نقش برجستۀ آشوری اشکفت گُل گل
| بخش بزرگی از تاریخ شرق نزدیک باستان در نیمۀ نخست هزارۀ نخست پیش از میلاد داستان جنگ آشوری است.
۵۵آنلاین :
نویسنده : حمیدرضا سروری
بخش بزرگی از تاریخ شرق نزدیک باستان در نیمۀ نخست هزارۀ نخست پیش از میلاد داستان جنگ آشوری است. به ویژه تاریخ امپراتوری آشور از روزگارتیگلات پیله سر سوم(745 تا 728ق.م) وارد دوران تازه ای شد، با به پادشاهی رسیدن وی سی و شش سال (781 تا 746ق.م) رکود در تاریخ آشور به پایان رسید و بار دیگر شکوه و اعتبار زمانۀ آشور نصیرپال دوم(883 تا 859ق.م) و شلمنصر سوم(858 تا 824ق.م) تجدید شد. در این هنگام امپراتوری آشورکه به اوج قدرت رسیده و به یگانه نیروی بی رقیب آسیای غربی بدل شده بود، نظم را در سراسر قلمرو گستردۀ خویش با جنگ برقرار می ساخت(ملکزاده،178:1376).آشوریها از یک سو دارای تمدن و فرهنگی غنی بودند و بسیاری از رویدادهای دوران فرمانروایی خود و به ویژه لشگرکشیهایشان را به دقت ثبت می کردند و از سوی دیگر رفتاری بسیار خشن و غیر انسانی با مردمان مغلوب خود داشتند. پس از بیشتر پیروزیها کاخهای شکست خوردگان را ویران می کردند،روستاها را به آتش می کشیدند و زنها و بچه ها را به اسارت می بردند. سنگدلیهای آنها به بهترین شکل در روایتهای کهن هم روزگار آنها بازتاب داشته و خود نیز درکتیبه ها و نقش برجسته هایشان از قتل و غارت و سوزاندن مردمان و ویرانی شهرها با افتخار یاد کرده اند. در این میان تاریخ لبۀ غربی فلات ایران به دلیل نزدیکی جغرافیایی به میانرودان باستان(عراق امروزی) ارتباط تنگاتنگی با فرهنگهای تاریخی آن منطقه داشته و همواره تا چیرگی مادها برآشوریها آوردگاه سپاهیان مهاجم بوده. در مورد جغرافیای تاریخی آشور در ایران در ابتدا بر اساس گزارشهای متنهای آشوری حداکثر جایگاه و میزان نفوذ آنان مطرح بوده است هرچند موقعیت جایگاه هایی که در متنهای آشوری به آنها اشاره شده است مورد تردید است. متنهای آشوری از برآمدن آفتاب آشور در دریای شرق یا دریای زاموا حکایت می کنند که در واقع بیانگر دریای مازندران است. دشت بزرگ نمک که درکتیبه های آشوری به آن اشاره شده همان دشت کویر است. کوه بیکنی Bikni که در کتیبه های آشوری به آن اشاره شده با قلۀ دماوند در تهران مطابقت دارد. لویی لوین باستان شناس و پژوهشگر کانادایی شناسایی این مکانها را رد می کند و به جای آن استدلال می کند که دریای زاموا دریاچۀ زریبار(زریوار) است و دریای برآمدن آفتاب دریاچۀ ارومیه بوده،کویر بزرگ نمک در دشت همدان قرار داشت و کوه بیکنی را هم کوه الوند در غرب همدان تشخیص می دهد(Levine,2004:56). در این میان شناسایی و پژوهش در مورد چند یادگار آشوری درلبۀ غربی فلات ایران بسیار اهمیت دارد. یکی از آثار آشوری در غرب ایران بنایی رسمی بوده که طی کاوشهای گیرشمن در تپه گیان نهاوند به دست آمده است(Reade, 1995:39-40).اثر دیگر سنگ نبشتۀ سارگُن دوم است که از دهکدۀ نجف آباد در اسدآباد همدان به دست آمده (Levine,1972a) که امروزه در موزۀ ایران باستان(موزۀ ملی ایران) نگهداری می شود. سنگ نبشته و سنگ نگارۀ دیگری از سارگن درچهل و پنج کیلومتری شمال غربی کامیاران از شهرستانهای استان کردستان روی صخره ای نزدیک روستای تنگی ور داخل تاقچه ای کنده شده است. علی اکبر سرفراز هنگامی که از سوی مرکز باستان شناسی ایران مأمور بررسی منطقۀ اورامانات(هورامان)بود؛موفق به کشف این نقش برجسته و کتیبه شد(سرفراز،1347) سنگ نگارۀ نویافتۀ دیگری هم در نزدیکی نقش برجستۀ اشکفت گل گل به تازگی پیدا شده این سنگ نگاره در دو کیلومتری روستای حیدرآباد میشخاص در سی و دو کیلومتری جنوب شهر ایلام و حدود یازده کیلومتری نقش برجستۀ اشکفت گل گل جای دارد و در سال 1387خورشیدی با گزارش دو کوهنورد ایلامی کشف شد و طی مقاله ای به وسیلۀ سجاد علی بیگی و عبدالمالک شنبه زاده به جهان دانش معرفی گردید(Alibaigi,Shanbehzadeh,2012:29-40).نقش برجسته و سنگ نبشتۀ اشکفت گل گل به وسیلۀ لویی واندنبرگ به هنگام کارش در پشت کوه لرستان مرکزی و در تابستان سال1972میلادی پیدا شد. از نظر تقسیم بندیهای سیاسی امروز این اثر در هشت کیلومتری شهر ملکشاهی استان ایلام و بردیوار شرقی تنگۀ کوچکی که روستای گل گل در دهانۀ آن استقرار یافته،جای دارد اشکفت گل گل در تاریخ ۶ دی ۱۳۵۵ با شماره ثبت ۱۴۱۸به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این نقش برجسته و کتیبه اش به وسیلۀ لویی لوین و آلبرت کرک گریسن بنا به دعوت واندنبرگ مورد مطالعه و پژوهش قرار گرفته. اشکفت گل گل در دامنه های جنوب غربی کبیرکوه،خط الرأس کوهستان های بزرگی که لرستان غربی(پشت کوه) را از لرستان شرقی(پیش کوه) جدا می کند قرار دارد. این منطقه در جنوبی ترین شاخۀ کنجانچم(Kundjan cham) جای دارد و یکی از رودهایی است که از کبیرکوه سرچشمه می گیرد و به باتلاقهای مرکزی عراق جنوبی می ریزد. جایگاه آن از هر مسیر تازه ای که در راستای دامنۀ زاگرس حرکت می کند دور است و آن روی یکی از مسیرهای مهمتری که آمد و رفت و حرکت را در یک مسیر شمال غربی و جنوب شرقی به درون خود زاگرس انتقال می دهند نیست. تمام این مسیرها در بخش ایرانی کبیرکوه در پیش کوه قرار دارند. افزون بر این روی مسیری که دشتها را به کوهستانها پیوند می دهد نیست. روی هم رفته جایگاه سنگ نگاره دور و پرت است. سنگ نگاره درون دامنۀ صخره ای کوه کنده شده است و امروزه در شرایط بسیار ناگواری قرار دارد. صخره رو به پوسته پوسته شدن می رود و بیشتر سطح نقش برجسته به این صورت ویران شده، با این حال آثار بازمانده برای نشان دادن یک گزارش و توصیف از کنده کاری و تراشیدن سنگ کافیست. یک تاقچۀ کم ژرفا و راست گوشه در شکل گیری با یک نوک کمانی در دامنۀ صخره کنده شده و این شکل استاندارد چنین یادگارهای تاریخی است و در پایان دورۀ آشور نو شکل منحصر به فردی هم برای نقش برجسته های صخره ای و هم سنگهای یادمان است. تاقچه ای که نقش در آن قرار گرفته 128سانتی متر بلندی و 82 سانتی متر درازا در پایه دارد. چهرۀ پادشاه تمام بلندی صفحه را می پوشاند. در سنگ نگارۀ اشکفت گل گل پادشاه ایستاده و به سوی سمت چپ نشان داده می شود. در سمت دیگر سر نشانه های ایزدان وجود دارند. رو به سمت چپ بیننده هفت گوی سیبیتی (Sibitti or Sebetti) دیده می شوند (در اسطوره های میانرودانی فرزندان بهشت و زمین به شمار می روند) زیر اینها هم ماه کامل و جدید کمانی شکل سین(Sin) وجود دارد. رو به سمت راست در جلوی چهره دو نشانۀ دیگرکه قرص بال دار و تاج شاخ دار است وجود دارد. تاج شاخ دار بسیار بد آسیب دیده و تنها جزییات روی آن سالم مانده. قرص بال دارخیلی ساده و بدون شکوه ترسیم می شود. ترتیب نشانه ها درست همانند سنگ یادمان عدد(ادد) نیراری سوم (Adad- NerariⅢ) از تل الریماه(Tellal-Rimah) است جایی که همان سه نشانه رو به سمت چپ تماشاگران پشت سر پادشاه دیده می شوند درحالی که قرص بال دار و تاج شاخ دار در سمت راستند. به هر روی در نمونۀ ریماه وارون جایگاه قرص و تاج را می بینیم و زیر آنها نیز سه نشانۀ دیگرآشکار می گردد. با درنظر گرفتن ناپایداری نشانه های آسمانی در یادمانهای تاریخی این نمونه رسیدن به هر نتیجۀ پشت گرمی بخش بر اساس این همانندی دشوار است. بیشتر اجزای چهرۀ پادشاه به طور مناسب تری نگاهداشته شده، آنچه مانده نشان می دهد که به سادگی اجرا شده با جزییات کمابیش خوبی که بخشی از یادمان تاریخی در این نمونه است. سردر یک مدل کشیده می شود ریش و مو به گونۀ بدی شکسته شده اند و هیچ یک از جزییات حفظ نشده است. بخش زیرکلاه،پشت گوش و قسمت بالایی ریش که هر دو به خوبی سالم مانده اند بدون طراحی هستند. ویژگیها و جزییات صورت،چشم،گوش،دهان و سبیل با هدف آشکار شدن خطهای سادۀ سنگ تراشی شده همه به شکل کم برجسته درست شده اند. همان گونه که اشاره شد صورت پادشاه به سمت چپ خود است. جزییات حالت او خیلی کم حفظ شده اما امکان بازسازی وجود دارد. بازوی راست او درکنارش درحالی که از آرنج خم شده قرار دارد و به نظر می رسد در دست راستش چوبدستی را نزدیک سر با دسته ای که در جلوی او رو به پایین باز شده نگه داشته است. بازو و دست چپ او سراسر نابود شده. شناسایی یک نماد بی درنگ جلوی دهانش دشوار است و ممکن است آن چیزی باشد که از دست چپش مانده که جلوی صورتش در یک حالت ساده گرفته و ممکن است بقایای ردیف دوم از نشانه های خدایی باشد چنان که این موضوع را در سنگ یادمان ریماه هم می بینیم. ازمیان این دو قبلی محتمل تر است اما شناسایی نشانه ها دشوار است. تنها ویژگی دیگر دارای ارزش توجه این است که پادشاه شمشیری که از زیر آرنج راستش بیرون زده را به همراه دارد با این که این موضوع ناهنجار نیست. شمشیر کمابیش افقی است و از نظر نگاره شناسی می توان آن را با سنگ نگارۀ تیگلات پیله سرسوم(Tiglath-pilesarⅢ) مقایسه کرد با این حال بار دیگر نتیجه گیری از یک تکۀ تنها دشوار است. سنگ نبشته خوب بریده شده اما نه به زیبایی یادگارهای سلطنتی، دست خط برای یک نوشتۀ سلطنتی از دورۀ آشور نو بر روی سنگ ساده است. ویژگی برجسته این که از نشانه های روشن بابلی نسبت به آشوری بیشتر استفاده شده است. شکل ادبی سنگ نبشته برای یک متن قدیمی از دورۀ آشور جدید ساده است. با یک تقدیم نامه به آشور و خدایان بزرگ تقدیم می شود(3-1)،پس از آن موضوع نام پادشاه،شجره نامه اش و لقب هایش می آید(17-4)،بخش بعدی موقعیت را برای ایجاد متن اهدایی توصیف می کند،به طور مثال طبیعت فعالیتها،اما شوربختانه این بخش کمابیش به طورکلی از بین رفته است(25-17). متن همان گونه ای که پیش بینی می شود با دعاهای خیر و نفرین به پایان می رسد. نه نام شاه و نه شجره نامه اش محفوظ نمانده،بنابراین کیستی نویسندۀ متن ناشناخته است. براساس روش همیشۀ کتیبه های شاهانۀ آشور نو مدرک روشنی به دست نمی آید و متن بدون مصدرهای زبانی جا افتاده در آن دوره است. از میان همۀ شاهان آشور نو سه تن از آنها با شباهت های متوسط زبانی به عنوان قابل پذیرش ترین کاندیداها بیان می شوند. آن ها سناخریب، اِسرحدون و آشور بانی پال هستند. خدایان در این متن نام برده می شوند و ترتیبی که در آن پدیدار می شوند هیچ نشانه ای را برای شناسایی پادشاه به دست نمی دهند،هیچ متن مشابهی هم در جای دیگر بین کتیبه های شکوهمند آشور نو وجود ندارد. روی هم رفته همۀ راه هایی را که در آن زمان در تلاش برای شناسایی پادشاه دنبال کرده ایم نتیجه های ناقصی را هم جداگانه و هم با یکدگر به دست داده اند،نبود توانایی برای نسبت دادن نقش برجسته به یک پادشاه خاص و شرایط آسیب دیدۀ متن شرایط دشوار و آزار دهنده ای را به وجود می آورد اما همین یادگار تاریخی در همان حالی که باعث نا امیدی ماست گواهی دهندۀ درگیری و حضور آشوریها در زاگرس است. برای آشور و خدایان[بزرگی] که در کنار پادشاه ایستاده اند،اشخاص مورد علاقۀ آنها و بر[سرزمین] دشمنش پیروز می شوند.[......] فرمانروای جهان[......] پسر[...آشور پدر خدایان] مرا نام گذاری کرد[به دلیل وفاداری دررحم مادرم...] برای فرمانروایی بر سرزمین و مردم من را از انلیل نام گذاشت.سین(و) شاماش نشانه های مطلوب را با توجه به پایه ریزی حکومت من به عهده گرفتند. نابو(و) مردوک قدرت دریافت گسترده(و) فهم ژرف را به من واگذار کردند. خدایان بزرگ درگردهمایی هایشان دوستانه من را بر تخت سلطنتی پدرم نشاندند،آنها به من فرمانروایی برزمین(و)مردم را واگذار کردند.
شهر[......]که آنها درآن جای گرفتند من ....[......] به واسطۀ او در[ستایش] اعمالی که من اجرا کرده بودم متعاقباً [نوشتم.] من(این کتیبه) را برای مطالعه پادشاه و پسرانم در آینده به جا گذاشتم.
ممکن است یک شاهزادۀ بعدی در میان [پادشاهان]و [پسران] من که آشور و خدایان آنها را برای حکومت بر[زمین] و مردم منصوب می کنند،لوح سنگی(و)نیایش خدایان بزرگ را ببینند،ممکن است آنها آن را با روغن تطهیر کنند و قربانی هایی بکنند اما او که آن مجسمه را از مکانش منتقل می کند،ممکن است آشور و خدایان بزرگ به همان اندازه [بر] این سنگ یادمان منصوب شوند و با خشم به او نگاه کنند و ممکن است آنها در برخورد سلاح ها در میدان نبرد[در کنار او] قرار نگیرند و ممکن است آنها او را به...
هدایت کنند.ممکن است آنها حکومت سلطنتی[او] را سرنگون کنند. ممکن است نامش را بزدایند و دانه ها را از خاک درآورند(Levine, Grasson,1975:29-38).شوربختانه وضعیت سنگ نگاره و سنگ نبشه در مقام مقایسه با زمانی که لوین و گریسن از آن بازدید کرده اند بسیار بدتر شده!به طور نمونه افراد نابخرد و فرومایه قرص بال دار را به طور کلی نابود کرده اند! برای درک بیشتر و بهتر نگاره ها را ببینید.
دیدگاه تان را بنویسید