آفت تجزيه در ياددهي و يادگيري
| علم و معرفت و هم‌زمان با آنها ياددهي و يادگيري تاريخي بسيار طولاني را پشت سر گذاشته‌اند. اغلب گمان مي‌شد که نخستين معلمان بشر افرادي «همه‌چيز‌دان» بودند. براي نمونه، «حکيم» کسي بود که در فلسفه، طب، دين، نجوم و چندين رشته ديگر اطلاعاتي داشت.
۵۵آنلاین :
اميررضا شرکت. دانش‌آموخته روابط بين‌الملل
هرچه دانش بشر گسترش يافت، رشته‌هاي مختلف دانش فربه‌تر و به ناچار از يکديگر جدا شدند، آن‌چنان که در يک سده گذشته تخصص‌هايي در رشته‌هاي گوناگون به‌ويژه در علوم تجربي و فني پديد آمدند که پيش از آن اصولا قابل‌تصور نبودند. در اين روند، دانش بشر را مي‌توان به شکوفاشدن گلي با ميليون‌ها گلبرگ و پرچم تشبيه کرد که حتي متخصصان و تحصيل‌کردگان گاه عمري را به مطالعه و بررسي فقط يک گلبرگ آن سپري مي‌کنند. اگرچه روند تفکيک رشته‌ها به تخصصي‌شدن دانش کمک کرده، ولي نتيجه ديگري هم داشته است: «تجزيه» در آموزش يا فراگيري. «تجزيه» در فراگيري (آموزش) وضعيتي است که فرادهنده (آموزگار)، با هدف تخصصي‌کردن يادگيري يا بالابردن دقت و تمرکز، محتواي دانش را چنان از هم جدا مي‌کند که حلقه‌هاي رابط در مجموعه آن دانش را مي‌گسلد. در نتيجه، فراگير (آموزنده)، در عين يادگرفتن اجزا، از ديدن و درک «کل» ناتوان مي‌ماند. اين مشکل از قرن‌ها پيش نظر فلاسفه و عرفا را به خود جلب کرده است، چنانچه داستان مولانا درباره «فيل در خانه تاريک» به نوعي به آن اشاره دارد. ولي ما در مدرسه‌هاي جديد کمتر به اين مسئله فکر کرده‌ايم. بگذاريد چند نمونه را بررسي کنيم. در دبيرستان‌هاي امروز تهران، دو کتاب ادبيات فارسي و دستور زبان فارسي تدريس مي‌شوند. معلمان و البته دانش‌آموزان همه دوستدار ادبيات فارسي هستند و از کتاب و درس زبان فارسي گريزان. دستور زبان خشک و دشوار به نظر مي‌آيد، درحاليکه ادبيات فارسي پر از معنا و ذوق و اندرز و داستان است. مگر نه اينکه نوشتن و ياددهي و يادگيري دستور هر زبان، وسيله‌اي براي درک بهتر آن زبان و بهتر‌گفتن و خوش‌ترنوشتن است؟ پس چرا با تجزيه اين دو، عصاره تلخي را از ميوه شيرين ادب فارسي بيرون مي‌کشيم که خوردنش اين‌قدر سخت است و نخوردنش هم ذائقه ادبي را تضعيف مي‌کند؟ تعجبي نيست که در تدريس ساير زبان‌ها از جمله انگليسي و عربي نيز دچار همين مشکل هستيم، درحاليکه در چند دهه گذشته ديده‌ايم کتاب‌هاي آموزشي زبان‌هاي زنده دنيا اغلب دستور زبان را در ساير بخش‌هاي يادگيري زبان در‌مي‌پيچند و آن را به شيوه غيرمستقيم يا غيرمتمرکز ياد مي‌دهند. زبان مادري به کنار، چرا آموزش زبان‌هاي خارجي با وجود کتاب‌هاي آموزشي جديد (حتي در آموزشگاه‌هاي آزاد) کم‌توفيق است؟ چرا دانش‌آموخته ايراني پس از شش سال تحصيل زبان خارجي در دبيرستان نمي‌تواند با اتکا بر کتاب و روش تدريس استاندارد آموزش و پرورش حتي نشاني محلي را به زبان خارجي بپرسد يا بگويد؟ يکي از چندين دليل اين مشکل «تجزيه يادگيري زبان از کاربرد زبان» است. به طور کلي، وقتي آموخته‌هاي فراگير «به کاري نيايند»، انگيزه کافي براي آموختن پديد نمي‌آيد. اخيرا در تجربه‌اي سه‌ساله، به جاي «يادگيري زبان»، يا «يادگيري درباره زبان»، «يادگيري از طريق زبان انگليسي» را در يکي، دو مدرسه در تهران اجرا کرديم. يعني دانش‌آموزان سال‌هاي ابتدايي، به جاي آنکه به طور رسمي و مستقيم زبان انگليسي بياموزند، مطالب درس‌هاي رياضي، علوم و... را «به زبان انگليسي» آموختند و برخي فعاليت‌هاي هنري، ورزشي و... را با کمک معلم انگليسي‌زبان تجربه کردند. نتيجه اين شد که دانش‌آموزان هم زبان انگليسي و هم موضوعات تدريس‌شده را به‌خوبي آموختند. زبان‌آموختن در اين روش هدف و فايده مشخصي پيدا کرده بود؛ نياز به فهميدن حرف‌هاي معلم و يادگرفتن مطالب کلاسي. ميزان موفقيت کلاس‌هاي آموزش دانش عمومي و مهارت‌هاي رايانه‌اي در مدارس، دانشگاه‌ها (منظور رشته‌هاي تخصصي کامپيوتر نيست) و حتي ادارات ما (کلاس‌هاي الزامي ICDL که همه کارمندان دولت موظف به گذراندن آن بوده‌اند) چقدر در عمل دانش و مهارت بهره‌برداري از رايانه را افزايش داده است؟ در مقابل، هنگامي که به جاي تجزيه درس رايانه از ساير دروس يا کارها، درس‌خواندن و کارکردن را با نظامي هوشمند منوط به کاربرد رايانه مي‌کنيم، هم يادگيري و کارکردن بهتر مي‌شود هم افراد با ميل و سرعت، استفاده از ابزار رايانه و نيز دانش مربوطه را تا حد لازم مي‌آموزند. از زبان و رايانه که بگذريم، در يکي، دو دهه اخير عناوين جديدي به دروس برخي مدرسه‌ها اضافه شده‌اند که واژگاني مانند تحقيق (پژوهش) و خلاقيت را با خود به همراه داشته‌اند. من از کساني بودم که کتاب تازه منتشرشده «روش پژوهش» مخصوص دانش‌آموزان دبيرستان را در چند سال پياپي (١٣٧٢ به بعد) تدريس کردم؛ کتابي که بعدها حتي تجديد چاپ هم نشد. چند سال طول کشيد تا بفهمم تجزيه تحقيق از علم‌آموزي، نتيجه‌اي بهتر از جداکردن دستور زبان از ادبيات يا زبان از آموزش ندارد. هيچ‌کس با يک «زنگ» تحقيق يا پژوهش در هفته يا انجام يک «پروژه» در طول سال تحصيلي محقق نمي‌شود. در نظام‌هاي پيشرفته آموزشي بين‌المللي، يادگيري پژوهش‌محور نقشي بنيادين يافته است، آن‌چنان که دانش‌آموزان در پايان دوره آموزشي به افرادي پرسشگر و پژوهشگر با مهارت حل مسئله تبديل مي‌شوند. «خلاقيت» هم چنين است. داشتن يک زنگ خلاقيت در برنامه هفتگي کلاس، اگر به جداسازي امر خلاقيت و محدودکردن آن به يک جلسه بينجامد، به‌ندرت کودکان خلاق تربيت مي‌کند. درمقابل نظام آموزشي مي‌تواند در سراسر برنامه‌هايش به خلاقيت بها بدهد و آفرينندگي را تشويق کند. درس انشا هم در اغلب مدارس از قوت لازم برخوردار نيست. يکي از علت‌هايش اين است که دانش‌آموزان- همان‌گونه که بسياري از بزرگ‌سالان- نياز و عادت به نوشتن ندارند. معلوم است که وقتي مهارت نوشتن امري «مجزا» از درس‌خواندن باشد، به‌قدر کافي رشد نمي‌کند. از اين هم ساده‌تر، اغلب مدارس از تشويق دانش‌آموزان به کتاب‌خواني ناتوانند. چرا؟ چون منابع در نظام آموزشي ما محدود به کتاب درسي و جزوه معلم است؛ يعني بچه‌ها نبايد براي يادگرفتن به کتابخانه مراجعه کنند. مي‌بينيد که همچنان پاي «تجزيه» در ميان است: تجزيه «تجربه يادگيري» از لزوم مراجعه به کتاب که بايد مهم‌ترين «منبع يادگيري» باشد. حتي داشتن ساعت کتاب‌خواني در برنامه هفتگي يا برگزارکردن يک جلسه از درس ادبيات در کتابخانه مدرسه بچه‌ها را کتاب‌خوان بار نمي‌آورد. راه چاره آن است که نظام يادگيري پژوهش‌محور و محققانه باشد. براي کساني که به‌قدر کافي در عالم علوم انساني به گشت‌وگذار پرداخته باشند و ضمنا برنامه درسي دوره متوسطه مدارس ايران را بشناسند، يکي از دردناک‌ترين مصاديق «آفت تجزيه»، تفکيک دروس علوم اجتماعي و تدريس آنها در سال‌هاي متفاوت با عنوان تاريخ و جغرافي و اجتماعي است. در عالم واقع، اجتماعات انساني يا پديده‌هاي اجتماعي بدون دانستن يا مطالعه اين سه رشته در شکلي متحد و ترکيبي درک نمي‌شوند. اين تجزيه نه‌تنها به بي‌معنا‌شدن محتواي اين دروس انجاميده، بلکه از فرط بي‌حاصلي، دانش‌آموزان را نيز نسبت به آنها بي‌علاقه کرده است. نحوه تدريس دروس علوم انساني و اجتماعي، يکي از ريشه‌هاي ضعف اين حوزه علمي در سطح ملي است. آفت تجزيه به اين مثال‌ها ختم نمي‌شود. نگاهي به گوشه‌وکنار نظام آموزشي مثال‌هاي بسيار ديگري را به ما نشان مي‌دهد. بسيار شنيده‌ايم که ترجمه‌کردن کلمه education به دو کلمه «آموزش‌وپرورش»، تفکيک‌پذيري اين دو مقوله را به طور ناخودآگاه و البته نادرست در ذهن مي‌نشاند. به نظر مي‌رسد اغلب اين تجزيه‌ها با قصد خير؛ يعني با هدف تخصصي‌کردن يا توجه به ابعاد مختلف دانش و تعميق ياددهي و يادگيري انجام شده‌اند، ولي چه‌بسا که اين نيت نتيجه معکوس داده است. با تأسف بايد گفت که بعضي از تجزيه‌ها نه با قصد ياددهي بهتر، بلکه بر سَبيل سوداگري (طبعا به نام تخصص‌گرايي) ابداع شده‌اند و اين امري است که به‌شدت در عرصه آموزش عمومي و خصوصي ادامه دارد. امروزه انواع نام‌گذاري براي نظام آموزشي (در سطوح مهد و مدرسه و آموزشگاه)، که تنها براي جذب مشتري انجام مي‌شود، از ايجاد «توهم تخصص» براي کسب درآمد بهره مي‌گيرد. کلاس‌هاي تخصصي با عناوين دهان‌پرکن، حتي براي کودکان دبستاني و با وعده موفقيت در آزمون‌ها و مسابقات درسي بي‌فايده‌اي که هيچ نقش مؤثري در دانش‌پروري و دانش‌آموزي ندارند، از نامبارک‌ترين رستنگاه‌هاي آفت تجزيه در نظام آموزشي کل کشور است. راه‌حل چيست؟ نبايد منتظر تصحيح کتاب‌هاي درسي (که البته امري لازم است) بمانيم. نهادهاي مسئول در عرصه آموزش، به‌خصوص مدارس، بايد به شکل هوشمندانه به ترکيب رشته‌هاي دانش و مهارت‌هاي يادگيري در چارچوب برنامه‌هاي درسي يکپارچه همت گمارند. نظام‌هاي آموزشي موفق بين‌المللي مانند IB -PYP، که با حدود نيم‌قرن تجربه بيش از صد کشور را در حافظه سازماني خود نگاه مي‌دارند، براي ياددهي و يادگيري در «مقطع ابتدايي» رويکرد «فرا‌رشته‌اي»را توصيه مي‌کنند. اين رويکرد به‌جاي تأکيد افراطي بر تفکيک رشته‌هاي درسي (رياضي، علوم و...)، ضمن حفظ جنبه تخصصي رشته‌ها، به ترکيب و تلفيق آنها در قالب شيوه‌هاي پژوهش‌محور مي‌پردازد. در مدارس جديد و هوشمند؛ زبان خارجي، رايانه، خلاقيت، مهارت‌هاي زندگي، آداب اخلاقي و بسياري از امور ديگر به شکلي تجزيه‌ناپذير در برنامه‌هاي درسي گنجانده شده و به‌اين‌ترتيب درس‌خواندن و زندگي‌کردن را بيش از هر وقت به يکديگر شبيه كرده‌اند. دانش‌آموز، در چنين برنامه‌هايي، دانش و زندگي و کار را در کنار يکديگر مي‌آموزد، همان‌طور که اين امور در اجتماع کنار يکديگر هستند. چنين مدرسه‌هايي، انعکاسي از واقعيت اجتماعي محلي و بين‌المللي هستند، نه محيطي بسته و مصنوعي که بچه‌ها را حتي براي دانشگاه هم آماده نکنند، چه رسد به زندگي اجتماعي و از آن بالاتر، تصدي وظيفه شهروندي و توانايي کار و توليد. اميد است اين آفت‌شناسي اجمالي دريچه‌اي به بحث بيشتر درباره نظام آموزشي مطلوب بگشايد.
منبع : شرق
دیدگاه تان را بنویسید