«آفانیوس» روی پیراهن تیم «سپاهان»

استفاده از تصویر حیوانات در معرض انقراض و اندمیک روی پیراهن تیم‌های ورزشی در ایران و جهان موضوعی مسبوق به سابقه است. حیواناتی مانند خروس، شیر، عقاب، فیل و پاندا به ترتیب در کشورهای فرانسه، انگلستان، نیجریه، ساحل عاج و چین نماد دائمی تیم‌های ورزشی در مجامع بین‌المللی هستند. در ایران هم استفاده از تصویر یوزپلنگ و درنا روی پیراهن تیم‌های ملی فوتبال و والیبال را در خاطر داریم. در جام جهانی ۲۰۱۴ نیز برزیل با استفاده از تصویر «آرمادیلو» نگاه هواداران فوتبال را به این پستاندار کوچک در معرض انقراض جلب کرد. یک مطالعه بین‌المللی نشان می‌دهد که حدود ۲۵ درصد از تیم‌های حرفه‌ای ورزشی در جهان از حیوانات با شرایط خاص در نام، لوگو یا هویتشان استفاده می‌کنند. تصویر آفانیوس روی پیراهن تیم سپاهان با تلاش‌های مصرانه «فرشته عالم‌شاه» هنرمند و مدیر پویش مردمی حفاظت از آفانیوس اصفهانی در اصفهان رقم خورده است. هنرمندی که با پیشینه فعالیت در حوزه هنر محیطی، نگاه متفاوتی به مقوله هنر و محیط‌زیست دارد. عالم‌شاه در گفت‌وگو با «پیام ما» از تاریخچه این ماهی در زاینده‌رود و تالاب گاوخونی می‌گوید: «آفانیوس در زمره ماهیان کپور دندان است. در گویش مردم اصفهان به علت اندازه کوچک ۴ تا ۵ سانتی‌متری به آن آفانیوس «ماهی جوبی» گفته می‌شود. این ماهی از دو میلیون سال پیش با زیستن در زاینده‌رود، شناگر همیشگی مادی‌های اصفهان بوده است و اکنون با خشکانده‌شدن زاینده‌رود و تالاب گاوخونی، در قنات و سرچشمه‌های باقی‌مانده حاشیه شرقی تالاب زندگی می‌کند.» باتوجه‌به اهمیت این ماهی در حفظ تنوع زیستی و بیماری‌زدایی، لقب «سرباز کوچک بیولوژیک» را به آفانیوس داده‌اند. عالم‌شاه نقش غیرقابل‌انکار این ماهی در کنترل بیماری‌های انگلی را چنین توضیح می‌دهد: «این ماهی با خوردن لارو پشه‌های ناقل بیماری نقش مهمی در کنترل مالاریا دارد؛ همچنین به چرخه زیست پرندگان مهاجر در تالاب گاوخونی کمک می‌کند و از همه مهم‌تر بیانگر دیرینگی زیستن در حاشیه فلات مرکزی ایران است؛ یعنی در جایی که احتمال وجود آب و ماهی کمی دورازذهن است، ماهیانی با قدمت میلیونی داریم.»

از برندسازی تا نقش‌بستن روی پیراهن تیم فوتبال

آفانیوس اصفهان با نام علمی (Aphanius isfahanensi) در سال ۲۰۰۶ توسط «یزدان کیوانی»، استاد دانشگاه صنعتی اصفهان، به‌عنوان گونه‌ای اندمیک در بانک جهانی ژنتیک ثبت شد. در دانشگاه شیراز هم روی این گونه کوچک و انحصاری ایران پژوهش‌های متعددی انجام شده است؛ اما تلاش‌های عالم‌شاه و پویش مردمی حفاظت از آفانیوس بود که سبب آشنایی و آگاهی مردم با این ماهی شد. عالم‌شاه در این مورد می‌گوید: «فعالیت در حوزه حفاظت از محیط‌زیست را از ابتدای دهه نود آغاز کردم. در اواخر دهه ۹۰ مشاهده یک پوستر از آفانیوس در اداره محیط‌زیست اصفهان زمینه آشنایی من با این گونه ارزشمند بود. تحقیق و بررسی در مورد ظرفیت‌های بالقوه این ماهی در کنار وضعیت نامناسب حفاظتی آن سبب شد در این راه مصمم‌تر باشم. در سال ۹۵ با تشکیل گروه بوم‌سبز کویر و همراهی «محمدعلی صادقی»، «حسین جمشیدی» و «حسین منصوری» حفاظت از زیستگاه آفانیوس را در حاشیه تالاب گاوخونی شروع کردیم.» آموزش مردم بومی در مورد اهمیت این ماهی یکی از ارکان اصلی برنامه عالم‌شاه و همکارانش در حفاظت از آفانیوس است: «انسان اصلی‌ترین آسیب را به طبیعت وارد می‌کند؛ بنابراین آموزش عمومی در مورد ماهی آفانیوس را شروع کردیم. یکی از اصلی‌ترین اهداف ما برای آموزش عمومی، مدارس و کودکان بودند. خوشبختانه آموزش‌ها اثربخش بوده و همراهی مردم را در امر حفاظت از زیستگاه این ماهی شاهد هستیم.» به گفته او، امروز مردم شهرستان «جرقویه» برای حفظ حیات آفانیوس از خرید ماهی قرمز که یکی از تهدیدات اصلی زیست آفانیوس است اجتناب می‌کنند. هفت سال دوندگی عالم‌شاه و تیم همراهش در حفاظت از ماهی آفانیوس و دو سال پیگیری پیاپی برای برندسازی از ماهی آفانیوس، به نقش‌بستن تصویر این ماهی در معرض خطر روی پیراهن تیم فولاد مبارکه اصفهان انجامیده است. عالم‌شاه در این باره می‌گوید: «پس از دو سال پیگیری و کمک‌گرفتن از چهره‌هایی مانند «محمد درویش»، دی‌ماه امسال موفق شدیم طی تفاهم‌نامه‌ای یک‌ساله با تیم فوتبال اصفهان تصویر ماهی آفانیوس را روی پیراهن این تیم چاپ کنیم. اتفاقی که در تیم‌های باشگاهی سابقه نداشته و از حیث قرابت تیم شهر اصفهان با گونه اندمیک این شهر اتفاق کم‌نظیری است. همچنین این تفاهم‌نامه علاوه بر جنبه‌های حفاظتی، بر برندسازی آفانیوس به‌عنوان هویت فرهنگی و زیستی اصفهان در میادین ورزشی تمرکز دارد.» عالم‌شاه در کنار بعد محیط‌زیستی به قابلیت اکوتوریسمی این ماهی در اصفهان اشاره می‌کند: «تصور عموم مردم ایران و جهان از گردشگری اصفهان، گردشگری تاریخی و فرهنگی است. درصورتی‌که با احیای تالاب گاوخونی که زیستگاه اصلی آفانیوس است می‌توان اکوتوریسم را نیز به گردشگری اصفهان اضافه کرد و به این شیوه از فشار گردشگر بر بناهای تاریخی هم کم کرد.» قرارگیری ایران در عرض‌های جغرافیایی مختلف، تنوع زیستی ارزشمندی را برای این جغرافیا رقم زده است. وجود گونه‌های اندمیکی چون سوسن چلچراغ، فوک خزری، کاراکال، گور ایرانی، زاغ بور همگی قابلیت بالقوه‌ای در برند زیستی مناطق محل زیستشان دارند. از طرفی وجود ماهی در سفالینه‌های کشف‌شده، قالی، ترانه‌های فولکلور و نقوش سفره قلمکار گواه اهمیت این موجود در نزد ایرانیان باستان است؛ بنابراین احیا و تلاش برای حفظ این ماهی تلاشی ارزنده در بازتعریف فرهنگ تاریخی ایران به‌حساب می‌آید.