ارسال به دیگران پرینت

دیر تادئوس مقدس(قره کلیسا)

| دير تادئوس مقدس یا قره کلیسا در شمال غرب ایران،در جنوب شهر ماکو، 15کیلومتری شمال شرقی سیه چشمه و هفت کیلومتری شمال جاده چالدران به قره‌ضیاءالدین جای دارد؛ درسال 48م، دو تن از حواریان حضرت مسیح، به نامهای تادئوس و بارتقيموس قدیس،برای گسترش آیین مسیحیت به منطقۀ جنوب ارمنستان آمدند.

۵۵آنلاین :

نویسنده : حمیدرضا سروری

دير تادئوس مقدس یا قره کلیسا در شمال غرب ایران،در جنوب شهر ماکو، 15کیلومتری شمال شرقی سیه چشمه و هفت کیلومتری شمال جاده چالدران به قره‌ضیاءالدین جای دارد؛ درسال 48م، دو تن از حواریان حضرت مسیح، به نامهای تادئوس و بارتقيموس قدیس،برای گسترش آیین مسیحیت به منطقۀ جنوب ارمنستان آمدند. درسال66 میلادی تادئوس مقدس به همراه ساندوخت،دختر پادشاه و تنی چند، که به دین مسیحیت ایمان آورده بودند به دستور پادشاه وقت ارمنستان دستگیر شدند و پس از شکنجه به شهادت رسیدند و تادئوس مقدس در جایگاه کنونی دیر به خاک سپرده شد(هوسپیان،5:1387). دیر تادئوس نزد ارمنیها بسیار محترم و سپندینه است و هرساله در آخرهای ماه ژوئیه(ابتدای مرداد ماه) از کشورهای گوناگون برای زیارت و انجام مراسم مذهبی به کلیسای تادئوس مقدس می آیند.کلیسای تادئوس دریازدهم بهمن ماه سال1334خورشیدی به شمارۀ 405 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و ثبت جهانی آن در تاریخ 7ژوئیۀ 2008میلادی همراه با دو کلیسای دیگر آذربایجان یعنی کلیساهای استپانوس مقدس و کلیسای زور زور باعث شد ارزش و اهمیت آن نسبت به گذشته بسیار بیشتر شود. به باور بیشتر پژوهشگرانی که کلیسای تادئوس را مورد مطالعه قرار داده اند بخش شرقی کلیسا که با سنگ سیاه ساخته شده بخش کهن کلیساست این قسمت اصالت خود را حفظ کرده و دگرگونی چندانی در آن ایجاد نشده است(هویان،20:1382). کلیسای تادئوس در درازای زمان دچار زمین لرزه،غارت و خرابی شده است. حملۀ چنگیز مغول و جانشینانش،یورش تیمور لنگ، حمله های سپاهیان عثمانی و جنگهای داخلی همواره بازدارنده ای بزرگ برای بازسازی اساسی آن بوده است. به دلیل نبود آرامش دراین منطقه،همیشه سرپرستان کلیسا به سختی می توانستند حتی به کمترین بازسازیها درآن بپردازند و اندکی از خرابیهای آن بکاهند. زمانی که آذربایجان در چنگال فرمانروایان و سرداران مغول بود،از مسئولان کلیسای تادئوس باج و خراج بسیاری می گرفتند و به همین دلیل این کلیسا در این دوره محکوم به خرابی شده بود. ولی در همان روزگارگاهی برخی از فرمانروایان مغول اندکی بر سر لطف آمدند،روشی ملایمتر پیشه می ساختند و اجازۀ بازسازی و مرمت خرابیها را می دادند. برخی از فرمانروایان مغول نیز که پیرو کیش حضرت مسیح بودند کمکهایی برای نگهداری کلیسا می کردند که در این زمان باز کلیسا رو به آبادی می نهاد، ولی پس از اندک زمانی،فرمانروای ستمگر دیگری با آهنگ اعمال خشونت آمیز و گرفتن خراج زیاد باعث ویرانی کلیسا می شد. به علت این همه فشار و درخواست باج و خراج بسیار و قتل و غارتهایی که کلیسای تادئوس به آن دچار شده بوده است، نتوانسته همیشه مانند سایرکلیساها مرکزی برای دانشجویان دینی و جویندگان دانش،هنر و ادب باشد. تنها عاملی که باعث شد این کلیسا پس از پشت سر گذاشتن هزاران بدبختی و سختی پس از سده ها همچنان پابرجا بماند،همانا سپندینگی و وجهۀ روحانی آن نزد ارمنیان بود که به هر شکل ممکن مانع از نابودی آن شدند(همان،22). موسس خورناتسی مورخ سدۀ پنجم میلادی یادآور می شود که آرامگاه تادئوس و ساندوخت دردشت آرداز(دشت ماکو)جای گرفته است و ازکلیسا نام نمی برد. نخستین مورخی که به کلیسای تادئوس اشاره کرده است،آردزرونی است که در پایان سدۀ نهم میلادی زندگی می کرد و درآثار سدۀ دوازدهم و سیزدهم میلادی مورخی دیگر به نام زنوب گلاک از آن نام برده است، چون کلیسای تادئوس بر سر راه کاروانها و گذر سپاهیان بوده و از سدۀ سیزدهم میلادی به بعد درآثار بیشتر مورخان نامی از کلیسا برده می شود. به نظر می رسد کلیسا طی سده های نهم یا دهم میلادی بنا گردیده. دیرتادئوس در سال1319میلادی(719هجری) به دلیل زمین لرزۀ شدیدی که در ماکو روی داد ویران گشت و بنا به روایتی 75 نفر از راهبان آن نیز جان خود را از دست دادند(هوسپیان،8:1387).اسقف بسداجی زاکاریا که از سال1315میلادی به سمت راهب ارشد کلیسا انتخاب شده بود،به بازسازی و تعمیر آن همت گماشت،دو تن از برادرهای او به نامهای پطروس و سرکیس برای بازسازی کلیسای تادئوس کمک مالی کردند و پس از ده سال تلاش و کوشش درسال 1329میلادی(730هجری) تعمیر و بازسازی کلیسا به پایان رسید. روی دیوار شمالی کلیسا،کتیبه ای به زبان ارمنی در مورد چگونگی بازسازی آن باقیست. در1641م، بار دیگر بر اثر زمین لرزه خسارتهای سنگينی به بنای دیر وارد آمد كه در1650میلادی مرمت گردید. درابتدای سدۀ نوزدهم میلادی(1810م)،اسقف سیمون بزنونی(Simon Bznouni)که خود را نامزد رهبری ارشد کلیسای ارمنیها کرده بود پس از شکست در انتخابات از اجمیادزین خارج شد و به دیر تادئوس مقدس آمد تا با پشتیبانی عباس میرزا و با هدف انتقال رهبری مذهبی ارمنیان از اجمیادزین به دیر تادئوس مقدس امکانات این مرکز مذهبی را گسترش دهد. وی،که به دلیل وجود آرامگاه تادئوس مقدس در این مکان به موفقیت برنامۀ خود اطمینان داشت با کمکهای مالی عباس میرزا اقدام به بنای قسمت غربی کلیسا با پلان کلیسای اجمیادزین کرد اما به دلیل دگرگونیهای1820میلادی و از پی آن انتقال سیمون از دیر تادئوس مقدس به کلیسای توما در نخجوان کار ساختمان قسمت غربی ناتمام ماند. در مورد بنای این قسمت از دیر دو سنگ نوشته بر بالای سر در ورودی غربی کلیسا قرار دارد که در بالا متن دستور فتحعلیشاه قاجار به زبان فارسی و در پایین نوشتۀ اسقف سیمون بزنونی به زبان ارمنی آمده. متن سنگ نوشتۀ فارسی چنین است:

دل به تنگ آمد چو روح الله زتن از امهات میل آبا کرد چندی باز مادر زاد گشت

از یکی اصحاب طاطاوس نام این سجدگاه گشت آباد و خراب از چرخ بی بنیاد گشت

تا زمان فتحعلی شد آنکه او همچو ابر درفشان دست عطایش را رد گشت

از ولیعهدش شهنشاه جهان عباس شاه کو به گیتی شهره در انصاف و عدل و داد گشت

آنکه بس ویرانه ها چون کوفه در ایران زمین فی المثل در عهد عدلش غیرت بغداد گشت

جز دل ویرانه من کو قابل تعمیر نیست هر خرابی را که دیدی در جهان آباد گشت

کرد از نو این کهن ویرانه را آباد او هم خدا راضي شد و هم روح باني شاد گشت

چون ز فرمان وي و اقدام استادان چند سخت تر از آهن و محكمتر از فولاد گشت

گفت اين مصرع پي تاريخ تعميرش نوا وانکِ طاطاوس باز از داد شه آباد گشت.(1229)

در دوران پایانی جنگ جهانی اول و تجاوز نیروهای عثمانی به خاک ایران و رسیدن آنان به دشت چالدران روستاییان اطراف با پناه آوردن به داخل حصارهای دیر توانستند به مدت پانزده روز در برابر ارتش عثمانی مقاومت کنند. خلیفه گری ارمنیان آذربایجان در1830میلادی به شهر تبریز منتقل شد و با کوچ آخرین ارمنیان این منطقه در1946م/1325خورشیدی،آخرین راهب قره کلیسا به نام اسقف پطروس غازاریان نیز دیر را ترک گفت و در شهر تبریز اقامت کرد و در نتیجه دیر مدت زمانی رها شده ماند. در1333خورشیدی،با همت خلیفه گری ارمنیان آذربایجان برنامۀ زیارت سالیانه از این جایگاه سپندینه باز هم از سر گرفته شد که تا به امروز هم ادامه دارد. به این ترتیب،با برگزاری برنامۀ زیارت سالیانه مراسم مذهبی که سده ها مسیحیان منطقه و به ویژه ارمنیان طی مراسمی ویژه آن را اجرا می کردند،حفظ شد. دیرتادئوس مقدس در دژی استوار قرارگرفته است،چهار دیوار قطور سنگی با پنج برج وکلیسا آن را محصور کرده است،برجها و باروی دژ با سنگهایی به اندازه های گوناگون بنا شده. سه برج در گوشۀ شرقی و دو برج درگوشۀ غربی بارو به چشم می خورد. در چهارسوی اطراف محوطۀ کلیسا،تعداد47 اتاق و تالار ساخته اند که جایگاه کلاسهای درس،حجره های دین آموزان،جایگاه استراحت دانشمندان،ادیبان،نویسندگان مقیم کلیسا و کتابخانه بود. محوطۀ غربی دیر تادئوس از محوطۀ شرقی کمی کوچکتر و در سمت جنوبی دارای مجموعۀ کارگاه روغن کشی است. از موقعیت برج جنوب غربی دیر و شکل پیوند حصار جنوبی محوطۀ غربی به آن روشن می شود که کارگاه روغن کشی بعدها به مجموعه اضافه شده است. دروازه های هردو محوطه در حصارغربی گشوده می شوند طوری که برابر هم قرار می گیرند و محور آنها ورودی غربی کلیساست. در زمان بنای برج ناقوس از آن جایی که فضای موجود بین برج و اتاقهای حصار غربی محوطۀ شرقی بسیار کم بوده از این رو اتاقهای دو طرف دروازۀ دیوار میانی را تخریب کرده اند تا فضای بیشتری به وجود آید. به غیر از دروازه های اصلی یک ورودی دیگر نیز در قسمت جنوبی حصار محوطۀ شرقی دیر قرار دارد که در حال حاضر از این ورودی استفاده می شود. دیر تادئوس مقدس به آن دسته ازدیرهای دژ مانند درارمنستان می ماند که در سدۀ هفدهم میلادی ساخت آنها رواج داشته است. طی سدۀ هفدهم صومعه هایی درارمنستان به شکل دیر-دژ ساخته شدند که برای نمونه می توانیم به دیرهای آختلاAkhtala)) و هاقپت(Haghpat) درشمال ارمنستان،آماراس(Amaras) در آرتساخ و خورویراپ(Khor Virap) در نزدیکی آرتاشات(Artashat) اشاره کنیم. دیر تادئوس و البته استپانوس مقدس هم از جملۀ این بناها به حساب می آیند دیر-دژها همگی دارای شکلی همانند هستند،محوطه ای چهارگوش که دور آن را حصارهایی فراگرفته با برجهای دایره ای و نیمه دایره ای که درگوشه های خود احاطه شده اند. همان گونه که پیشتر اشاره شد در جایگاه آرامگاه تادئوس مقدس درابتدا نمازخانه ای بنا کرده بودند که طی سده های بعدی تبدیل به دیر و البته بر اثر زمین لرزۀ سال 1319میلادی به کلی ویران گشت. کلیسای تازه را با استفاده از سنگ سیاه درجایگاه پیشین کلیسای ویران شده بنا کردند و بخش سپیدرنگ کلیسا نیز در سال1810میلادی ساخته شد. الحاق دو کلیسای سپید رنگ و سیاه رنگ به یک دگر که دارای راه و روش معماری به راستی متفاوتی هستند به اندازه ای با مهارت صورت گرفته که به شکلی یکپارچه جلوه می کند. همانندی اندازه ای به کار رفتۀ دو گنبد بنا که یکی سیاه و دیگری سپید رنگ است و به شکل هرمی دوازده ضلعی است باعث شده تا ناسازگاری درتفاوت اندازۀ دو بخش بنا به چشم نیاید. در این گونه ازکلیساها،گنبد درست در مرکز بنا قرار ندارد و بیشتر به سمت شرق بنا متمایل است. این ویژگی باعث شد تا به هنگام ساخت کلیسای سپید رنگ مشکلی در خراب کردن دیوار غربی کلیسای سیاه رنگ بروز نکند و به طور عملی کلیسای سیاه رنگ تبدیل به محرابی گنبددار شود. بر مبنای سنت کلیساسازی ارمنیها هنگام بازسازی این کلیسا بین سالهای 1329-1319م سنگهای تراش داده شدۀ کلیسای پیشین در دیوارکلیسای تازه استفاده شد که تعدادی از این سنگهای تراش داده شده را به روشنی می توانیم در دیوارهای شمالی و جنوبی ببینیم. هرچند هنگام بازسازی دوبارۀ کلیسای سیاه رنگ در1650میلادی به طورعملی کلیسایی تازه بنا کردند ولی پلان نخستین آن حفظ شد،به غیر از تزیینات خارجی آن که تحت تأثیر شیوۀ معماری سدۀ هفدهم ارمنی تغییر یافت به این معنی که برای زیباسازی کلیسا چه در دیوارهای اصلی و چه در ساق گنبد از سنگهای چند رنگ با سنگ تراشیهای زیبا استفاده کردند. ساق گنبد کلیسا که از خارج دوازده ضلعی و از داخل استوانه ای شکل با چهارنورگیر است از ردیفهای افقی سنگهای تیره رنگ(سنگ بازالت) و سنگهای روشن(سنگ فلزیت زرد) با چیدمان یک در میان تشکیل شده است. نورگیرهای دیوارهای شمالی و جنوبی دارای چهارچوب صلیبی شکلند و در دوسوی آن یک جفت نیمه ستون متکی بر نوار افقی،که دور تا دورکلیسا را دور می زند،قرار دارد. نورگیر دیوار شرقی،که همچون دو پنجرۀ دیگر دارای قاب بندی صلیبی شکل با رنگهای تیره و روشن است تزییناتی موزاییکی شکل دارد. این تزیینات سنگهایی با رنگهای تیره و روشن هستند که آنها را به صورت ستاره درآورده اند.در دو سمت این تزیینات دو قاب بندی چهارگوش یک اندازه وجود دارد که چه بسا برای نصب لوحه یا سنگ تراشی ویژه ای قرار داده شده است. بنا بر سنت کلیسا سازی ارمنی کف محراب اصلی به اندازۀ چهارپله از سطح تالار بالاتر است. این بخش در1793میلادی به دست اسقف گورک مورد مرمت قرار گرفته و تزیینات روی محراب که با سنگ ساخته شده مربوط به این دوره است.کلیسای سفید رنگ با سنگهای رسوبی سفید دشت ماکو ساخته شده،گنبد آن از خارج دوازده ضلعی و از داخل استوانه ای شکل با دوازده نورگیر است که بر روی چهارستون با پلانی صلیبی شکل از جنس سنگهای بازالت خوش تراش تکیه دارد. گنبدکلیسای سفید رنگ بدون هرگونه تزیینی است و با یک رنگ بنا شده،اسقف سیمون بزنونی با هدف جایگزین کردن این دیر به جای کلیسای اجمیادزین از پلان آن کلیسا استفاده کرد. او با حذف محراب در بخش شرقی پلان کلیسای اجمیادزین و با خراب کردن بخش غربی کلیسای سیاه رنگ و ملحق ساختن این دو با یک دگر به طور عملی کلیسایی با شیوۀ معماری تازه بنا کرد که محراب آن همان کلیسای سیاه رنگ است. ساخت کلیسای سفید رنگ ناتمام ماند اما شکل کامل شدۀ آن در دو نقش برجسته روی کلیسا به نمایش درآمده یکی از این نقشها تصویر اسقف سیمون بزنونی روی دیوار شمالی است که با پوشاک،تاج و نشان پنج پر کاتولیکوسی،با آتشدانی در دست راست و ماکت قره کلیسا دردست چپ تصویر شده با بررسی جزییات نقش کلیسا روشن می شود که روی محرابهای پنج ضلعی،که در دیوارهای شمالی و جنوبی بخش سپید رنگ قراردارند،همچون کلیسای اجمیادزین مقدس می بایست برج ناقوس ساخته می شد. آمیختگی هنر ایرانی-ارمنی را در نقش برجسته های کلیسای سفید رنگ به خوبی می بینیم. دیوارهای خارجی کلیسا در پنج ردیف با حفظ قطر در تمامی نقطه های دیوارهای شمالی و جنوبی تزیین و تمامی این ردیفها با نواری ساده از یک دگر جدا شده اند. این پنج ردیف از پایین به بالا این گونه اند: ردیف نخست بدون نقش برجسته است. در ردیف دوم قاب بندیهایی کنار یک دگر قرار گرفته اند که درون آنها تزییناتی با شکلهای گیاهان دیده می شود. بین این نقشها هم تصویر درختان زندگی که به شکل درخت سرو طراحی شده،گلهای لاله گون،گلهای سرخ،عقابهای بال گشوده،آهوان و قرص خورشید که شیری در برابر آن خوابیده به چشم می خورد. گونه های گوناگونی از فرشتگان در این بخش دیده می شوند و به جز این بخش در سردرهای ورودی هم نقش آنها کنده شده. ردیف سوم خود به دو بخش جداگانه بخش شده. ردیف پایین همگی با تصویرهای گیاهان کنده کاری شده در این نقشها دو ساقۀ برگ دار پوشیده از گل از پارچ آب خارج شده و با درهم تنیده شدن با گلهای پارچ کنونی تشکیل ساقه ای تازه با گلهای درشت داده. در نقش برجسته های کلیسای سپید رنگ گیاهان گوناگونی به تصویر کشیده شده اند که برخی از آنها دو بار و برخی چهار بار بر روی دیوارهای شمالی و جنوبی تکرار شده اند. تصویرهایی که چهار بار آنها را تکرار کرده اند عبارتند از: سر فیلی که با خرطوم خود ماهی بزرگی را نگه داشته،گربه سانی در حال پاره کردن حیوانی کوچکتر،تصویری از یک طاووس،زنی در حال دوشیدن یک گاو با گوساله ای درکنار او،شیر بال دار،نقش کلیسایی با برج ناقوس سه اشکوبه که گمان می رود نمایانگر تصویر کلیسای بزرگ تادئوس و برج ناقوس آن است. دو کشتی گیرکه بالاتنۀ آنها برهنه است و هر دو شلوار بلند و سبیل دارند با هم کشتی می گیرند،کشتی گیری که در سمت چپ تصویر است کمربند کشتی گیر سمت راست را در دست گرفته. نقش برجسته هایی که دوبار تکرار شده اند عبارتند از: مبارزۀ میان جانوران افسانه ای،قرص خورشید با تصویر انسانی در میان آن، سربازی خوابیده با تفنگی در کنارش در حالی که خرسی به وی حمله ور شده(به نظر می رسد به حملۀ ناگهانی روسیه به ایران اشاره دارد)،تصویر دو پرنده،اژدهایی که سربازی را تا نیمه درکام خود فرو برده است در حالی که سرباز تلاش دارد با شمشیر به او ضربه بزند. این نقش برجسته را روی دیوار برج ناقوس هم می بینیم،یک جانور افسانه ای شاخ دار که چهار نعل می تازد،شخصی که مشغول شنا در دریاست. نقش برجستۀ دو گوسفند وحشی و صحنه ای مخدوش از جبرئیل که رو به سوی حیوانی زین شده با دم طاووس ایستاده. در ردیف چهارم نیز25نقش برجسته ایجاد گردیده که بیشترینۀ این نقشها به شکل تمام قد ایستاده اند،چوبدست یا کتابی در دست دارند و نمایانگر پیامبران کتاب سپندینه هستند از بین این نقشها نقش برجستۀ حضرت موسی که لوحۀ ده فرمان را در دست راست خود گرفته(دردیوار جنوبی) حضرت داوُد با تاجی بر سر و چنگی دردست در(دیوار شمالی)،حضرت یوحنای تعمید دهنده(دردیوارجنوبی)،حضرت مریم به حالت ایستاده(دردیوار شمالی)،گریگور لوساوریچ مقدس با پوشش کامل اسقفی و چوبدست ویژۀ کاتولیکوسی در دست(در دیوارجنوبی) و نقش برجستۀ اسقف سیمون بزنونی،سازندۀ کلیسا در(دیواره شمالی) قابل تشخیص است. تمامی این نقشها با ستون نماهایی از یک دگر جدا شده اند. سر درهای کلیسا به شیوۀ سنتی معماری ارمنی ساخته شده اند به این صورت که ورودی غربی دارای قابی کنده کاری شده به شکل بافت است که در میان فرورفتگی منتهی به یک قوس دایره ای شکل قرار گرفته از بالای سر در نیز نواری سراسری از تزیینات عبور کرده است. بر روی سنگ سردر ورودی شمالی نقش برجسته ای از عزرائیل در حالی که اژدهایی در زیر پای او افتاده دیده می شود. در سمت چپ در ورودی نقش برجستۀ سرکیس مقدس سوار بر اسب با نیزه ای در دست و در سمت راست ورودی هم،نقش برجستۀ گئورگ مقدس در حال فرو بردن نیزه ای بر اژدها کنده کاری شده است. بر سنگ سردر ورودی جنوبی، تصویر عزرائیل، که ارواح مردگان را درترازو گذارده نقش برجسته. در سمت راست ورودی نیز،نقش گئورگ مقدس و در سمت چپ آن نقش میناس مقدس سوار بر اسب کنده کاری شده. به غیر از این نقش برجسته ها در اطراف ورودیها و نورگیرها نیز از نقشهای هندسی استفاده شده است. هریک از ورودیها نیز دارای درهای چوبی با تزیینات هندسی بسیار زیبا هستند. بنا بر سنت کلیساسازی ارمنیان کف کلیساها را با سنگهایی خوش تراش به شکلی به خصوص می چیدند که این شیوه در هردو کلیسا رعایت شده است. شوربختانه کف اصلی کلیسای سفید رنگ به دلیل مرمت از بین رفته است اما کف قدیمی کلیسای سیاه رنگ به همان شکل اولیه برجای مانده. ساختمان نیمه تمام برج ناقوس چهارستونی که می بایست شبیه برج ناقوس کلیسای اجمیادزین ساخته می شد،در قسمت غربی کلیسای سفید رنگ قرار گرفته.تزیینات برج ناقوس به طور عملی ادامۀ نوار دوم کلیسای سفید رنگ است. در قاب بندیهای برج ناقوس تصویر دوازده شخصیت دارای پوشاک پادشاهی و تاجی بر سر، که برتختی بسیار زیبا نشسته اند،به چشم می خورد. این نقش برجسته ها همگی همانند هم هستند. هیچ نوشته ای نیز درمورد شناسۀ آنها وجود ندارد. در بخش زیرین ستونها بر دیواره های شمالی و جنوبی تزیینات گوناگونی همچون گیاهان و نقش برجسته های شیر دیده می شود. در نقش برجسته های برج ناقوس همانند دیوارهای شمالی و جنوبی کلیسای سفید رنگ تحت تأثیر هنر ایرانی،از نقش درختان سرو نیز استفاده شده است. در سال 1339خورشیدی به منظور جلوگیری از وارد آمدن خسارت به برج ناقوس و تزیینات ورودی غربی بالای چهارستون اصلی برج ناقوس سقف دار شد. قره کلیسا درگذشته چندین ناقوس داشته که بزرگترین و زیباترین آنها ناقوسی بوده کاراستادکاران ارمنی مسکو،این ناقوس که آن را درسال 1886میلادی ساخته و به دیر هدیه کرده بودند،شوربختانه در دورانی که دیر رها شده بود به سرقت رفته است. در هرگوشۀ کلیسا هم یادگاری نویسی و البته صلیبهای کوچکی روی سنگ تراشیده شده که البته برخی از آنها هم بسیار قدیمی هستند در بین آنها سالهای1896م،1312خورشیدی و...دیده می شود.

کتابنامه:

هوسپیان، شاهن. «دیر قره کلیسا». پیمان، س12. ش 46. ‏زمستان 1387.‏

http://www.paymanonline.com/article.aspx?id=EB5C263B-B982-4009-86D4-220662B8FE63

هویان،آندرانیک.کلیساهای ارمنیان ایران.سازمان میراث فرهنگی کشور(پژوهشگاه).1382.

به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه