خیابان گردی و کافه نشینی یک فیلسوف

۵۵آنلاین :

نوشته‌هایش پر طرفدار بود و از انصاف اگر نگذریم، بعضی خیلی خوب بود، مثل رمان تهوع که واقعا اثر ستایش‌برانگیزی است یا نمایشنامه در بسته که از بهترین کارهای اوست یا همان داستان کوتاه دیوار که صادق هدایت آن را ترجمه کرد. کارهای پر سر و صدایی هم می‌کرد، مثلا برای دریافت جایزه نوبل به مراسم نرفت یا در اوج درگیری‌های امریکایی‌ها با کوبا به این کشور سفر کرد یا در اعتراض‌های خیابانی حضور می‌یافت. رابطه عجیب و غریبش با سیمون دوبوار، فیلسوف و نویسنده مشهور فرانسوی هم برای خیلی از جوانان نسل پس از جنگ یک نوع الگو محسوب می‌شد، مناسباتی آزادانه و بر مبنای صداقت. بگذریم که بعدا درباره میزان این صداقت حرف و حدیث‌هایی مطرح شد. خلاصه سارتر محبوب قلب‌ها بود و شمایلش همه جا به عنوان نمونه آرمانی روشنفکری دست به دست می‌شد. چرخ روزگار اما به گونه‌ای چرخید که ستاره اقبال سارتر خیلی زود رو به افول گذاشت، روشن شدن اتفاقاتی که در کشورهای کمونیستی رخ داده بود و دفاع گاه بی‌قید و شرط سارتر از این نظام‌ها با وجود این آشکارگی‌ها شاید کم‌اهمیت‌ترین دلیل بود، واقعیت این بود که دوره سارتر گذشته بود و جوانانی پا به میدان گذاشته بودند که اگرچه خود وامدار نسل اگزیستانسیالیست‌هایی چون سارتر بودند، اما از آنها عبور کردند و حرف‌های تازه‌ای می‌زدند. آنها از پساساختارگرایی و هرمنوتیک و پست‌مدرنیسم و مرگ فراروایت‌ها و پایان کلان نظریه‌ها و... سخن می‌گفتند، از مرگ سوژه‌ای سخن بود که سارتر در قامت یک مدرنیست از آن دفاع می‌کرد و به مسوولیت‌هایش تعهد می‌ورزید.

نسل نو فلسفه اگزیستانسیالیستی سارتر را بیش از حد انسان‌محور و حتی با وجود ناله‌های اگزیستانسیالیستی‌اش، خوش‌بین و در نتیجه رمانتیک قلمداد می‌کردند و معتقد بودند که باید رادیکال‌تر بود، اما نه رادیکالیسمی که سر از اتحاد جماهیر شوروی و چین در آورد، بلکه نوعی اندیشیدن به رهایی که مخالف کلان روایت‌های مدرنیستی باشد. این شد که سارتر به تدریج با کودتای نسل بعدی کنار گذاشته شد. در جامعه ایرانی ما هم دوران رونق سارتر در فضای روشنفکری به سال‌های دهه ١٣٤٠٠ و تا حدودی دهه ١٣٥٠ باز می‌گردد. یعنی سال‌هایی که روشنفکرانی چون جلال‌آل‌احمد و ابوالحسن نجفی و مصطفی رحیمی سعی کردند با فراتر بردن ادبیات سارتر در فارسی یعنی پیش بردن کاری که پیش‌تر صادق هدایت و عبدالحسین نوشین کرده بودند، پا جای پای او در مسیر روشنفکری بگذارند، یعنی روشنفکر متعهد مسوول انسان‌گرایی که وظیفه آگاه کردن توده‌ها را به عهده دارد و با ادبیات و تئاتر و هر چیز دیگری می‌خواهد علیه قدرت مستبد بجنگد و از آرمان‌هایش که برابری و برادری و آزادی است، دم بزند. این الگوی روشنفکری سارتری البته در سال‌های پایانی دهه ١٣٤٠ و به خصوص سال‌های نخستین دهه ١٣٥٠ و با تند شدن فضای سیاسی دیگر جز در میان فضاهای «سوپر روشنفکری» چندان طرفدار نداشت و انقلابیون ادبیات تندتر و رادیکال‌تری به لحاظ عملی می‌خواستند. بعد از آن انقلاب شد و در دهه ١٣٦٠ یک دهه فضای انقلابی بر همه جا حکمفرما بود، در دهه ١٣٧٠ هم به تدریج نویسندگان و روشنفکران از متفکران موسوم به «پست‌مدرن» یا «پسامدرن» یا «پساتجدد» یا... سخن می‌گفتند و فوکو و دریدا و دلوز و بودریار و لیوتار به جای سارتر و کامو ورد زبان همه شده بود. دیگر کسی سراغ نمایشنامه‌های سارتر و رمان‌های او نمی‌رفت، چه برسد به آثار فلسفی‌اش. حالا با گذر این تجربه چند ده ساله، باز شاهد ترجمه‌های تازه‌ای از سارتر به خصوص سارتر فیلسوف هستیم. اندیشمندی که کتاب‌های مهم و اثرگذار و عمیقی چون هستی و نیستی (ترجمه مهستی بحرینی) و تعالی اگو (ترجمه عادل مشایخی) را نوشته است. خوشبختانه از آثار ادبی او نیز ترجمه‌های تازه‌ای منتشر شده است، مثل ترجمه جدیدی از سن عقل توسط حسین سلیمانی‌نژاد. این همه نوید آن را می‌دهد که این‌بار سارتر نه به خاطر گونه‌ای جوزدگی بلکه به دلیل اصالت اندیشه‌هایش مورد توجه قرار گیرد. اما آنچه باعث شد در این یادداشت سراغ او برویم، حضور سارتر در مقام فیلسوف نویسنده در خیابان است، متفکری که در کافه‌ها حضور داشت و اتفاقا بسیاری از معروف‌ترین تصاویر موجود از او نیز به حضورش در کافه‌ها باز می‌گردد، در حالی که پیپی به لب و لیوانی قهوه در کنار دست دارد و مشغول نوشتن است، باهمان چشم‌های تا به تا و کت و شلوار مرتب. این شاید برای ما که این روزها کافه رفتن برای‌مان مد شده، جالب باشد که چگونه یک متفکر این فضای عمومی را صرفا به وقت‌گذرانی هدر نمی‌داد و می‌کوشید اندیشه‌هایش را در متن مناسباتی که در این فضای کوچک شکل می‌گیرد، سامان دهد. در شماره آتی به یکی از این اندیشه‌ها که ناشی از تعمق و اندیشه نگاه تیزبینانه سارتر به روابط و حرکات آدم‌ها در یک کافه است، اشاره خواهیم کرد.