چرا نمیتوان به تغییرات ضریب چینی اعتماد کرد؟
| یکی از معدود افتخارات اقتصادی دولت نهم و دهم که این روزها بسیار به آن در تبلیغات برخی از نامزدهای ریاست جمهوری اشاره میشود، کاهش نابرابری درآمدی در دولت محمود احمدی نژاد است.
۵۵آنلاین :
یکی از معدود افتخارات اقتصادی دولت نهم و دهم که این روزها بسیار به آن در تبلیغات برخی از نامزدهای ریاست جمهوری اشاره میشود، کاهش نابرابری درآمدی در دولت محمود احمدی نژاد است. اگرچه میزان موفقیت برنامهها و سیاستهای اقتصادی باید در ترکیبی سازگار از شاخصهای اقتصادی نمود پیدا کند اما به هر حال کاهش ضریب جینی که غالباً به عنوان معیاری برای اندازهگیری نابرابری در درآمد مورد استناد قرار میگیرد در دادههای هزینه - درآمد خانوار مشهود است. به طور مشخص پس از سال ۱۳۹۰ ضریب جینی چه در میان خانوارهای شهری و چه در میان خانوارهای روستایی کاهش شدیدی داشته و پس از آن نیز در سطوحی بسیار کمتر از سالهای قبل از ۱۳۹۰ باقی مانده است. اصولاً تغییرات ضریب جینی بسیار کم و بطنی است و چنین کاهش شگفت انگیزی همیشه برای اهل فن سؤال برانگیز است. خصوصاً اینکه پس از سال ۱۳۹۰ اقتصاد کشورمان نرخهای رشد منفی، تورم بالای ۳۰ درصدی و افزایش نرخ بیکاری را تجربه کرده است که همگی در تضاد با برابری بیشتر هستند. علاوه بر این تشدید تحریمها در سال ۱۳۹۰ و محدودیت ناشی از آن قشر جدیدی به نام «کاسبان تحریم» را به خانوارهای ایرانی معرفی کرد که در سایه تحریم از ثروت قابل ملاحظهای برخوردار شدند و علیالاصول باید بر نابرابری درآمدی خانوارهای ایرانی بیفزایند. شاید تنها تغییری که در سال ۱۳۹۰ اتفاق افتاد و میتواند اثر مثبتی بر توزیع درآمد داشته باشد، اجرای طرح هدفمندسازی یارانهها باشد. طبق این طرح که به طور عملی از فصل چهارم سال ۱۳۸۹ شروع شده بود و در سال ۱۳۹۰ فراگیر شده به هر فرد ایرانی در هر ماه ۴۵۵۰۰ تومان پرداخت میشد و همچنان میشود اما در مقابل برخی از یارانههای دولتی حذف شد. طبیعی است که وقتی به همه افراد یک جامعه مبلغی یکسان پرداخت میشود، تناسب درآمدی آن جامعه به زیان پردرآمدها تغییر میکند و توزیع درآمد بهبود مییابد. اما توجه داریم میزان، دسترسی خانوار به کالاها و خدمات را افزایش نداده است. گذشته از این افزایش قیمتها، بیکاری و کاهش رشد اقتصادی بعد از آن، عملاً در سالهای جاری ارزش واقعی یارانه نقدی را به یک چهارم مقدار اولیه رسانده جینی داشت و توجه کرد که این شاخص چگونه محاسبه میشود و بیانگر چیست. غالب مطالعات توزیع درآمد و رفاه خانوار بر مبنای اطلاعاتی است که از خانوارها گرفته میشود. در ایران نیز مرکز آمار ایران طرح نمونهگیری را هر سال تحت عنوان «طرح هزینه - درآمد خانوار» اجرا میکند که سابقه آن به سالهای پیش از انقلاب بازمیگردد و از این جهت ایران در میان کشورهای در حال توسعه یکی از غنیترین پایگاههای اطلاعات خانوار را داراست. در این طرح هر سال تعداد کثیری از خانوارهای کشور به صورت تصادفی انتخاب شده و از آنها سؤالات متعددی در خصوصی ویژگیهای اقتصادی-اجتماعی، ترکیب هزینهها و همچنین ترکیب درآمدهای آنها پرسیده میشود. بر مبنای این سؤالات، مجموع درآمد یا هزینه خانوارها محاسبه و به عنوان شاخص برای بررسی توزیع درآمد و فقر در جامعه از آنها استفاده میشود. انتخاب خانوارها در طرح هزینه - درآمد خانوار به صورت تصادفی و بر مبنای آخرین سرشماری نفوس و مسکن انجام میشود. از اینرو ابتدا خانوارهایی به صورت تصادفی انتخاب شده و آدرس آنها در اختیار پرسشگران برای مراجعه به محل سکونت خانوار و تکمیل پرسشنامه قرار میگیرد. خانوار برای پاسخ به سؤالات به حافظه خود مراجعه میکند و نیازی به ارائه مدارکی برای اثبات صحت پاسخهای خود ندارند. از این رو اعتماد خانوار به فرایند نمونهگیری در ارائه پاسخهای خانوار سابقهای بیش از ۴۰ سال دارد و مرکز آمار ایران به خوبی توانسته بود این اعتماد را شروع زمزمههای اجرای طرح هدفمندسازی یارانهها و سردرگمی مسئولان در چگونگی هدفمندسازی یارانهها این نگرانی طبیعی اطلاعات برای تشخیص پرداخت یا عدم پرداخت یارانه استفاده شود. هرچند یارانهها هدفمند نشد و به همه به طور یکسان پرداخت شد اما هنوز صحبتهای ضدونقیض مسئولان، عاملی برای احتیاط خانوارها در ارائه پاسخهای صحیح خصوصاً در مورد میزان درآمدهاست. جدول یک درصد خانوارهایی گزارش میکند که در انتخاب اولیه قرار داشتهاند و در مراجعه ماموران آمارگیری پرسشنامه را تکمیل کردهاند. به طور مشخص نرخ عدم مشارکت در سالهای قبل از طرح هدفمندسازی یارانهها همواره کمیتی ناچيز بوده اما پس از اجرای این طرح این نرخ افزایش تجربی با چنین پدیدهای، که نمونه مورد مطالعه دیگر تصادفی نیست و مورد نمونه خود تصمیم گرفته که در نمونه باشد یا نباشد، با احتیاط برخورد میشود چراکه هرگونه محاسبهای بر مبنای اطلاعات دارای خطا و اریب است و نمیتواند منعکس کننده واقعیتهای جامعهای که از آن نمونه گرفته شده، باشد. این مساله خصوصاً هنگامی که توزیع درآمد مورد مطالعه قرار میگیرد بیشتر مشکلزا خواهد بود. این سؤال وجود دارد و باید به آن پاسخ داده شود که چرا خانوارهایی که سالهای پیش حداکثر مشارکت را از خود نشان میدانند به یکباره تصمیم به عدم مشارکت گرفتند؟ این خانوارها دارای چه ویژگیهایی هستند؟ چه سطح درآمدی برخوردارند؟ شخصاً بعید میدانم افراد کم درآمد از افشای درآمد خود هراس داشته باشند. شما چطور؟ اجازه دهید تأثیر عدم مشارکت بر ضریب جینی را با ذکر مثالی ساده نشان دهیم. جامعهای را در نظر بگیرید که پنج عضو دارد و درآمدهای آنها به ترتیب ۴۵، ۳۰، ۱۷، ۶ و ۲ است. ضریب جینی این جامعه برابر 44/0 است. حال فرض کنید فرد اول از افشای درآمد خود امتناع کند و آمارگیر مربوطه فردی همانند فرد دوم را جایگزین آن کند، در این صورت ضریب جینی به 37/0 کاهش خواهد یافت! نتیجهگیری که از این نوشتار دارم، این است که کاهش ضریب جینی پس از سال ۱۳۹۰ الزاماً به مفهوم بهبود توزیع درآمد نیست، اساساً ضریب جینی پس از سال 1390 با ضریب جینی قبل از آن قابل مقایسه نیست. این مردم، آن مردم نیستند، اینها تجربه هدفمندسازی یارانهها به مدل دولت احمدی نژاد را دارند. آنها را با قبل مقایسه نکنید.
منبع : مجله صدا
دیدگاه تان را بنویسید