ارسال به دیگران پرینت

بهره وری در اقتصاد ایران چه وضعیتی دارد؟

| بهره وری در تعریف کلی آن، رابطه بین عوامل تولید و محصول تولیدشده است. محصول تولیدشده، حاصل ترکیب عوامل تولید است و بهره وری عوامل تولید نیز عبارت است از رابطه بازدهی تولید با یکی یا کل عوامل تولید.

بهره وری در اقتصاد ایران چه وضعیتی دارد؟

۵۵آنلاین :

بهره­وری در تعریف کلی آن، رابطه بین عوامل تولید و محصول تولیدشده است. محصول تولیدشده، حاصل ترکیب عوامل تولید است و بهره­وری عوامل تولید نیز عبارت است از رابطه بازدهی تولید با یکی یا کل عوامل تولید. در یک تعریف دیگر بهره­وری عبارت است از حاصل جمع کارایی Efficiency و اثربخشی Effectiveness. کارایی به مفهوم انجام کار درست و اثربخشی به مفهوم انجام درست کار است. ممکن است با مصرف کمتر نهادها، محصول بیشتری تولید شود که همان کارایی است اما محصول تولید شده کیفیت مناسب را نداشته باشد که به مفهوم آن است که کار به صورت درست انجام نشده است. بنابراین بهره­وری عوامل تولید در صورتی در سطح مطلوبی قرار دارد که تولید هم کارا باشد و هم اثربخش یعنی کار درست به شیوه درست انجام شده باشد در غیر این صورت، منابع اتلاف شده است.

افزایش بهره­وری مترادف است با استفاده از سطح معینی از عوامل تولید برای تولید محصولات بیشتر یا با کیفیت‌تر. اگر در یک رهیافت ابتدایی، عوامل تولید را شامل سرمایه و نیروی انسانی بدانیم، افزایش بهره­وری به مفهوم استفاده بهتر به منظور تولید محصولات بیشتر و باکیفیت­تر در نتیجه ترکیب این دو عامل است. بنابراین دو مفهوم بهره­وری نیروی کار و بهره­وری سرمایه، قابل تعریف است. بهره­وری کلی عوامل نیز به مفهوم استفاده بهینه از ترکیب دو عامل کار و سرمایه است. از سوی دیگر رشد بهره­وری کل، یکی از عوامل رشد تولید ناخالص داخلی است. به عبارت دیگر هر گاه با همان میزان عوامل تولید بتوان محصول بیشتر یا با کیفیت بالاتر که ارزش افزوده بیشتری خلق می‌کند، تولید کرد، در حقیقت افزایش بهره­وری، منجر به افزایش تولید ناخالص داخلی و افزایش شد اقتصادی شده است. از این منظر رشد بهره­وری عوامل تولید، حائز اهمیت بسیار است چرا که عملاً به مفهوم صرفه­جویی در عوامل تولید و استفاده بهینه از آن‌هاست که هدف اصلی اقتصاد نیز همین موضوع است. به دیگر سخن هر کشور و بنگاهی که به بهره وری عوامل تولید توجه بیشتری داشته باشد، به شکل بهینه و اقتصادی در حال تولید و استفاده از عوامل تولید است.

بهبود و رشد بهره­وری مستلزم به فعلیت درآوردن توانایی‌ها و پتانسیل‌های بالقوه یک سازمان یا بنگاه است که همواره نیازمند محرک­های قوی است. رقابت یکی از مهم‌ترین این محرک­هاست. بررسی فرآیند افزایش بهره­وری و استفاده از پتانسیل‌های آن برای رشد اقتصادی نشان می‌دهد کشورهایی دارای بیشترین رشد بهره­وری هستند که رقابت در آن‌ها در سطح بسیار بالایی قرار دارد. به عبارت دیگر بررسی وضعیت بهره­وری در کشورهای مختلف نشان می‌دهد که یک رابطه بسیار قوی و مثبت بین رقابت و بهره­وری وجود دارد. کشورهایی که از رشد اقتصالای قابل توجهی طی چند دهه گذشته برخوردار بوده‌اند، اغلب رشد خود را از طریق افزایش بهره­وری به دست آورده‌اند که در گام پیش از آن، رقابت در عرصه‌های مختلفی اقتصادی نهادینه کرده‌اند. بنابراین بدون شرط لازم رقابت، افزایش بهره­وری اگر هم ممکن باشد، رشد آن در سطوح بسیار نازل قرار می‌گیرد به طوری که قادر نیست محرک قابل توجهی برای رشد باشد.

اصل اولیه اقتصاد، کمیابی منابع است بنابراین گرچه می‌توان با حجم بیشتری از عوامل تولید، محصول بیشتری هم تولید کرد اما با توجه به رشد جمعیت، محدودیت منابع و نیز عوارض زیست محیطی استفاده هرچه بیشتر از عوامل تولید، شرط لازم افزایش استانداردهای زندگی که مستلزم افزایش رشد اقتصادی است، افزایش بهره­وری عوامل توليد است.

در موقعیت کنونی به واسطه رقابت فشرده­ای که بین کشورها برای کسب سهم بیشتری از تجارت جهانی وجود دارد، آن‌ها سعی می‌کنند رشد تولید ناخالص داخلی یا ارزش افزوده بخش­های مختلف اقتصاد را حتی­الامکان از طریق بهبود ساختارها تأمین کنند. به بیان دیگر به جای اینکه تعداد نیروی انسانی یا موجودی سرمایه را افزایش دهند، تلاش می‌کنند با اجرای برنامه‌های آموزشی کوتاه­مدت تخصصی، سطح مهارت شاغلان را افزایش دهند یا اینکه به جای ایجاد ظرفیت‌های جدید، سعی می‌کنند ظرفیت‌های موجود را به آخرین فناوری‌های نوین مجهز کنند و به این ترتیب محصولاتی با کیفیت بهتر تولید کنند و توان رقابت پذیر افزایش دهند.

در این راستا و به منظور تحقق سهم بالاتر بهره­وری در رشد و تولید ناخالص داخلی، کشورهای مختلف برنامه‌های گوناگونی به اجرا درمی‌آورند. از جمله مهم‌ترین این برنامه‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • جذب سرمایه گذاری مستقیم خارجی
  • افزایش مخارج در حوزه تحقیق و توسعه (R&D)
  • ساختار اقتصاد برای قادر ساختن انتقال منابع به سمت بخش‌هایی با بهره­وری بالاتر
  • آموزش نیروی انسانی
  • توسعه صادرات

از سوی دیگر اقتصاد هر کشوری پس از یک دوره اتکا به افزایش سرمایه و نیروی انسانی به عنوان محرک رشد، به سمت اقتصاد مبنی بر نوآوری و خلاقیت، شیفت پیدا می‌کند و دیگر نمی‌توان به صرف افزایش عوامل تولید، رشد اقتصادی را تضمین کرد. در واقع از یک مرحله به بعد، ابتکار و خلاقیت که متضمن رشد بهره­وری است، محرک اصلی رشد اقتصادی است که اقتصاد دانش بنیان، رهاورد این تغییر و پوست­اندازی است.

اما شیفت از سمت رشد اقتصادی مبتنی بر عوامل تولید به سمت رشد اقتصادی مبتنی بر نوآوری، نیازمند تغییرات نهادی در ساختار اقتصاد و باز تعریرف آن است. در این رهیافت، نخستین گام اتصال به بازارهای جهانی و رقابتی شدن فضای اقتصاد کلان است. همچنین مطالعات نشان می­دهد که در فرآیند تولید در اقتصاد ایران، اهمیت نیروی کار برای کارفرما بیش از سرمایه است از این رو میزان هزینه­ای که برای نیروی چار صرف می­شود، بیش از هزینه اجاره سرمایه در بازار است. این بدان عموم است که چنانچه هدف رشد اقتصادی و افزایش تولید مورد نظر باشد. تمرکز بیشتر بر بازار کار نتایج قابل توجهی دربر خواهد داشت.

در عین حال بررسی سری زمانی رشد بهره­وری در ایران نشان می‌دهد. که این شاخص در رشد تولید ناخالص داخلی نقش چندانی نداشته و در اغلب سال‌ها نیز دچار بافت شده است. به طور مثال شاخص بهره­وری در اقتصاد ایران در سال ۱۳۷۰ معادل 7/99 بوده که با افت­وخیزهایی در سال ۱۳۸۶ به 5/108 افزایش یافته و این به مفهوم رشد متوسط سالانه 53/0 درصدی است که رقم بسیار ناچیزی است. برخی از عوامل پایین بودن رشد بهره­وری در ایران عبارت‌اند از:

  • فرسودگی ماشین آلات و عدم جایگزینی آن­ها با ماشین آلات جدید و تکنولوژی نوین
  • تخصیص غیربهینه منابع سرمایه­ای
  • عدم توجه کافی به توجیهات فنی، اقتصادی و مالی در انتخاب پروژه‌های بعضاً سیاسی و غیر اقتصادی بودن پروژه‌های اجرا شده
  • فقدان ارتباط لازم بین حقوق و دستمزد با بهره­وری
  • پایین بودن سطح دانش فنی و کند بودن روند پیشرفت آن در مقایسه با سطح دانش جهانی
  • ناهماهنگی و عدم انطباقی بین نوع شغل و مهارت نیروی کار
  • انعطاف­ناپذیری بازار کار
  • کمبود انگیزه در نیروی کار به منظور انجام کار مفیدتر، ابداع، خلاقیت و نوآوری

نمودار شماره ۱، شاخص بهره­وری عوامل تولید و تولید ناخالص داخلی طی دوره ۱۳۹۰ تا ۱۳۹۵ را نشان می‌دهد. طی این دوره، هرچند در شدید شاخص بهره­وری از ابتدای دهه ۹۰ تاکنون است. این روند در سال 1395 اندکی بهبود یافته و مجدداً به شاخص ۱۰۰ مربوط به سال 1390 ارتقا یافته است.

نمودار شماره ۲، نرخ رشد این شاخص‌ها یعنی شاخص بهره­وری نیروی کار، سرمایه، شاخص بهره­وری کل عوامل تولید و تولید ناخالص داخلی را نشان می‌دهد. مشخصاً یک همبستگی شدید میان شاخص­های بهره­وری و رشد تولید ناخالص داخلی قابل مشاهده است. بدین صورت که کاهش بهره­وری عوامل تولید و کاهش نرخ رشد اقتصادی، دارای یک روند افزاینده و کاهنده هستند. طی دو سال ۱۳۹۳ و ۱۳۹۵، بهره­وری به ترتیب ۶۵ و ۸۷ درصد از رشد اقتصادی را توضیح می‌دهد. از سوی دیگر با نگاهی به وضعیت تجارت خارجی و ارتباطات بین­المللی ایران طی این دوره، می‌توان چنین بیان کرد که تحریم‌ها که عامل اصلی کاهش سطح و عمق روابط اقتصادی ایران با دنیا بوده­اند، نقش بسیار پررنگی در کاهش بهره­وری عوامل تولید داشته­اند. پیش‌تر عنوان شد که نقش نیروی انسانی در رشد بهره­وری به مراتب بیشتر از سرمایه است اما این گزاره زمانی درست است که نیروی کار قادر باشد با تجهیزات و ماشین آلات با تکنولوژی روز و پیشرفته کار و تولید کند و چنانچه همین نیروی کار، هر چند ماهر و کارآزموده با ماشین آلات فرسوده و از رده خارج کار کند، در واقع یک پای بهره­وری یعنی اثربخشی می­لنگد و به همین دلیل نمی‌توان انتظار داشت که حتی بهترین و کار آزموده­ترین نیروی کار نیز بتواند در چنین وضعیتی، اثربخشی موثری از خود نشان دهد.

نمودار شماره ۳ نیز رشد شاخص بهره­وری نیروی کار، سرمایه و شاخص بهره­وری کل اقتصاد را طی دوره ۱۳۷۵ تا 1393 نشان می‌دهد. بر این اساس بخشی ارتباطات دارای بالاترین رشد بهره­وری در میان بخش­های مختلف اقتصادی بوده است. به یاد داریم که از میانه دهه 80، صنعت ارتباطات ایران با یک تغییر و جهش تکنولوژیک بسیار بالا مواجه بوده است. ورود تکنولوژی‌های جدید ارتباطات و مخابرات، بهره­وری این صنعت را به شدت افزایش داده است. به ویژه آنکه با نگاهی به نمودار شماره ۴ شاهد روند شتابان بهره­وری سرمایه در این بخشی هستیم که خود نشان دهنده به کارگیری تکنولوژی‌های سطح بالا در این صنعت است.

از سوی دیگر کمترین رشد شاخص بهره­وری به بخش نفت و گاز به ویژه در شاخص بهره­وری سرمایه در این بخش مربوط است. شاخص بهره­وری سرمایه در بخش نفت و گاز از ۱۶۹ در سال ۱۳۷۵ به ۴۹ در سال ۱۳۹۳ و شاخص بهره­وری نیروی انسانی در این صنعت طی همین دوره از ۱۱۲ به ۹۲ کاهش یافته است. در واقع صنعت نفت و گاز ایران به عنوان پولسازترین صنعت و صنعتی که اتکای اصلی درآمدهای ارزی و نیز رشد اقتصادی کشور بر آن است، طی یک دوره ۱۹ ساله، به شدت تضعیف شده است. این در حالی است که طی همین دوره تکنولوژی اکتشاف، استخراج و استحصال نفت، با روند فزاینده و رو به رشدی همراه بوده اما صنعت نفت و گاز ایران، نه تنها نتوانسته از این تکنولوژی بهره کافی ببرد، فرسودگی تجهیزات از یک سو و تراکم نیروی انسانی از سوی دیگر موجبات افول این صنعت حیاتی برای اقتصاد ایران را فراهم آورده‌اند. در نهایت نگاهی به وضعیت شاخص بهره­وری انرژی در بخش‌های کشاورزی، صنعت و معدن و حمل و نقل، نشان می‌دهد که بخش صنعت و معدن پس از یک رشد اندک در ابتدای دهه ۸۰، با افول شدید در نیمه دوم این دهه مواجه بوده اما بخش حمل و نقل از میانه دهه ۸۰، رشد قابل توجهی را تجربه کرده است به طوری که رشد اندک شاخص کل بهره­وری انرژی در اقتصاد را باید مدیون همین رشد در بخش حمل و نقل و ارتباطات دانست.

در دنیای پررقابت امروز که بهره­وری مهم‌ترین جزء رشد تولید ناخالص داخلی است، روند تغییرات بهره­وری در ایران نشان می‌دهد که اقتصاد مادر این حوزه به­شدت عقب مانده است و در واقع با کاهش یا ثبات شاخص بهره­وری، اقتصاد ایران یکی از بی­کیفیت‌ترین اقتصادهای دنیا در حوزه بهینه­سازی و استفاده مطلوب از منابع است. تجربه سایر کشورها نشان می‌دهد افزایش بهره­وری که به معنی کاهش اتلاف منابع است در گرو تغییرات گسترده و ساختاری در اقتصاد همراه با آزادسازی اقتصادی، افزایش رقابت میان بنگاه‌ها و کل اقتصاد، آموزش نیروی انسانی، به کارگیری تکنولوژی‌های نوین و حرکت به سمت اقتصاد دانش­بنیان و درون­زا کردن رشد است که تمام آن‌ها را باید در یک قالب کلی جست و جو کرد؛ بهبود روابط اقتصادی با دنیای خارج

منبع : دنیای اقتصاد
به این خبر امتیاز دهید:
بر اساس رای ۰ نفر از بازدیدکنندگان
با دوستان خود به اشتراک بگذارید:
کپی شد

پیشنهاد ویژه

    دیدگاه تان را بنویسید

     

    دیدگاه

    توسعه