲): یک موشک بسیار سریع است که از جنگنده MiG-۳۱ شلیک می‌شود. گفته می‌شود نسخه به‌روز شده موشک زمینی کوتاه‌برد «اسکندر» است.

  این موشک می‌تواند حدود ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ کیلومتر پرواز کند و کلاهک ۴۸۰ کیلوگرمی، هسته‌ای یا معمولی، دارد. بعد از شلیک، سرعتش از حدود ۴۹۰۰ کیلومتر بر ساعت شروع می‌شود و می‌تواند به حدود ۱۰ برابر سرعت صوت برسد.

  سرعت بالا و مسیر پرواز از ارتفاع باعث می‌شود که مسیرش نامنظم و سخت قابل رهگیری باشد، یعنی رادارها و سیستم‌های دفاعی به سختی می‌توانند آن را بزنند. کینژال برای شکستن سامانه‌های دفاع موشکی طراحی شده و گفته می‌شود می‌تواند سامانه‌هایی مثل THAAD و پاتریوت را دور بزند.

  همچنین سطح موشک به‌گونه‌ای طراحی شده که بازتاب راداری کمی دارد و رد کردن آن برای دشمن سخت است.

  • برد عملیاتی: حدود ۱۵۰۰–۲۰۰۰ کیلومتر (بسته به پرتابگر).

  • سرعت نهایی: تا Mach ۱۰ (۱۲۳۵۰ km/h).

  • نوع هدایت: سامانه اینرسی + هدایت انتهایی (مشابه موشک بالستیک).

  • قابلیت مانور: بالا (تراژکتوری غیرمعمول و پیچش‌های احتمالی در فاز نهایی).

  • پنهان‌کاری راداری: مقطع راداری کوچک (طراحی بالچه و پوشش ویژه).

  • سرجنگی: هسته‌ای یا متعارف (وزن ~۴۸۰ کیلوگرم).

  • کشور سازنده: روسیه.

• زیریکون (Tsirkon, ۳M۲۲): یک موشک خیلی سریع است که عمدتاً برای هدف گرفتن کشتی‌ها طراحی شده، ولی می‌تواند به اهداف زمینی هم حمله کند. این موشک توسط نیروی دریایی روسیه ساخته شده و اولین بار روی ناو Gorshkov و زیردریایی‌های Yasen آزمایش شد.

  زیریکون با موتور رم‌جت پرواز می‌کند و سرعتش حدود ۸ تا ۹ برابر سرعت صوت است. برد آن نزدیک ۱۰۰۰ کیلومتر است و با پرواز در ارتفاع بالا (حدود ۲۸ کیلومتر) و سرعت زیاد، وقت رادارها برای واکنش به آن به چند ثانیه کاهش می‌یابد.

  این موشک مجهز به جستجوگر راداری در سرجنگی است و یک قابلیت خاص دارد: وقتی با سرعت مافوق‌صوت حرکت می‌کند، اطراف بدنه‌اش لایه پلاسما ایجاد می‌شود که بخشی از امواج راداری را جذب می‌کند و ردگیری آن را سخت می‌کند. با این حال، در مرحله آخر پرواز سرعتش کم می‌شود تا بتواند با رادار هدف قفل کند.

  وزن سرجنگی آن مشخص نیست، ولی احتمالاً حدود ۳۰۰ کیلوگرم است.

  • برد عملیاتی: حدود ۱۰۰۰ کیلومتر (برد مؤثر ~۷۵۰–۱۰۰۰).

  • سرعت نهایی: تا Mach ۹ (حدود ۱۱۰۰۰ km/h).

  • نوع هدایت: هدایت اینرسی+سمت‌یاب راداری فعال/غیرفعال.

  • قابلیت مانور: متوسط (اصابت مستقیم به اهداف بزرگ؛ پرواز پایدار در ارتفاع بالا).

  • پنهان‌کاری راداری: با پوشش پلاسما در پرواز مافوق‌صوت، در رادار تقریباً نامرئی می‌شود.

  • سرجنگی: متعارف (~۳۰۰ کیلوگرم محتوا).

  • کشور سازنده: روسیه.

موشک‌های هایپرسونیک چین

• دی‌اف-۱۷ (Dongfeng-۱۷): یک موشک بالستیک برد متوسط چین است که روی آن یک گلایدر فوق‌سریع به نام DF-ZF یا Wu-۱۴ نصب شده است.

  برد این موشک حدود ۱۸۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر است و سرعت گلایدرش بین ۵ تا ۱۰ برابر سرعت صوت برآورد شده. دی‌اف-۱۷ می‌تواند با کلاهک هسته‌ای یا معمولی حمل شود.

  برخلاف موشک‌های بالستیک عادی، گلایدر این موشک بعد از جدا شدن ده‌ها کیلومتر در جو می‌لغزد و مسیرش را تغییر می‌دهد. یعنی می‌تواند از مانورهای پیچیده و تغییر مسیر استفاده کند و همین باعث می‌شود رادارها و سیستم‌های دفاعی نتوانند به راحتی آن را بزنند.

  آزمایش‌ها نشان داده که گلایدر دی‌اف-۱۷ می‌تواند حرکات شدید و چرخش‌های پیچیده در پرواز داشته باشد. بر اساس اطلاعات، این موشک از سال ۲۰۱۹ عملیاتی شده و چین آن را برای مقابله با سامانه‌های ضد موشکی هسته‌ای دشمنان ساخته است.

  • برد عملیاتی: حدود ۱۸۰۰–۲۵۰۰ کیلومتر.

  • سرعت نهایی: Mach ۵–۱۰ (حدود ۱٫۷–۳٫۴ km/s) در فاز گلاید.

  • نوع هدایت: اینرسی پیشرفته (احتمالاً با به‌روزرسانی ماهواره‌ای).

  • قابلیت مانور: بالا (توانایی تغییر مسیر در ارتفاع پایین؛ مانورهای «برخوردی و فرار» ثبت شده).

  • پنهان‌کاری راداری: طراحی گلایدر، پرواز پایین و سرعت زیاد ردیابی آن را دشوار می‌کند.

  • سرجنگی: متعارف یا هسته‌ای.

  • کشور سازنده: چین.

موشک‌های هایپرسونیک ایران

• فتاح-۱ (Fattah-۱): این یک موشک هایپرسونیک ایرانی است که در ژوئن ۲۰۲۳ رونمایی شد. برد آن حدود ۱۴۰۰ کیلومتر است و در مرحله نهایی، یعنی وقتی به سمت هدف می‌رود، سرعتش به حدود ۱۵۰۰۰ کیلومتر بر ساعت می‌رسد (حدود Mach ۱۴)!

  فتاح-۱ از دو مرحله سوخت استفاده می‌کند و کلاهکش می‌تواند مسیرش را در هوا تغییر دهد، یعنی مثل یک موشک مانورپذیر عمل می‌کند. سرجنگی آن یک کلاهک سنگین معمولی است.

  فرمانده هوافضای سپاه گفته این موشک با سرعت و توان مانور بالا می‌تواند سامانه‌های دفاعی دشمن، حتی گنبد آهنین، را دور بزند.

  این موشک دارای هدایت داخلی خودکار است.

  • برد عملیاتی: حدود ۱۴۰۰ کیلومتر.

  • سرعت نهایی: حداکثر ~Mach ۱۴ (۱۵۰۰۰ km/h).

  • نوع هدایت: اینرسی پیشرفته (قابلیت به‌روزرسانی مسیر در فاز نهایی).

  • قابلیت مانور: بالا (برد-بازگشتی با پره‌های حرکتی و غلاف کنترل برای پیچش ناگهانی).

  • پنهان‌کاری راداری: به‌خاطر حرکات نامنظم و سرعت بالا، رهگیری آن دشوار است؛ به‌ویژه در لایه‌های متفاوت ارتفاعی و جو.

  • سرجنگی: متعارف (احتمالاً چندصد کیلوگرم انفجاری قوی).

  • کشور سازنده: ایران 

«خرمشهر‑۴» که به نام خیبر هم شناخته می‌شود یک موشک بالستیک دوربرد ایرانی است که وارد چرخه عملیاتی شده و در شهرهای موشکی زیرزمینی سپاه مستقر شده است؛ یعنی آماده پرتاب واقعی است. این موشک از نوع بالستیک است، اما نسخه‌ای که با سرجنگی بازگشتی مانورپذیر (MaRV) یا قابلیت اصلاح مسیر نهایی طراحی شده باشد، می‌تواند مشابه هایپرسونیک عمل کند.

برد و اندازه:

• برد عملیاتی: حدود ۲ هزار کیلومتر؛ یعنی می‌تواند اهداف خیلی دور را هدف قرار دهد.

• طولش حدود ۱۳ متر، وزن آن حدود ۳۰ تن است.

سرجنگی:

• سرجنگی خیلی سنگین: حدود ۱۵۰۰ کیلوگرم مواد انفجاری یا بخش تخریبی دارد، یکی از بزرگ‌ترین سرجنگی‌ها در صنعت موشکی ایران است.

سوخت و موتور:

• از موتور پیشرفته «اروند» استفاده می‌کند که با سوخت خودمشتعل (هایپرگولیک) کار می‌کند؛ این نوع سوخت باعث می‌شود موشک سریع آماده شلیک شود.

• طراحی خاصی دارد که موتور را داخل مخزن سوخت قرار داده‌اند تا پایداری پرواز و دقت بهتر شود.

سرعت و زمان پرواز:

• سرعتش نزدیک ۱۶ ماخ خارج از جو و حدود ۸ ماخ داخل جو است.

• فاصله شلیک تا رسیدن به هدف معمولاً حدود ۱۰ تا ۱۲ دقیقه طول می‌کشد؛ زمان خیلی کوتاهی برای دفاع دشمن باقی می‌گذارد.

چطور هدایت می‌شود؟

• دارای سه مرحله پروازی است: پرتاب، مرحله میانی با هدایت اصلی، و مرحله نهایی که سرجنگی وارد جو می‌شود.

• در مرحله میانی موتورهای داخلی کمک می‌کنند تا مسیر موشک اصلاح شود و خطاها کم شود.

• سرجنگی هم سیستم‌های کنترلی و هدایت‌کننده دارد که باعث می‌شود دقت اصابت بالا باشد و احتمال ضربه زدن به هدف بیشتر شود.

چرا سخت رهگیری می‌شود؟

• سرعت بالا، طراحی خاص بدنه و سرجنگی با ماموریت کنترل مسیر باعث می‌شود سامانه‌های دفاع موشکی نتوانند آسان آن را بزنند.

• سطح مقطع راداری کاهش یافته تا رادارها نتوانند راحت آن را ببینند.

دقت و کارایی:

• در گزارش‌ها اشاره شده دقتش حدود ۳۰ متر در برد ۲۰۰۰ کیلومتر است؛ یعنی می‌تواند نزدیک هدف مشخص‌تر برخورد کند.