چگونه میتوان بافتهای قدیمی را زنده نگه داشت؟
| اگرچه احیای بناهای تاریخی در دنیا از سابقهای طولانی برخوردار و یک سیاست تجربه شده در حوزه معماری و مدیریت شهری است اما در ایران، مهمترین اقدامات در این حوزه طی یک دهه اخیر صورت پذیرفته است.
۵۵آنلاین :
اگرچه احیای بناهای تاریخی در دنیا از سابقهای طولانی برخوردار و یک سیاست تجربه شده در حوزه معماری و مدیریت شهری است اما در ایران، مهمترین اقدامات در این حوزه طی یک دهه اخیر صورت پذیرفته است.
مقوله احیا دارای ادبیاتی مشخص و در نتیجه، درک معینی از ذات اقتصادی بودن بهره برداری مجدد از بناهای قدیمی و تاریخی بدون کاربری در مقایسه با تخریب و ساخت ساختمانهای تازه است. بر این اساس و با درک این موضوع از سوی مردم و مسئولان، زمینه حفاظت و حراست از بناهای ارزشمند فراهم و با تداوم چرخه حیات آنها امکان انتقال به نسل بعدی مهیا میشود؛ بیآنکه لازم باشد نهادهای دولتی برای این اصل بودجههای هنگفت در نظر بگیرند. در واقع با احیای این ابنیه و در ادامه، کسب درآمد از محلی تعریف مجدد کاربری برای آنها، هزینه حفظ و نگهداریشان نیز تأمین خواهد شد.
به تعبیری، تبدیل خانههای قدیمی - با توجه به ارزش تاریخی آنها - به واحدهای مسکونی، ساختمانهای عمومی و خدماتی، از آنجا که زیرساخت مهیاست و بسته به نوع کاربری جدید تنها نیازمند ارتقا و مقاومسازی است، بسیار مقرون به صرفهتر خواهد بود و تا میزان قابل توجهی باعث کاهش هزینهها خواهد شد.
- منفعت شهر از احیا
علاوه بر اینها، جریان احیا در شهرها، بانی شکل گیری یک جریان گستردهتر در فضای پیرامون ساختمانهای قدیمی بازسازی شده خواهد بود که غالباً در بافت تاریخی و فرسوده شهرها قرار دارند. در واقع، به دلیل دور ماندن قسمتهای قدیمیتر شهرها از محدوده بیشتر توسعه یافته، این مناطق از امکانات رفاهی و فرهنگی کمتری برخوردار هستند و از این رو میزان ناامنی و آسیبهای اجتماعی در آنها بیشتر است. از این رو، احیای ساختمانهایی که به نوعی میراثدار تاریخ و هویت شهرها هستند و ورودشان به چرخه امروزی حیات شهر، سبب ایجاد رونق و جریان یافتن زندگی و فعالیتهای اقتصادی در محلههای پیرامونیشان میشود. به این ترتیب، این بخش از شهرها نیز از انزوای اجتماعی و فرهنگی به در آمده شدن رفت و آمدها، علاوه بر نقل و انتقالات مالی، روابط فرهنگی نیز به صورتی پایدار میان بخشهای مختلف شهر شکل میگیرد و از هزینههای ناشی از توسعه نیافتگی و کژرفتاریهای اجتماعی ناشی از فقر کاسته میشود.
علاوه بر ارزشهای اقتصادی فرآیند احیای بناهای تاریخی، استقبال مردم از بناهای قدیمی به خاطر داشتن فرصتهای فضایی بینظیر و نیز مؤلفه هنری اعمال شده در معماریشان، دلیلی دیگر بر استمرار و گسترش فرهنگ احیا در شهرها و روستاهاست. یکی از شواهد علاقهمندی شهروندن به ویژه در شهرهای بزرگ به ورود این ساختمانها به حیات فیزیکی و فرهنگی شهرها، استقبال شهروندان تهرانی از کافی شاپهایی است که طی چند سال اخیر در خانههای قدیمی بازسازی شده دایر شدهاند. از سوی دیگر، ظرفیت خانهها و ساختمانهای قدیمی به خصوص خانههای ایرانی آن تبدیل شدن به فضاهای فرهنگی، گالریها و حتی خانههای مسکونی متناسب با سبک زندگی امروز، آنچنان که در کشورهایی چون آلمان، فرانسه، انگلیس، کانادا، ساختمانهای قدیمی صنعتی را به آپارتمانهایی برای زوجهای جوان تبدیل میکنند، فرصتی بینظیر برای دمیدن روحی تازه در فضاهای سرد و غبار گرفته شهری است که با سازمان میراث فرهنگی، شهرداریها و نیز وزارت راه و شهرسازی در چند سال اخیر به این مقوله، در حالی تبدیل شدن به یک حرکت فراگیر است.
گرچه این سه مجموعه هر یک در این راستا برنامههایی را تدوین کرده و در حال پیگیری آنها هستند، اما نیاز به دستیابی به الگویی مشخصی برای یک همکاری همه جانبه و گسترده احساس میشود. در این راستا، ایجاد یک نهاد تحت عنوان نهاد توسعهگر در دستور کار قرار گرفته است؛ یک نهاد تخصصی که قادر به مدیریت گروههای مختلف فعالی در این عرصه باشد و مهمترین رکن آن منابع و دانش بخش خصوصی است. این نهاد که یکی از بندهای ماده ۴ احیا را به عنوان پشتوانه قانونی خود دارد، در حال شکل گیری است و قرار است مجری بهسازی و نوسازی بافتهای ناکارامد که بافت تاریخی شهرها نیز در زیرمجموعه آنها قرار میگیرد باشد. این نهاد همچنین برای مهیا ساختن بستر اجتماعی لازم برای نوسازی و احیای بناهای تاریخی لازم است با مردم محلات قدیمی وارد مذاکره شود. نهاد توسعه گر که آیین نامه منابع تأمین مالی آن در انتظار تصویب شورای پول و اعتبار است، پس از نهایی شدن دستورالعمل و تأیید شدن در ستاد اقتصاد مقاومتی، از سوی سه دستگاه سازمان میراث فرهنگی، وزارت راه و شهرداریها مورد حمایت قرار خواهد گرفت و به عنوان متولی امر ساخت و ساز در کشور، کانون همکاریهای سه رأس دولتی مذکور میشود. در نتیجه این اقدام، دولت و شهرداریها از دخالت مستقیم در امور مربوط به ساخت و احیا بازداشته خواهند شد و در جایگاه نظارتی خود قرار میگیرند.
گرچه شکل گیری این نهاد لازمه ساختارمند شدن هر چه بیشتر ساخت و ساز و احیا در کشور است اما بیش و پیش از آن، زمینهسازیهای فرهنگی تأمین کننده شرط کافی برای به نتیجه رسیدن این جریان در کشور است. جلب همکاری مالکان ساختمانها و خانههای قدیمی برای بازسازی و احیای املاک تحت اختیارشان و نیز تشویق سرمایه گذاران برای ورود به این عرصه و درک اقتصادی بودن فعالیتهای احیا و تغییر کاربری بناهای موجود به جای تمرکز بر تخریب خانههای قدیمی و ساختن آپارتمانها و برجهای بعضاً نامتناسب با فضاهای معماری پیرامونی آنها، نیازمند آموزش و آگاهی بخشی در این رابطه است. اما علاوه بر همراه کردن جامعه محلی و تشویق سرمایهگذاران برای آوردن سرمایههایشان به این حوزه با ارائه تسهیلات بانکی و معافیتهای مالیاتی مسوولان امر و بدنه سیاستگذار و اجرایی کشور نیز به آموزش نیاز دارند. در واقع برای اینکه بتوان حیات را به بافتهای قدیمی و فرسوده شهرها بازگرداند، تنها همراهی مردم کفایت نمیکند و بیآنکه زیرساختهای شهری و خدماتی همچون زیرساختهای آب و برق و فاضلاب و مراکز درمانی فراهم نشده باشند، تاکید بر جریان احیا در میان مردم به مثابه آب در هاون کوبیدن است. بنابراین درک این موضوع از سوی مسئولان شهری و وقوف بر زمینههای هموارکننده و تسریع کننده عمومی شدن پروژههای احیا، بهسازی و نوسازی بناها، قسمت تکمیل کننده دیگری از پازل رواج مفهوم احیا در جامعه است.
- پاسخ به مخالفان
در این میان اما احیای بناهای تاریخی مخالفان سرسختی نیز دارد؛ کسانی که معتقدند مراقبت و حراست از بناهای ارزشمند در شمار وظایف ارگانهای دولتی است و ورود بخش خصوصی به این حیطه آسیب رسان است. اگرچه نگرانی صاحبان این دیدگاه منطقی است، اما باید تاکید کرد که این شیوه در همه کشورهای دنیا در حال پیاده شدن است. محدودیت منابع مالی دولتها و نیز جلب مشارکت عمومی برای حراست از آن چیزی که متعلق به خود آنهاست، مهمترین انگیزه وارد کردن بخش خصوصی به جریان احیاست که با رعایت استانداردهای لازم و لحاظ کردن میزان ارزشمندی بناها در امر واگذاری، از بهترین شیوههای حفظ و ارج نهادن به جایگاه این میراث ارزشمند به شمار میرود. در همین راستا، سازمان میراث فرهنگی به عنوان یکی از سه ضلع متولیان غیرخصوصی پروژههای احیا، در کنار وزارت راه و نیز شهرداریها، بر رعایت قوانین و استانداردهای لازم در مرمت و تغییر کاربری بناهای دارای شناسنامه فرهنگی نظارت خواهد داشت. صندوق احیا، به عنوان یکی از مجموعههای وابسته به سازمان میراث فرهنگی، در واقع بازوی اجرایی و نظارتی این سازمان در این خصوص است. این صندوق با اتکا به موارد مورد تاکید در اساسنامه خود، از میان بناهای تاریخی تحت نظارت سازمان میراث فرهنگی، تعدادی را انتخاب و با برگزاری مزایده برای مدتی مشخص به بخش خصوصی واگذار میکند تا ضمن مرمت و بازسازی، با تعریف کاربری جدید، آنها را به مکانی برای استفاده عمومی و کسب درآمد تبدیل کنند. در این میان، نظارت بر رعایت احترام به ارزشهای فرهنگی یافت پیرامونی بنای واگنارشده، حفظشان کارکردی بناها، توجه به محدودیت بارگذاری ساختمانهای قدیمی و تاریخی نوع مصالح مورد استفاده در مرمت و همخوانی با بافت معماری ساختمانهای همجوار از جمله وظایفی است که در حیطه نظارتی صندوق احیای بناهای تاریخی قرار میگیرد. علاوه بر اینها مجلس شورای اسلامی نیز باید برای ایجاد زمینههای قانونی و برطرف کردن موانع حقوقی، به صورتی جدی با دیگر نهادها همراه باشد و به این ترتیب، شرایط در نتیجه حسن همکاری برای اجرای اصولی و هدفمند طرحهای احیا فراهم شود.
منبع : مجله تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید