گوردخمۀ روانسر

۵۵آنلاین :

نویسنده: حمیدرضا سروری معماری صخره ای از دوران باستان در ایران رواج داشته و بیشتر درخدمت باورهای آیینی بوده،گاهی هم برای سکونت دل صخره ها را تراش داده اند. استان کرمانشاه دارای چندین گوردخمۀ معروف و نیز چندین گوردخمۀ کمتر شناخته شده است. یکی از گوردخمه های کمتر شناخته شده دراستان کرمانشاه گوردخمۀ روانسراست. دخمه یا استودان(محل نگهداری استخوان) نقش و جایگاه مهمی درآداب مذهبی مربوط به چگونگی رفتار ایرانیان باستان با پیکر مردگان دارد براساس وندیداد که بخشی از اوستا است جسد آدمی(Nasu) توسط دیو مرگ(Druj-Nasu) تسخیرمی گردد و بنابراین توانایی آلوده کردن آفرینشهای سپندینه یعنی آتش،آب و زمین(خاک) را دارد براین اساس درآیین زرتشت سوزاندن مرده،به آب سپردنش و یا دفن مستقیم درخاک ناپسند است به جای آن جسد باید به بلندترین مکانها برده شود تا به وسیلۀ پرنده ها خیلی تند از تمامی اجزای فساد پذیر رها شود. پس از این خوان است که استخوانها را درون استودانها می نهند. ارنست هرتسفلد آلمانی گوردخمه های موجود درشمال غرب،غرب ایران و شمال عراق را ازآن دوران ماد می دانستHerzfeld,1920:13,idem,1941:201)) پس از هرتسفلد پژوهشگران دیگری مانند دیاکونوف،گیرشمن و واندنبرگ این گمان را به باور تبدیل کردند ولی امروزه بیشترینۀ پژوهشگران براین باورند که این تاریخ گذاری ارزشمند نیست بلکه بیشترگوردخمه ها واستودانها(استخوان دانها)را ازآن دوران هخامنشی،فراهخامنشی و اشکانی می دانند. (Gall,1974:145-161) استوارت کلیفورد براون آرامگاههای صخره ای غرب ایران را از آن طبقه ای خاص ازساتراپی ماد در دوران هخامنشی می داند74):( Brown,1990.

هرتسفلد از وجود گوردخمۀ روانسر آگاه بود ولی هیچ گاه موفق به دیدن آن نشد. مسعود گلزاری و پیترکالمایر از جمله پژوهشگرانی هستند که گوردخمه را دیده اند.کالمایرگوردخمه را به دورۀ هخامنشی نسبت داد(Calmeyer,1998:73-85). روانسردر58کیلومتری شمال غربی کرمانشاه جای گرفته. دخمه دربلندی35متری از سطح گورستان کنار خود و در سمت شرقی کوهی که کمابیش در مرکز شهرستان روانسر است کنده شده بخش صاف شده شامل دیواره ای ستونی است که3مترپهنا دارد و بلندی آن حدود30/2متر است. بخش بالایی دیوار در حدود10سانتی متر پیش آمدگی دارد. در پای این دیوار یک صفۀ نابسامان که حدود81 سانتی متر ژرفا دارد به وجود آمده است. صخره های زیرسکو هموارسازی و سنگ تراشی نشده اند به همین دلیل دست یابی به گوردخمه به سادگی انجام پذیراست. سطح دیوار در بخش بالا به صورت خشن کنده شده و در بخش زیری آن یک فرورفتگی با حدود20سانتی مترقاب بندی در ورودی و یک نقش برجسته کنده شده است. قاب بندی اصلی در ورودی آرامگاه فرورفته است و در چپ و راست سوراخهایی به عمق 8 سانتی متر و از طرف بیرون تعبیه شده. نر و مادگی به وجود آمده در بالا و پایین چهارچوب صخره ای در ورودی آرامگاه بیانگر این است که در ورودی زمانی از بیرون به وسیلۀ این دو سوراخ استوار نگه داشته می شده است. این نر و مادگی گویا به عنوان پایه مورد استفاده بوده اند. ورودی دخمه به شکل مستطیل و اندازۀ آن70x92 سانتی متر است. اتاقک آرامگاه مربع شکل است و چهارگوشۀ آن خمیدگی یافته. کف اتاقک پستی و بلندی ندارد،سقف آن هم هموار است و درچهار جهتی که به دیوار می رسد با دیوار به شکل قوسهایی بی سامان ارتباط پیدا کرده،به طوری که سقف حالتی قوسی شکل گرفته. این شکل با گورهای دورۀ هخامنشی و از جمله با آرامگاه داریوش اول در نقش رستم همانند است. اتاقک دخمۀ روانسر43/2متر درازا،2متر پهنا و64/1متر بلندی دارد. در سمت راست ورودی دخمه نقش برجسته هایی دیده می شوند نقش برجسته ها بدون دگرگونی سطح و دیگر دگرگونیهای تکنیکی مشخص به طرف بالا در سمت چپ ادامه پیدا می کنند و به همین دلیل نقش نمی تواند دیرتر از قاب بندی بیرون در به وجود آمده باشد. وضعیت نامناسب نقش برجسته به ما اجازۀ توصیف مناسب از آن را نمی دهد. علامتهای خطی سیاه و سفید تازه در پایین و سمت راست نقش و خراشیدگیهای ژرف سفید رنگی که به صورت خطهایی در لبۀ بالای نقش به وجود آمده اند و به ویژه شکستگیهای عمدی که تا پایین نقش ادامه یافته اند تا اندازه ای نقش را قابل درک نموده است. آسیب دیدگی ناشی از عاملهای طبیعی به خوبی دیده می شود(محمدی فر،1380: 41-28).چهار تصویر روی سطح صاف شده را می توانیم تشخیص دهیم. روشنتر از همه شکل یک همراستایه(متوازی الاضلاع) است که ردیفهای موازی آن را به 13 بخش تقسیم می کند و از میانه تصویر به شکل کژ تا بخش راست و پایین نقش ادامه می یابد و نزدیک به سمت راست این نقش به خوبی نشان می دهد که هریک از ردیفها به صورت تصوری و مستقل کنده شده اند. حدود قسمت چپ و سطح هموار شده کناری نقش،هنوز سالم است. اما بقیه نقش از بین رفته به همین علت برای شناسایی دومین تصویر بین همراستایه و لبۀ در ورودی که بیش از سایر تصویرها آسیب دیده است چیزی در دست نداریم. آنچه از نقش مورد اشاره باقی مانده یک خط کژ درکنار قسمت چپ همراستایه است که غیر از آن کمی بالاتر،خطهای یک نیمرخ و طرحی از یک شکل که به صورت ستونی نگه داشته شده به چشم می خورد. در پایین نقش در طرف راست خطهایی سه گوش دیده می شود باور این که پای نقش انسان است عاقلانه به نظر نمی رسد. در بالای سه گوش خط مستقیم دیگری به چشم می خورد که ادامه خمیدگی قسمت بالا و حاشیه جلو یک پیراهن بلند است. سومین نقش در بالای همراستایه درست در میانه کادر قرارگرفته است. این نقش طرحی از یک صفحۀ دایره ای شکل است که دو برجستگی بزرگ در چپ و راست و دو برجستگی کوچکتر در بالا وپایین دارد. خطهای تصویر به خوبی روشن نیست اما قسمتی از یک حلقه در وسط باقی مانده. شیوۀ آرایش مو در پشت سر بیانگر این مورد است که نقش مربوط به یک انسان است. با توجه به آرایش مو و برجستگی اریبی که در سمت راست این نقش به چشم می خورد می توان پی برد که تصویر مربوط به انسانی بال دار است که پشت به در ورودی دخمه ایستاده است. برجستگی اریب که بلند است و بالای آن پهن است می تواند دستی باشد که به عنوان سلام بالا گرفته شده است(همان:34). دو صفحه مدور سمت راست نقش بال دار را می توان به عنوان چهارمین تصویر به حساب آورد. لبۀ بالایی و سطحهای این دو صفحه دایره ای شکل همگی از بین رفته اند به طوری که نمی توان تشخیص داد آنها یکدیگر را قطع کرده اند یا فقط بهم ساییده هستند. صفحه کوچکتر در قسمت راست همانطور که انتظار می رود شبیه یک هلال است. این گونه که آشکار است تصویر دیگری روی نقش برجسته دیده نمی شود. زمان ایجاد نقش برجسته ها با زمان ایجاد دخمه همزمان است و تعبیر نقش برجسته باید از طریق نقش همراستایه صورت گیرد. تنها تصویر قابل سنجشی که از سوی کالمایر مطرح شده نقش برجستۀ ارگلی(Erghili)یا داسکیلیون(Daskyleion)در استانبول است. دراین مورد دسته ای چوب به طور بسامان روی هم چیده شده اند. برای جلوگیری از پراکندگی و ریزش این دسته چوب،دو چوب دیگر به صورت ستونی آنها را نگه داشته اند. در بالای این دسته هیزم،سردو حیوان(قربانی)قرار گرفته است در کنار صحنه نیز دو مغ که هر یک برسمی در دست چپ خود دارند دیده می شوند و دست راست خود را به نشانۀ سلام یا دعا بلند کرده اند. اما بین نقش روانسر و نقش برجستۀ داسکیلیون تفاوتهایی دیده می شود. در نقش برجستۀ داسکیلیون،مغان برسم یا چوب دستی را به شکل اریب در دست دارند،حال آن که در روانسر این شیء به صورت ستونی سنگ تراشی شده است. تمامی زمینۀ نقش در داسکیلیون رو به در ورودی است اما در روانسر وارون این موضوع دیده می شود. درداسکیلیون نقش بال دار دیده نمی شود، حال آن که نقش برجستۀ روانسر دارای این طرح و بی بهره تصویری از سر دو حیوان(قوچ یا گاو)است. در داسکیلیون دو مرد که پوشش مادها را بر تن دارند مراسم قربانی را اجرا می کنند اما در روانسر شخصی با ردای بلند این وظیفه را بر عهده دارد. در یک جمع بندی کلی و به طور چکیده از بررسی نقش برجسته و گوردخمه روانسر نتیجه های زیر به دست می آید: تاریخ پیشنهادی این نقش برجسته با توجه به عنصرهای نقشی و به ویژه نقش فروهر و شکل ویژۀ کلاه پارسی آن،قدیمی تر از دورۀ هخامنشی نمی تواند باشد. هرچند که از سویی دیگر هم می توان این برداشت را به چالش گرفت چرا که کلاه فرد اسیرشده در نقش برجستۀ آنوبانی نی پادشاه لولوبیها در سرپل ذهاب بسیار به این کلاه شبیه است و براساس نظر دیاکونوف این نوع کلاه ویژۀ مادهای شرقی بوده. صحنۀ کلی نقش با توجه به برخی شباهتها با نقش برجستۀ داسکیلیون،مربوط به یک نیایش مذهبی در دوره هخامنشی است. این نقش از چهار عنصر یک پارچه تشکیل شده است و موضوع آن چنان که اشاره شد یک شخص برسم به دست در حال انجام نیایش است. زمان ایجاد نقش برجسته و گوردخمه مربوط به یک دوره است. با توجه به وجود طبقۀ مذهبی ویژه یعنی مغها در انجام رسمهای مذهبی و مشخص بودن نوع ویژه پوشش این گروه به نظر می رسد پوشش شخص عبادت کننده روی گوردخمۀ روانسر ساده باشد،چرا که پوشش ویژۀ مغها را برتن ندارد و دارای تن پوش یک فرد معمولی است. بررسی برخی از متنهای تاریخی نشان می دهد مراسمی در کنار آتش همراه با یک برسم انجام می گرفته است که با افزودن تنها یک قربانی بر نقش برجستۀ روانسر این صحنه کامل می گردد. آنچه که به هنگام دیدار از گوردخمه آزار دهنده است بی توجهی مردم به حفظ و نگهداری از آن است به گونه ای که در ورودی گوردخمه آثار سوختگی که گویا ناشی از سوزاندن لاستیک است به خوبی دیده می شود و درون اتاقک گوردخمه هم پر از آشغال است!با همۀ این که بارها و بارها در مورد نگهداری یادمانهای فرهنگی و تاریخی گفته شده ولی به نظر می رسد تا رسیدن به روزی که کسی به میراث فرهنگی این مرزو بوم آسیب نزند چند سده و بلکه چندین هزاره! فاصله داریم.