بحران محیط زیست در انتظار عالمیت و اراده ای جهانی
| بحران زیست محیطی در هیچ دوره¬ای از تاریخ بشر وجود نداشته است جز در دوران مدرن. این بحران با ظهور مدرنیته آغاز شد و امروز به اوج خود رسیده است.
۵۵آنلاین :
بحران زیست محیطی در هیچ دورهای از تاریخ بشر وجود نداشته است جز در دوران مدرن. این بحران با ظهور مدرنیته آغاز شد و امروز به اوج خود رسیده است. در گذشته انسان جزء کوچکی از جهان بیکران بود، اما در دوره جدید انسان در تقابل با جهان قرار گرفته است. انسان گذشته، خود را بخشی از جهان طبیعت میدید و طبیعت را به منزله مادری میشناخت که در دامن این مادر متولد میشود، از طبیعت رزق و روزی میگیرد و در دامان آن میآرامد. اما در دوران مدرن، تفکری سوبژکتیویستی، بشرمحور و اومانیستی میگیرد. یعنی اراده و عقل این بشر، محور جهان تلقی شده، تلاش میشود همه چیز تابع عقلانیت و اراده وی قرار گیرد. بشر بر اساس عقل، اراده و منفعت طلبی خود میکوشد چهره طبیعت را دگرگون کرده، بر طبیعت استیلا یابد. رابطه انسان مدرن با طبیعت، برخلاف انسان دوران ماقبل مدرن، رابطهای براساس محبت، دوستی و عشقی به طبیعت نیست، بلکه رابطهای منفعت طلبانه، سودجویانه و بهرهکشانه است.
بشر در دوران مدرن، طبیعت را به عنوان منبعی برای قدرت و ثروت تلقی میکند.
بحران محیط زیست در جهان کنونی حاصل رقابت جنونآمیز جوامع مدرن، صنعتی و پساصنعتی در جهان اول، برای نیل به توسعه، پیشرفت اقتصادی و حفظ منافع ملی و مالکیت و ثروت، به بهای قربانی کردن محیط زیست است. نظم طبیعت به هم ریخته است و البته این به هم ریختگی و ظهور بحرانهایی همچون سوراخ شدن لایه ازن به دلیل گازهای گلخانهای، آلودگی شهرها، وجود آلایندهها در هوای تنفسی بخشهای بزرگی از جمعیت جهان، گرم شدن زمین و آب شدن یخهای قطبهای جنوب و شمال، بحران خشکسالیهای مستمر و بحران آب و نیز بحران ریزگردها در بخشهایی دیگر از جهان، وجود مواد و ذرات رادیواکتیو به دلیل حوادثی همچون انفجار رآکتورهای اتمی چرنوبیل یا فوکوشیما و...، رفته رفته بحران زیست محیطی را به دغدغه بخشهایی از جهانیان تبدیل کرده است. احتمالاً، صرف نظر از نزاع بر سر نفت، بسیاری از جنگهای آینده در منطقه خاورمیانه بر سر آب خواهد بود.
از سوی دیگر، ما شاهد رشد نوعی فردگرایی و اندیویدوآلیسم افراطی در جهان هستیم. معنا و مفهوم لیبرالی فرد سیطره پیدا کرده است؛ افراد انسانی به اتمهای منفرد و مجزا بدل گشتهاند که صرفاً به منافع خود و مصرف بیشتر و کسب ثروت بیشتر برای خود میاندیشند. اکثر قریب به اتفاق بشریت امروز به دهانهای گشادی برای مصرف تبدیل شدهاند، بیآنکه فرد به «دیگری»، به «جامعه » یا به «کره زمین» بیندیشد و در وجود خویش نسبت به جامعه و تمدن احساس تکلیفی بیابد. هیچ نظام ارزشی به انسان امروزی نمیآموزد که در برابر این طبیعت چه احساس و تعهدی داشته باشد. او تهی از همه ارزشهاست. منابع بنیادین فرهنگ در جهان کنونی به پایان رسیده است. نه دین و نه فلسفه نمیتوانند همچون گذشته به ایفای نقش خویش پرداخته و به تربیت انسانها بپردازند. علم (در معنای science و علوم تجربی جدید) نیز اساساً توان و صلاحیتی برای تربیت روح انسان ندارد و موضوع و غایت آن چیزی دیگر است. در چنین جهانی که همه منابع و نهادهای تربیتی همچون کلیسا دانشگاه و مدرسه از درونمایه تربیتی تهی شدهاند و در بهترین حالت صرفاً قابلیتهای فنی و تکنیکی برای یافتن یک شغل به افراد منتقل میکنند (که حتی همین کارکرد در بسیاری از جوامع توسعه یافته نیز دیده نمیشود)، دیگر منابع اصیل فرهنگی برای رشد و تعالی شخصیت افراد وجود ندارد. نظامهای آموزشی در بهترین و ایدهآلترین حالت صرفاً میتوانند به تربیت تکنوکراتها و بوروکراتهایی برای تمدن جدید بپردازند، اما آنان از پرورش و خلق انسان، در معنای فردی برخوردار از هویت و معنا ناتواناند.
سؤال شده است در این میان روشنفکران چه نقشی را میتوانند ایفا کنند؟
پرسش از نقش روشنفکران در مواجهه با بحران زیست محیطی مبتنی بر پیش فرضی است که ما میتوانیم کاری انجام دهیم. من معتقد نیستم که هیچ راهی در برابر روند کنونی جهان و بحران زیست محیطی آن وجود ندارد، ولی پرسش از نقش روشنفکران در رویارویی با این بحران، حاصل نوعی سادهسازی مسئله است. پیش فرض این پرسش این است که اگر گروهی از روشنفکران یا برخی از نهادهای مدنی و دولتی و غیردولتی جمع شوند و تبلیغاتی انجام دهند، میتوانند مسیر تمدن کنونی را تغییر دهند. سخنم این است که به هیچ وجه اینگونه نیست. مسئله محیط زیست مسالهای ساده یا بومی و حتی منطقهای نیست، این مسئله، بحرانی جهانی است. هیچ کشوری به تنهایی نمیتواند مسائل زیست محیطی خود را حل کند. حل بحران زیست محیطی به خردی جهانی نیاز دارد و در حال حاضر یک چنین خردی وجود ندارد و ظهور این خرد جهانی به این سادگی امکانپذیر نیست. اما این گفته نباید به «جبر گرایی» تعبیر شود. حل بحران محیط زیست به ظهور خرد و ارادهای جهانی نیاز دارد و ظهور این خرد و اراده جهانی ارادهها، طرحها و برنامههای ما نیست. ما نیازمند فهم جدیدی از جهان و انسان هستیم. تا یک آنتولوژی، متافیزیک، انسان شناسی و طبیعت شناسی و فلسفه طبیعت تازه ظهور پیدا نکند و قواعد و چارچوبهای تاریخی دگرگون نشود و تا عالمیت جدیدی ظهور نیابد، این بحران قابل حل نخواهد بود. تغییر عالمیت عالم یعنی ورود بشر به فصل تازهای از کتاب تاریخ و پایان فصلی و آغاز فصلی دیگر؛ و این امر به این سهولت ممکن نیست. چنین تغییر و تحول عظیم تاریخی میتواند بحران محیط زیست را حل کند و ظهور این تغییر امری نیست که با اراده بشر یا جمعی از روشنفکران شکل گیرد. امروز برخی از نهادها از خطر و بحران زیست محیطی سخن میگویند و میکوشند در جوامع نوعی آگاهی نسبت به این بحران به وجود آورند. اما تا این آگاهی به وجدان تبدیل شود و زمینههای ظهور چارچوب دیگر و افق تازهای برای بشر گشوده شود، راهی بس طولانی وجود دارد. اندیشیدن به افقها و چارچوبهای تازه میتواند زمینه ساز ظهور عالمیت تاریخی دیگری باشد که در آن بتوان با بحران زیست محیطی مواجهه داشت. اما تا زمانی که در افق همین جهان کنونی حرکت میکنیم، بحران زیست محیطی قابل حل نخواهد بود.
منبع : مجله صدا
دیدگاه تان را بنویسید