اساس انديشه تکفيري داعش ايدئولوژي است نه قوميت

۵۵آنلاین :

هجومي غيرمنتظره به اماکني داراي اعتبارات سياسي و عقيدتي در تهران از سوي چند نفر از افراد وابسته به جريانات تکفيري، موجي از نفرت عمومي را در جامعه ايراني و جهاني به وجود آورد. نقطه برجسته اين اقدام تروريستي هويت قومي برخي از اينها بود که تفاسير متعددي از سوي جامعه قومي کشور با دفاع از کيان قومي و ملي را به دنبال داشت. ضمن حرمت‌نهادن به اين حساسيت‌هاي مردمي که هرکس به نوعي در تقبيح اين پديده و با پرداختن به زوايايي نسبت به آن واکنش نشان داده‌اند، بايد دايره نگرش را وسيع‌تر و عميق‌تر كرد تا جامعيتي از فهم کلي اين پديده ويرانگر حاصل شود. پديده تکفير قدمتي به درازاي انديشه سياسي دين دارد که با عنصر زمان دچار تحولات نويني شده است. اين پديده در عصر حاضر با انديشه‌هاي جهادي سيدقطب (١٩٠٦ـ ١٩٦٦) با الهام از انديشه‌هاي حکومت اسلامي و رویکرد قرن بيستم ابوالاعلي مودودي (١٩٠٣ ـ ١٩٧٩) آغاز شد و اسلام سياسي را وارد فضاي جديدي كرد و به‌عنوان بنيان‌گذار سلفيت نوين در رأس بنيادگرايان ديني معاصر قرار گرفت. وي با پايه‌گذاري تجديد حيات اسلام سياسي در جهان اهل سنت، مبناي فکري حرکت‌هاي جهادي شد. چنين انديشه‌هايي بر اساس برداشت ظاهري و فهم اجتهاد فردي از متون ديني و انطباق آن با فهم سلف انجام مي‌شود که عرصه سياسي و اجتماعي را نيز تحت‌الشعاع قرار مي‌دهد. اين نگاه ‌‌ايدئولوژيکي به دين براساس مشرب فکري و عقايد کلامي سلفيت نوين با تأسي از انديشه‌هاي سلفي قرون هفتم و يازدهم هجري پايه‌گذاري شده که در آن هرگونه فهم عقلاني از دين را مردود دانسته و تنها عمل به سيره سلف اعم از عقيده و شريعت و سلوک را راهگشاي مسلمانان مي‌داند. براساس اين عقيده مي‌توان گفت انديشه‌اي که بر مبناي اين نوع سلفيت شکل مي‌گيرد هر آن در حال بازتوليد و دگرديسي فکري است. درنتيجه با نگاهي پديدارشناسانه به جريان انديشه تکفيري مي‌توان دريافت که اگرچه خاستگاه همگي آنان سلفيت است ولي هيچ‌کدام از گونه‌هاي سلفيت تکفيري با گونه‌هاي ديگر سلفيت همخواني ندارد بلکه هرکدام مدعي تطور و پيش‌تاختگي نسبت به سلف خود هستند. اين تنوع‌انديشي از ماهيت انديشه‌اي آنان سرچشمه مي‌گيرد که هر کنشگر ديني در اين عرصه مفتوح‌بودن باب اجتهاد و استنباطات شخصي را از متون ديني براي خود محفوظ مي‌داند.انديشه‌هاي جهادي سيدقطب در زمان خود با هدف ايجاد حکومت اسلامي، انگيزه‌هاي مبارزاتي زيادي را عليه دشمنان خارجي در جامعه اسلامي به وجود آورد. کتاب معالم في طريق ـ نشانه‌هاي راه ـ و تفسير في الضلال القرآن ـ در سايه قرآن ـ از تأليفات معروف ايشان در زمان خود محرک احساسات ضداستعماري نيمه دوم قرن بيستم بود که نقش بسزايي در شکل‌گيري جريانات دين سياسي در منطقه داشت و منشأ بسياري از تحولات سياسي در مصر و ديگر کشورهاي عربي منطقه شد. ولي در همان زمان مشاهده مي‌شد که پيروان بلافصل بنيان‌گذار همين تفکر جهادي از انديشه‌هاي آن فاصله گرفتند. اين مشرب فکري نوپديد ناشي از همان ماهيت تفکر سلفي مبني بر فهم و برداشت خاص از عقايد سلف بود که پيروان انديشه سيدقطب را به تکثر و پراکندگي وادار كرد. اگرچه شرايط زندگي سياسي سيدقطب اجازه نداد که انديشه‌هاي خود را بيرون از زندان تدوين و آن را در فضايي باز سياسي تبيين کند تا اين‌گونه دچارکج‌فهمي و انديشه دعوتگري او به داوري و قضاوت ختم نشود. شايد اگر شرايطي حاکم بود که به حذف و حبس نمي‌انجاميد، وضعيتي بهتر از اين براي اسلام سياسي در مصر رقم مي‌خورد. قطعا اعدام سيدقطب را مي‌توان يکي از علت‌هاي راديکاليزه‌شدن انديشه جهادي جامعه سلفيان هم‌عصر وي دانست. تغييرات ايدئولوژيکي در دوره حيات سياسي سيدقطب و انديشه جهادي او نمونه بارزي از تنوع‌پذيري انديشه سلفيت تکفيري است. زماني که بنيان‌گذار بنيادگرايي ديني معاصر در زندان‌هاي جمال عبدالناصر فرياد بازگشت به خويشتن مسلمانان را سر مي‌داد و هنوز خود در قيد حيات بود که باب برداشت‌هاي ناصحيح از انديشه‌هاي آن بر مبناي استنباطات فردي در بين پيروانش در داخل و خارج از زندان باز شده بود، تا جايي که حسن الهضيبي (١٨٩١ ـ ١٩٧٣) مرشد عام وقت اخوان‌المسلمين در اعتراض به اين رويه و تبيين انديشه‌هاي سيدقطب کتابي تحت نام «دعاه ولاقضات» ـ دعوتگري نه داوري ـ به دفاع از انديشه‌هاي سيدقطب زنداني تأليف و منتشر کرد تا به شبهات کتب سيدقطب پاسخ دهد و حتي محمد قطب (١٩١٩ ـ ٢٠١٥) برادر سيدقطب در تبيين انديشه‌هاي برادرش در نامه‌اي تاريخي به مجله المجتمع چاپ کويت در زمان سکونتش در عربستان يادآور شده که تمام تلاش و هدف برادرش صادرکردن حکم عليه مردم نبود بلکه هدفش اين بود که بار ديگر حقيقت فراموش‌شده را به مردم بشناساند. وي مي‌افزايد بارها از برادرم شنيدم که مي‌گفت: ما دعوتگريم نه قضاوت‌کننده و نه صادرکننده حکم عليه مردم. چون صدور حکم مستلزم وجود قرينه قاطع و يقيني است که تحقيق در اين امر جزء وظايف ما نيست. او مي‌افزايد حتي افکار و انديشه‌هاي سيدقطب هيچ‌گاه مخالف رأي انديشه‌هاي حسن البناء، اولين رهبر اخوان‌المسلمين نيست که در رساله تعاليم خود اعلام مي‌كند: تکفير مسلماني که شهادتين را بر زبان جاري کرده و به مقتضاي آن دو عمل کرده و فرايض واجبات را به جا آورده، جايز نيست. شکاف در منهج سلفيت راديکالي در عصر حاضر با وجود حي و حاضربودن بنيان‌گذارآن نمونه بارزي از کلان ماهيت انديشه‌اي سلفيت تکفيري و تغيير‌پذيري آن است که در همه زمان‌ها گريبان آنان را گرفته است گروه‌هاي جهادي مانند «تکفير و هجره» و «جهاد اسلامي» و گروه‌هاي جهادي ديگري که با الهام از انديشه جهادي سيدقطب به وجود آمدند با قرائت‌ها و برداشت‌هايي که از تأليفات سيدقطب داشتند منشأ خشونت‌هاي بنيادين در جهان اسلام شدند. عمده اين گروه‌هاي جهادي و تکفيري فعلي اعم از القاعده و داعش با واسطه يا بلاواسطه منتصب به نظام معرفتي سيد قطب مي‌باشند درحالي‌که اين شکاف از دوران حيات وي شروع و حال پس از نيم قرن از رحلت ايشان اين منهج تغييرات اساسي يافته که در بسياري از مواضع از مباني اوليه خود کاملا فاصله گرفته و حتي بعضا در نقطه مقابل انديشه‌هاي اوليه ايستاده‌اند و در اين مواضع از روح دعوتگري سيدقطب چيزي باقي نمانده و هر آنچه هست قضاوت و داوري بر اساس فهم ظاهري از متون ديني مي‌باشد بعضا گروه‌هايي از درون اين منهج فکري به‌وجود آمده‌اند که به‌قدري دايره تکفير را تنگ کرده‌اند که کمتر کسي ازآن خارج مي‌شود شايد بعضا سيدقطب را هم شامل شود و عموما در نسخه‌هاي جديد سلفيت جاي داعي و مدعي عوض شده است روزي سيدقطب از پشت ميله‌هاي زندان «طره» فرياد سرمي‌داد و مي‌گفت هر کجا مسلماني هست آنجا قلمرو اسلام است درحالي که مدعيان امروزي پيروي از انديشه آن با نيت قربه الي الله قلمرو مسلما نان را جولانگاه انديشه‌هاي ضاله اجنبي کرده‌اند و به راحتي از انديشه‌هاي سيدقطب واخلاف او عبور کرده‌اند. قرينه رفتاري گروه‌هاي افراطي نشان مي‌دهد که مباني هر دو گروه سلفيت تکفيري يکسان نبوده و مباني فکري هر گروهي با مباني گروه ديگر تفاوت دارد و هر گروه براحتي گروه ديگر را بعلت اختلاف ديدگاه تکفير مي‌کند به همين خاطر شيوع حربه تکفير در بين گروه‌هاي تکفيري رايج‌ترين و ابتدايي‌ترين روش‌هاي رفتاري است که با آن مواجه مي‌باشند و به تعبير ديگر دايره تکفير هر گروه تکفيري منحصربه‌فرد بوده است به تحقيق منهج تکفير جزء اصول اوليه هرگروه سلفي مي‌باشد که مقسم حدود اقليم فکري گروه خواهد بود و اين مرزبندي اعتقادي موجب تنوع‌پذيري آنان شده است کمااينکه در بين گروه‌هاي تکفيري غرب و شرق جهان اهل سنت به‌وفور شاهد آن هستيم. گروه‌هاي سلفيت تکفيري مرز ايدئولوژيک خود را با ديگر جريانات ديني در بسياري از مباني جدا کرده‌اند از جمله مذهب‌گريزي و مليت‌ستيزي وارائه تعريف خاص از بلاد کفر واسلام و از همه مهم‌تر تعريف متغير از کفر و ايمان در بين آنان، جهان اسلام را با مشکلات حادي مواجه كرده است اولين آموزه‌هاي سلفيت نوين نفي مباني فکري مذاهب اربعه اهل سنت مي‌باشد درواقع اسلام بلامذاهب را سرلوحه مذهب‌ستيزي خود کرده‌اند با اين توجيه که در دوران سلف صالح مذهبي وجود نداشت و بعضا مذاهب را نوعي بدعت مي‌دانند سپس مليت‌گرايي را مانع فراگيري انديشه خود دانسته و نفي مليت را توجيهي در بي‌وطن‌بودن انديشه تکفير مي‌دانند و با تحديد سرزمين‌ها به کفر و اسلام، بخش زيادي از جامعه مسلمانان را کافر محسوب مي‌كنند. خوانش خاص از دشمن دور و نزديک در منهج فکري برخي گروه‌هاي تکفيري موجب مصونيت دشمنان اسلام از جمله صهيونيست جهاني شده است و طبق اين فهم ديني، قلمرو اسلام جولانگاه ارابه‌هاي مرگ بر پيکر مسلمانان بي‌گناه در بلاد اسلامي شده است. تفسير به رأي از بلاد کفر و اسلام، آتش خشونت و کشتار و غارت را در قلمرو مسلمانان شعله‌ور كرده و نهايتا نفرت جهاني از اسلام را به وجود آورده است. درخصوص حادثه اخير تروريستي در تهران که نگاه‌ها را به بخشي از جامعه قومي و مذهبي ايران معطوف داشته است بايد گفت اوج ديدگاه‌هاي جريانات تکفيري که هم‌اکنون در گروه تروريستي داعش تبلور يافته، با مباني مذهبي و قومي اين مناطق چالش جدي دارد، چون مذهب آن را (شافعي) بدعت و قوميت او (کُرد) را سکولار و سرزمين آنها (کردستان) را از مصاديق بلاد کفر و فرهنگ غني او (آريايي) را ضاله و مستوجب مجازات مي‌داند، پس چنين گروهي با اين ديدگاه تکفيري با مناطق مزبور مشکل اساسي دارد، کمااينکه با همين ديدگاه خون بسياري از همين مردم را در مناطق سوريه و عراق به جرم تکفير ريخته‌اند، بنابراين اگر هم افرادي از اين مناطق به آنها گرايش پيدا کرده و مجري بخشي از اقدامات تروريستي آنان شده‌اند نمي‌تواند پيوستگي آنان را به جامعه قومي و مذهبي اثبات كند، زيرا اولين شرط ورود افراد به اين گروه‌ها نفي مباني قومي و مذهبي است و بنا به فرمايش يکي از علماي روشنفکر اين بلاد «اگر کسي به داعش پيوست کُرد نيست و اگر کسي کُرد باشد داعش نيست». پس واکنش‌هاي سوداگرانه برخي فعالان سياسي در اين خصوص با هدف گناه‌زدايي قومي يک حرکت سياسيت چون مباني قومي اين سرزمين با همه پيشينه تمدني‌اش ذاتا با انديشه‌هاي افراطي، خصوصا از نوع تکفيري آن تضاد ذاتي داشته و اين را نخبگان و عقلاي جامعه به‌خوبي درک مي‌کنند که دال و اساس انديشه گروه‌هاي تکفيري، ايدئولوژيست، نه قومي.