هزینه و فایده پروژه بزرگ سدسازی ترکیه چه بوده است؟
| در قرن حاضر، گرم شدن زمین یکی از بزرگترین معضلات جامعه جهانی به حساب می آید، به طوری که در پیمان پاریس بر حمایت همه جانبه از محیط زیست تاکید شده است.
۵۵آنلاین :
در قرن حاضر، گرم شدن زمین یکی از بزرگترین معضلات جامعه جهانی به حساب میآید، به طوری که در پیمان پاریس بر حمایت همه جانبه از محیط زیست تاکید شده است. کاهش میزان بارندگیها و در پی آن افت منابع زیرزمینی و آبهای سطحی موجب خشکسالیهای گسترده در بسیاری از نقاط دنیا شده است و همین موضوع باعث شده تا بحران آب به یکی از بزرگترین چالشهای امروز جهان تبدیل شود، به طوری که شرکت خدمات بانکداری گلدمن ساکس، آب را «نفت قرن آینده» نامیده است.
در عصر کنونی اعتراض بر سر آب در مقیاسهای کوچک و محلی آغاز شده و پیشبینی میشود با افزایش کمبود آب، اعتراضات مدنی جای خود را به جنگهایی حتی مسلحانه بدهد. بر اساس اعلام سازمان هواشناسی جهانی تا سال ۲۰۲۵ نزدیک دوسوم از جمعیت جهان با معضل کمبود منابع آب مواجه خواهند شد. در این میان یکی از مناطقی که در چند سال آینده احتمالاً با جنگ بر سر آب مواجه خواهد بود. پروژههای سدسازی ترکیه بر روی دجله و فرات، موجب کمبود سهم آب عراق شده و همین موضوع موجب آسیبهای زیست محیطی گستردهای به ایران خواهد شد.
- پروژههای سدسازی ترکیه
پروژه آناتولی جنوب شـرقی يا Guneydogu Anadolu Projesi (GAP) یکی از بزرگترین پروژههای توسعهای در بستر رودخانه و بزرگترین پروژه توسعهای در حال انجام از سوی ترکیه به حساب میآید. این پروژه شامل ۱۳ طرح آبیاری و برق آبی است که شامل ساخت ۲۲ سد و ۱۹ نیروگاه برق آبی در مسیر دو رود دجله و فرات میشود. این پروژه که ۹ استان ترکیه را پوشش میدهد تقریباً ۱۰ درصد مساحت و جمعیت این کشور را دربرمیگیرد. مساحت کل این پروژه ۷۵ هزار کیلومترمربع بوده است که از این میزان، 2/42 درصد زمینهای حاصلخیز، 3/33 درصد مراتع و 5/20 درصد جنگلی و بیشهزار هستند. ایده اصلی پروژه GAP در سال ۱۹۳۶ پیشنهاد شد. در واقع در آن زمان دو کمیسیون در این خصوص ایجاد شد: یکی از این کمیسیونها با رود دجله و کمیسیون دیگر با رود فرات سر و کار داشتند. در سال ۱۹۸۰ این دو کمیسیون در هم ادغام شدند و طرح یکپارچه گاپ شکل گرفت. قرار بود این پروژه مساحتی در حدود کشور بلژیک را آبیاری کند و در نهایت سالانه بیش از ۵۵ هزار میلیارد کیلوواتساعت برق تولید کند. نخستین سازهای که به عنوان بخشی از پروژه گاپ ساخته شد، سد آتاتورک بود که در سال ۱۹۹۲ در نزدیکی شهر شانلیاورفه به بهرهبرداری رسید. تکمیل این سد به اندازهای برای دولت ترکیه مهم بود که تصویر این سد را در پشت اسکناس یک لیرهای حک کردند. علاوه بر ساخت سد و نیروگاهها، طرح گاپ پروژههای دیگری نظیر احداث جادههای جدید، واحدهای صنعتی، مدارس و بیمارستانها را نیز دربر داشت.
انتظار میرود با تکمیل این پروژه عظیم، ۲۵ درصد از برق ترکیه از این راه تأمین شود. رودخانههای دجله و فرات که از دامنههای جنوبی رشتهکوه توروس در آناتولی مرکزی سرچشمه گرفته و از جنوب شرقی ترکیه به سوی عراق و سوریه جاری میشوند، بزرگترین منابع آب این سه کشور به حساب میآیند. این رو احداث سد در مسیر این دو رودخانه میتواند بحرانهای شدیدی برای سوریه و عراق به همراه داشته باشد. این در حالی است که دولت ترکیه معتقد است با اجرای این طرح، نه تنها برق و آب مورد نیاز برای توسعه بخش کشاورزی تأمین شده و از وقوع سیلابهای ویرانگر جلوگیری خواهد شد بلکه امکانات فراوانی نظیر جاده، فرودگاه، راه آهن، بیمارستان، مدرسه، محیطهای گردشگری و ... برای مردم این مناطق فراهم میشود که از مهاجرت آنها به نقاط دیگر جلوگیری میکند.
این پروژه در مجموع مساحتی حدود 7/1 میلیون هکتار را دربر میگیرد که ۱/۱ میلیون هکتار آن در حوضه آبخیز فرات و ۰ ۶۰ هزار هکتار آن روی رود خانه دجله خواهد بود. کاهش میزان بارندگیها باعث شده تا در 10 سال اخیر میزان آبهای شیرین در رود دجله و فرات بیش از ۱۲۰ کیلومترمکعب کاهش داشته باشد. بر اساس اعلام سازمان هواشناسی جهانی این رقم کاهش پس از افت آبهای شیرین هندوستان، بیشترین کاهش میزان آبهای سطحی در سطح جهان بوده است. از سوی دیگر مصرف بیرویه آب در منطقه که به بهانه توسعه بیشتر صورت گرفته است، بر این بحران افزوده است. بر اساس گزارش ناسا، در حالی که تا سال ۲۰۴۵ تقاضای مصرف آب شیرین در خاورمیانه بیش از ۶۰ درصد افزایش خواهد داشت، اما میزان آب شیرین موجود به کمتر از ۱۰ درصد میزان کنونی خواهد رسید و همین موضوع زمینه ساز جنگ جهانی بعدی خواهد شد.
با وجود این، پروژه GAP موجب ایجاد جنجالهای منطقهای شده است. جمعیت کردنشین ترکیه که ۹۰ درصد از مردم حاضر در مناطق تحت تأثیر پروژه GAP را تشکیل میدهند مدعی هستند که وعدههای اقتصادی و اجتماعی داده شده از اجرای این پروژه به آنها نرسیده و GAP تنها تلاشی دیگر از سوی آنکارا بوده تا هویت قومی آنها را زیرپا بگذارد. در حالی که سوریه و عراق معتقدند در خصوص این پروژه با آنها مشورتی نشده است، متخصصان هشدار میدهند که ایجاد سدهای جدید روی تأمین آب آشامیدنی و امنیت مواد غذایی تأثیر منفی خواهد داشت. این در حالی است که با تکمیل نهایی طرح گاپ، ترکیه حدود ۴۵ درصد آب رودخانههای دجله و فرات را تحت کنترل خود درخواهد آورد.
بر اساس برآوردهای انجام شده، اثر تجمعی برداشت آب برای کشاورزی و صنعت، تبخیر از سطح دریاچه سدها، برهم خوردن سیستم هیدرولوژیک، حوضه آبخیز این دو رودخانه و گرمایش زمین و تغییرات اقلیمی، میتواند در دو دهه آتی، دبی آب ورودی دجله و فرات به عراق را در حدود ۸۰ درصد کاهش دهد.
- تأثیر بر عراق و سوریه
یکی از نمونههای سدسازیهای اخیر ترکیه، سد کبان بوده که در سال 1975 با هدف تولید برق بر روی رود فرات احداث شد. این در حالى بود که دو سال قبل از احداث این سد، سوریه، بزرگترین سد خود را با نام طبقه و با کمک اتحادیه جماهیر شوروی به بهرهبرداری رسانده بود. سد بزرگی که آن نیز در مسیر فرات احداث شده بود.
این همزمانی موجب شد تا ورودی آب فرات به عراق نزدیک به ۴۰ درصد کاهش پیدا کند، موضوعی که دو کشور عراقی و سوریه را تا مرز جنگ نظامی نیز پیش برد. پس از آن بود که موضوع بهرهبرداری از آب دجله و فرات به یک عامل تنشزا در منطقه تبدیل شد. اگرچه ترکیه در سال ۱۹۸۰ متعهد شد تا دستکم دبی ۵۰۰ مترمکعب بر ثانیه رود فرات را برای سوریه و عراق تأمین کند، اما در عمل هیچ گاه چنین اتفاقی نیفتاد و ترکیه به ادامه سدسازیهای خود در مسیر این دو رودخانه ادامه داد. سد کبان، که در زمان تأسیس در میان ۱۰ سد بزرگ دنیا قرار داشت، این پتانسیل را دارد که به تنهایی تمام آب فرات را در پشت مخازن خود حبس کند. همین توانایی میتواند تهدیدی بالقوه برای سوریه و عراق به حساب آمده و پایهگذار جنگی خونین در منطقه باشد. علاوه براین، سدهای کاراکایا، بیرجیک و کار کامیش، همگی به عنوان بخشی از پروژه عظیم گاپ موجب کاهش جریان ورودی فرات به دو کشور سوریه و عراق شده است.
از سوی دیگر رود دجله نیز شاهد احداث سدهای زیادی در سالهای اخیر بوده است، کراکیلز، دویجسید و حالا ایلیسو، در کنار هم موجب کاهش شدید جریان ورودی آب دجله به کشورهای عراق و سوریه شده است.
- وعدههایی که محقق نشد
براساس طراحان پروژه گاپ، در جریان تکمیل این پروژه بخشهای کشاورزی، صنعت و خدمات محلی از مزایای بسیاری سود میبرند. از آنجا که گامپ منطقهای را پوشش میدهد که در آن کشاورزی رونق بسیار زیادی دارد، آبیاری بیشتر این منطقه موجب خواهد شد تا زمینهای بیشتری برای زراعت استفاده شوند. منطقه دشت هاران، در نزدیکی سد آتاتورک نمونهای از رونق کشاورزی ناشی از احداث سد است. بر اساس اعلام مقامات ترکیهای پس از تکمیل این پروژه، میزان تولید گندم، جو، پنبه و گوجه به ترتیب 90، 43، ۶۰۰ و ۷۰۰ درصد رشد خواهد داشت. صنعت، بخش دیگری است که از مزایای احتمالی پروژههای سدسازی ترکیه سود خواهد برد. با افزایش تولید محصولات کشاورزی، دولت ترکیه سرمایهگذاری خود را روی واحدهای فرآوری محصولات کشاورزی افزایش خواهد داد و این موضوع از واردات محصولات غذایی نیز کم خواهد کرد. دولت ترکیه مالکان کسب و کار داخلی را به سرمایه گذاری در کارخانهها و استخدام کارمندان محلی تشویق کرده و در نتیجه این منطقه فقیر ترکیه با رشد و توسعه مواجه خواهد شد. با توجه به ایجاد مشاغل جدید در صنعت، کشاورزی و ساخت و ساز، انتظار میرود در مجموع بیش از 8/3 میلیون نفر در پروژه گاپ مشغول به کار باشند. اما آیا همه این موارد مثبت تحقق یافته است؟
مقامات ترکیهای وعده داده بودند با آغاز طرح GAP و پیشرفت آن رشد تولید ناخالص داخلی در مسیری کاملاً صعودی قرار گیرد. اما آمار چیز دیگری را نشان میدهد. در سال ۲۰۱۱ زمانی که بیش از ۷۰ درصد طرح با موفقیت به پایان رسیده بود رشد GDP آناتولی جنوب شرقی تنها 18/7 درصد گزارش شد، این در حالی بود که رشد اقتصادی این منطقه در سال ۱۹۶۵ میلادی بیش از ۱۰ درصد بود. آمارها نشان میدهد که GAP نه تنها شرایط اقتصادی جمعیت عمدتاً کردنشین این منطقه را بهبود نبخشیده است بلکه موجب بیشتر شدن شکاف درآمدی مناطق شرقی و غربی ترکیه شده است به طوری که آناتولی جنوب شرقی همچنان به عنوان فقیرترین منطقه ترکیه به حساب میآید. تخلیه مناطق مسکونی و مهاجرت بیش از ۲۰۰ هزار نفر به دلیل احداث سد، موجب افزایش بیکاری در شهرهای واقع در این منطقه شده است. در واقع دولت برای توجیه لزوم اجرای این طرح اصلاً معایب آن را مطرح نکرده است.
به جز اثرات منفیای که این طرح بر شاخصهای اقتصادی منطقه وارد کرده، محیط زیست و آثار تاریخی را نیز در معرض تهدیدی جدی قرار داده است. استفاده بسیار زیاد از سموم و کودهای شیمیایی به منظور توسعه کشاورزی منجر به آلوده شدن آبهای زیرزمینی و جریانهای آبی سطحی شده و آبیاری مداوم زمینهای کشاورزی موجب رسوب نمکها در خاک میشود. چنین مسائلی به تدریج از حاصلخیزی زمینهای کشاورزی کاسته و در نهایت سودمندی کل یک پروژه را در بلندمدت به چالش میکشاند.
- منشأ جنجالها
حوضه آبخیز رودهای دجله و فرات برای ترکیه، عراق و سوریه بسیار حیاتی است. هرچند این ترکیه بود که توانست در دهه 1930 تحت حکمرانی کمال آتاتورک از فرصت استفاده کرده و منابع آبی بالقوه این دو رود بزرگ را توسعه دهد. آتاتورک امیدوار بود تا آناتولی شرقی را به طرز بهتری با مابقی ترکیه ادغام کرده و از راه ایجاد پروژههای آبیاری، توسعه اقتصادی ایجاد کند. این چشم انداز در دهه ۱۹۶۰ و با آغاز پروژه GAP تحت رهبری سلیمان دمیرل (سیاستمدار شناخته شده و مهندس باتجربه) با در نظر گرفتن ۳۲ میلیارد دلار بودجه اجرایی شد. در آغاز پیشبینی میشد به جز ایجاد نیروگاههای برقآبی، پروژه توسعه منطقهای تا سال ۲۰۱۵ به پایان برسد و در مجموع ۲۰۰ هزار فرصت شغلی برای مردم ترکیه ایجاد کند، اما اعتراضات و تغییرات و مشکلات داخلی باعث شد تا بارها فازهای مختلف این پروژه با تأخیر مواجه شود. برای بخش کشاورزی، انتظار میرود پروژه GAP بیش از دو میلیون هکتار از زمینهای کشاورزی را تحت آبیاری قرار داده و ترکیه را به صادرکننده بزرگ کالاهای کشاورزی تبدیل کند. علاوه براین، دولت ترکیه به دنبال آن بود تا مسائل نابرابری و آموزش را حل کرده و مشارکت زنان و دختران را در فعالیتهای کارآفرینانه در مناطقی از ترکیه که از نظر اقتصادی هنوز توسعه نیافته محسوب میشدند، افزایش دهد.
با اینحال بسیاری از تحلیلگران معتقدند یکی از اهداف دولت ترکیه از اجرای این پروژه، حل مساله کردها بوده است. ۱۵ میلیون نفر از جمعیت ۷۹ میلیونی ترکیه را کردها تشکیل میدهند که اکثر آنها نیز در استانهای جنوب شرقی این کشور زندگی میکنند. در حالی که در بسیاری از اوقات دولت مرکزی هویت آنها را به عنوان اقلیت قومیتی به رسمیت نمیشناسد. آنها در چند دهه گذشته به دنبال حقوق بیشتر و خودمختاری بودهاند. با وجود معاهده سور که تصریح میکند «طرح خودمختاری محلی باید برای مناطق کردنشین شرقی فرات به رسمیت شناخته شود»، پس از تأسیس دولت مدرن، کمال آتاتورک قانونی را وضع کرد که به موجب آن هیچ اقلیتی حق استقلال فرهنگی ندارد. دولت همچنین با ترویج سیاستهای زبانی تا سال ۲۰۰۱، استفاده کردها از مدارس و رسانه با زبان کردی را ممنوع کرد. توسعه اقتصادی - اجتماعی آهسته، نبود حقوق مالکیت و ساختارهای فئودالیسم موجب افزایش این نابرابری شده و در طول این دوران موجب تحریک نارضایتی عمومی در ترکیه شد.
تخریبهای ناشی از پروژههای سدسازی GAP، نظیر سد ایلیسو، انتقادات فراوانی را علیه آنکار برانگیخت و بسیاری آن را تلاش دولت برای حذف فرهنگ کردی از ترکیه اطلاق کردند. مکانهای تاریخی نظیر شهر حصن کیفا، مغایر با استانداردهای جهانی تخریب و به جای دیگری انتقال داده شدند و بسیاری از مردم به دلیل نبود. ظرفیت دولتی برای مستندسازی حقوقی آنها بیخانمان شدند. از همه بدتر پروژه GAP نیز مزایای مورد انتظار را از نظر زیرساختها بهرهوری و امنیت برای مردم اکثراً کردنشین آن مناطقی به ارمغان نیاورد. بخشی از مناطق هنوز با کمبود تأمین برق کافی مواجهاند. مدرن سازی کشاورزی با شکست مواجه شده است. ساختار مالکیت فئودالی نه تنها کمتر نشده بلکه شدت بیشتری پیدا کرده و بسیاری از سهامداران خرد هنوز با مشکل دسترسی به اعتبارات مواجهاند. با این حال در حین اجرای پروژه GAP امنیت این طرح از سوی ارتش و نیروهای دولتی ترکیه تأمین شد.
بحث دیگری که مناقشات بسیاری را به وجود آورده این پرسش بوده که آیا کشوری که سرچشمه رودی را برعهده دارد، مالک آن رود به حساب میآید یا خیر؟ از قرون باستان و چندین هزار سال پیش از به وجود آمدن کشورهای امروزی، مردم در کوهپایهها به جایی کشاورزى به فعالیتهای دیگر نظیر دامداری میپرداختند. مردمان زمان کشاورزی را در دشتهای باز و مکانهایی که به نور خورشید دسترسی بیشتری دارند انجام میدادند. یکی از همین دشتهای باز منطقه بینالنهرین بود، منطقهای که به دلیل وجود دو رود پرآب دجله و فرات منشأ شکلگیری تمدن بشری شد. با این حال دولت کنونی ترکیه، ادعای جالبی در این خصوص دارد. این دولت معتقد است همانطور که چاههای نفتی عراق تعلق به آن کشور است، منابع آبی که از ترکیه سرچشمه میگیرند نیز به این کشور تعلق داشته و میتواند هر اقدامی که صلاح میبیند بر روی این منابع انجام دهد. این در حالی است که براساس مواد ۵، ۶ و ۷ کنوانسیون حقوق استفادههای غیر از کشتیرانی از آبهای بینالمللی سازمان ملل، کشورهای سرچشمه رودها حق احداث و اجرای پروژههای زیربنایی آبی را در بالادست رودخانه، به طوری که آسیبهای جدی و مخرب به کشورهای پایین دست بزند، ندارند، بخش عمدهای از حیات انسانی در عراق، در مجاورت این دو رود شکل گرفته است. بر اساس برآوردهای انجام شده، بیش از ۸۵ درصد از آب شیرین مصرفی کشور عراق از دجله و فرات تأمین میشد و در واقع این دو رود نبض تپنده این کشور محسوب میشوند. بدون شک با کم آب شدن دجله و فرات، تالابهای عراق که اعراب تالاب نشین را در خود جای دادهاند با کاهش شدید عمق آب مواجه شدهاند. در واقع این اقدام ترکیه نه تنها حق آب بلکه حق زندگی مردم عراق و سوریه را از آنها میگیرد. بر اساس اعلام یک مقام مسئول وزارت نیروی عراق، با پایان یافتن پروسه ساخت سد ایلیسو، میزان آب ورودی به این کشور از 93/20 میلیارد مترمکعب در سال به 7/9 میلیارد مترمکعب کاهش خواهد یافت. از سوی دیگر نزدیک به ۷۰۰ هزار هکتار از زمینهای کشاورزی عراق نیز دیگر رنگ آب دجله و فرات را به خود نخواهند دید.
- مخالفتهای داخلی و خارجی
در کنار تنشهای داخلی، GAP موجب ایجاد دشمنیهای تاریخی ترکیه با همسایههایش شده است. کنترل آبهای سطحی دجله و فرات، رودهایی که از منابع اصلی تأمین آب سوریه و عراق به حساب میآیند، از دیرباز در خاورمیانه مساله ساز بوده است، منتقدان بر این باورند این تصمیم ترکیه موجب کمبود آب در دو کشور سوریه و عراق شده و موجب بیثباتی و جنگ در منطقه خواهد شد. احداث سد ایلیسو در برخی از مناطق عراق زنگ خطر به صدا درآورده است، بسیاری از فعالان زیست محیطی هشدار دادهاند که با آبگیری این سد، از جریانهای آبی ورودی به بسیاری از تالابهای عراق کاسته خواهد شد. اگر این تالابها نتوانند مقدار کافی آب جذب کنند به کل از بین خواهند رفت.
هر دو کشور عراق و سوریه مدعیاند بر اساس کنوانسیون استفاده غیرمجاز از جریانهای آبی بینالمللی و توافق با کمیته فنی مشترک تأسیس شده در سال ۱۹۸۰، ترکیه قبل از ایجاد و توسعه چنین پروژه عظیمی که آبهای دجله و فرات را تحت تأثیر ست، باید به این کشورها اطلاع میداد. آنها همچنین نگراناند کاهش جریان آب این دو رودخانه منجر به فرسایش خاک و افزایش سطح ریزگردها و بالارفتن سطح شوری زمین در مناطقی که قبلاً آبیاری شده بشود، موضوعی که قبل از اجرای پروژه GAP پس از تکمیل سد کاراکایا مشاهده شد.
در این خصوص نیز حضور کردها در منطقه مسائل را پیچیدهتر کرده است. حضور کردها در سه کشور عراق، ایران و سوریه همسایگان ترکیه را قادر ساخته تا دولت این کشور را در خصوص پروژه GAP تحت فشار قرار دهند. برای مثال پس از اینکه تخمین زده شد. پروژه GAP موجب کاهش ۴۰ درصدی حجم آب ورودی به سوریه میشود، دولت سوریه به گروه پکک اجازه داده تا نیروهای خود را در دره بقاع در لبنان آموزش دهد. ترکیه مدعی است پروژه GAP با جلوگیری از وقوع سیلاب در مناطق پایین دستی، در نهایت به کل منطقه منفعت خواهد رساند و با کاهش گلایههای اقتصادی و ادغام بهتر منطقه به بازارهای جهانی، استانداردهای زندگی کردها را بهبود داده و در نتیجه جداییطلبی آنها را کمتر خواهد کرد. تورگوت اوزالی، رئیس جمهور سابق ترکیه که اجدادی کرد دارد یکی از سیاستمدارانی بود که به شدت از این خط تفکر حمایت میکرد.
با وجود این، امنیتی کردن مساله کردها از سوی دولت ترکیه زمینههای بیاعتمادی را در میان عموم مردم به وجود آورده است و این تصور را ایجاد کرده که ترکیه برخلاف آنچه ادعا میکند به دنبال رسیدن به اهداف سیاسی بزرگ خود است: اهدافی نظیر تأمین منابع برق مورد نیاز، تقویت صادرات کشاورزی و جذب جمعیت کردنشین، این بیاعتمادیها به دولت، در واقع اعتراضات مدنی را نیز با خود به همراه آورده است. سازمانهای مردمی در ترکیه، سوریه، عراق و ایران از همان آغاز پروژههای سدسازی ترکیه نسبت به این اقدام دولت اعتراض کرده و به اشکال مختلف با برگزاری سمینارها و کمپینهایی به مخالفت و شکایت نزد سازمانهای زیست محیطی بینالمللی دست زدند. هرچند این موجهای اعتراضی هر از چند گاهی نتیجه داده و توانسته وقفههایی در پروسه GAP ایجاد کند اما در نهایت این پروژه عظیم به راه خود ادامه داده است. سازمانهای مردم نهاد عراق نیز با همراهی سازمانهای مدنی از ترکیه، آلمان و آمریکا در پنجاه و ششمین نشست کمیته حقوق اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی سازمان ملل در سال ۲۰۱۵ گزارش را با عنوان «اسد ایلیسو و اثرات آن بر حقوق بشر عراق» ارائه دادند. گزارشی که در آن احداث سد ایلیسو را خلاف پیمان جهانی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR) و همچنین پیمان جهانی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR) میداند.
- زیر آب رفتن یک تاریخ
برای نسلها، خانوادههای بسیاری در شهر باستانی حصن کیفا واقع در کنار رود دجله در جنوب شرق ترکیه زندگی میکردند. آنها در باغهای خود همه چیز داشتند، بهشتی در ابعاد کوچک. اما این خانوادهها به زودی همه چیز را از دست خواهند داد. با تکمیل پروژه سد برق آبی ترکیه بر روی رود دجله، تاریخ چندین هزار ساله این شهر به زودی به طور کامل غرق خواهد شد، پروژهای که از دهه 1950 در دست احداث است. در حالی که این پروژه بیش از۸۰ درصد پیشرفت داشته، بسیاری از ساکنان این شهر همچنان در خانههایشان باقی ماندند و منتظرند تا با پرشدن سد، بخش عمدهای از شهر زیر آب برود. حصن کیفا تاریخی طول و دراز دارد، بیش از ۱۲ هزار سال از این تاریخ به دوره نوسنگی برمیگردد، زمانی که این شهر یکی از نخستین اقامتگاههای سازمان یافته بشر تلقی میشد. در این مدت امپراتوریهای متعددی در این شهر حکومت کردند؛ بیزانسها، رومیها، سلجوقیان و عثمانیها برجستهترین اثر باستانی این شهر، قلعهای است که برفراز تپهای در حاشیه رود قرار دارد و اگرچه با احداث سد همچنان برفراز آب باقی خواهد ماند ولی دانشمندان معتقدند با گذشت زمان پایههای آهکی متخلخل آن، خرده شده و در نهایت این دژ مستحکم و تاریخی فروپاشیده خواهد شد. براساس مطالعات باستان شناسی حصن کیفا، از ۱۰ شاخص سایتهای میراث جهانی، ۹ معیار لازم را داراست و در آن بناهای ارزشمندی وجود دارد. مسجدی باشکوه و قدیمی، پلی تاریخی برفراز دجله و نزدیک به ۲۰۰ سکونتگاه انسانی که با احداث سد ایلیسو، همه آنها به کلی یا به صورت جزئی زیر آب فرو خواهند رفت.
به گفته مقامات دولتی ترکیه یکی از اهداف پروژههای سدسازی این کشور، توسعه صنعت گردشگری و ایجاد جاذبههای تفریحی برای مردم بوده، این در حالی است که سدهای ساخته شده، احتمالاً شهرهای تاریخی زوگما، سامسات و حصن کیفا را به کل زیر آب خواهد برد، جاذبههایی تاریخی که با سرمایه گذاری بهتر میتوانستند درآمدی پایدار برای منطقه ایجاد کنند. شهرهایی که با پیشینهای بیش از ۱۰ هزارسال، از زمان باستان تاکنون همواره مردمانی را برای زندگی در خود جای داده و نمونهای جالب از حضور چشم اندازهای طبیعی و جاذبههای تاریخی در کنار هم بودهاند. البته مسئولان برای کاهش اعتراضات تمهیداتی نیز اندیشیدهاند، نقل مکان مقبره ۱۱۰۰ تنی زینلبی به دو کیلومتر آنطرفتر، برای نجات این اثر تاریخی یکی از اقدامات مقامات ترکیهای بوده است. این مقبره که در سالی ۱۴۷۵ به دستور حاکم وقت، به عنوان یادبودی از مرگ پسرش در جنگ ساخته شد، از جایگاه اصلی خود به یک پارک فرهنگی انتقال داده شد. جابهجایی پرهزینهای که با عملیاتی شدن سد ایلیسو، این مقبره را از طغیان دجله و فرات در امان نگه خواهد داشت. با وجود مخالفتهای فراوان، موافقان این اقدام بر این باورند که این حرکت دولت ترکیه در راستای حفاظت از فرهنگ بوده است.
- ریزگردهایی که میآیند
آثار زیست محیطی مخرب پروژه GAP بسیار بیشتر از تصورات اولیه است. بر اساس تحقیقات انجام شده، احداث سد و کاهش جریان خروجی دجله و فرات خطر وقوع خشکسالی در ایران، سوریه و عراق را تشدید میکند. از طرف دیگر این کار موجب تضعیف اکوسیستم شکننده منطقه و وخیمتر شدن درگیریهای سیاسی خواهد شد. علاوه بر اینکه دولتها و مردم حاشیهنشین رودخانههای دجله و فرات در مسیر عبوری این دو رود حق طبیعی استفاده از آنها را دارند، این نکته را نیز باید در نظر داشت که آرامش سیاسی و حفظ محیط زیست منطقه در گرو بهرهبرداری مناسب و معقول از آب این دو رودخانه از سرچشمه تا خلیج فارس است. استفاده نامعقول از آب دجله و فرات نه تنها درگیریهای قومی را افزایش خواهد داد بلکه موجب فجایعی همچون ایجاد چشمههای ریزگرد میشود که کل منطقه را از شرقی ترکیه تا عراقی و غرب ایران و مکانهای دیگر آلوده خواهد ساخت. در واقع ریزگردها که از ترکیب ذرات ریزگرد و غبار و آلایندههای صنعتی موجود و ترکیب آن با گردوغبار ناشی از خشکی خاک حاصل میشوند، با گسترش سدسازیهای صورت گرفته در ترکیه و خشک شدن زمینهای رسوبی راحتتر از سطح خاک جدا شده و تحت تتثیر جریانهای جوی به سمت کشورهای همسایه حرکت میکنند.
منبع : تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید