توسعه پایدار چگونه و با چه ابزارهایی محقق میشود؟
| جامعه پایدار حاصل توسعهای است که ذهنیت و امکان ارتقای همیشگی سلامت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی آن را فراهم کرده است. اما چگونه این هدف میسر میشود؟
۵۵آنلاین :
جامعه پایدار حاصل توسعهای است که ذهنیت و امکان ارتقای همیشگی سلامت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی آن را فراهم کرده است. اما چگونه این هدف میسر میشود؟
امروزه توجه روزافزون به توسعه پایدار و لزوم حفاظت از محیط زیست و اجتماع موجودات سبب شده ضرورت توجه به توسعه پایدار به یکی از چالشهای مهم سیاستگذاران اقتصادی تبدیل شود. درگذشته هیچ گونه رقابت اقتصادی برای استفاده از منابع طبیعی وجود نداشت، انواع منابع به وفور در طبیعت یافت میشدند و اقتصاد نیز آنها را بدون هیچ گونه محدودیتی مورد استفاده قرار میداد. با گذشت زمان همه چيز تغییر کرد و کمکم رقابت اقتصادی برای جذب منابع طبیعی شکل گرفت و پیچیدگیهای آن نیز روزبهروز افزایش یافت. رشد اجتماعات انسانی و گسترش فعالیتهای اقتصادی، نوع و سطح تقاضاها را افزایش داد. به مرور محدودیتها و کمبودها شکل گرفتند و دیگر منابع طبیعی نمیتوانستند با همه نیازها و تقاضاهای بشری را برآورده سازند. در اوایل دهه ۷۰، کشورهای توسعه یافته کمکم متوجه شکنندگی رشد اقتصادی خود که برپایه استفاده بیرویه از منابع طبیعی بوده شدند، در سال ۱۹۸۷ کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه (WCED) موسوم به Brundtland گزارشی با نام «آینده مشترک ما» منتشر کرد که در آن مباحث توسعه اقتصادی و پایداری زیست محیطی را به یکدیگر مربوط میساخت و از آنجا بود که توجه به توسعه پایدار در رشد اقتصادی به دلیل رابطه مستقیم رشد اقتصادی و میزان استفاده از منابع، آغاز شد.
- شکلهای متفاوت چشماندازهای توسعه پایدار
رشد اقتصادی میزان افزایش محصولات و خدمات تولید شده در بازه زمانی مشخص از سوی یک کشور را گویند که با میزان تغییرات تولید ناخالص ملی (GDP) در یک بازه زمانی اندازهگیری میشود. طبق تعریف کمیسیون جهانی محیط زیست و توسعه، «توسعه پایدار» به توسعهای گفته میشود که نیازهای کنونی ما را برآورده سازد بدون آنکه توانایی نسلهای آینده در برآورده ساختن نیازهایشان، به خطر افتد. به بیانی دیگر اساسی توسعه پایدار وابستگی متقابل میان پایداری بلندمدت محیط زیست و توسعه اقتصادی است که تنها از طریق یکپارچه سازی حوزههای اقتصادی، اجتماعی و محیط زیست در فرآیندهای تصمیمگیری امکانپذیر میشود. توسعه پایدار، ترکیبی از دو واژه است که دو جنبه متفاوت، پیشرفت اقتصادی صنعتی و کیفیت محیط زیست را در یک نماد متحد میسازد و به عبارت دیگر دو مفهوم اقتصاد و اکولوژی در کنار هم قرار گرفته و زیربنای استراتژی توسعه پایدار را شکل میدهند. آنچه در تعاریف مربوط به توسعه پایدار مشترک است جنبه پویایی آن، رفع نیازهای اساسی، توجه خاص به حفاظت از محیط زیست و جلوگیری از تخریب و آلودگی آن است. «رشد اقتصادى پایدار» نرخی از رشد است که میتواند بدون ایجاد مساله مهم اقتصادی دیگر، به ویژه برای نسلهای آینده، استمرار یابد. در واقع یک توازن میان رشد اقتصادی سریع امروز و رشد آینده وجود دارد. لکه قابل توجه این است که شاید استفاده بیشتر از منابع طبیعی باعث تقویت رشد اقتصادی در کوتاه مدت شود، اما این احتمال نیز وجود دارد که سبب کاهش پایداری زیست محیطی شده و پیوسته نرخ رشد اقتصادی را در بلندمدت کاهش دهد. بنابراین در هر جامعه، میزان استفاده بهینه منابع طبیعی، توسعه و رشد پایدار را برای آن جامعه تضمین خواهد کرد.
در استراتژیهای توسعه پایدرا، اهمیت نوع دیدگاه نسبت به مفهوم رشد اقتصادی ضروری است. در ادامه، مفهوم رشد از سه دیدگاه مطرح میشود: رشد به عنوان یک پدیده، رشد به عنوان یک نهاد و رشد به عنوان یک ایدئولوژی. هر کدام از این دیدگاهها چشماندازهای متفاوتی را از نقش رشد اقتصادی در توسعه پایدار ارائه میکنند.
- مفهوم اول رشد یعنی «رشد به عنوان یک پدیده» نتایج واقعی و عینی رشد اقتصادی را مورد بررسی قرار میدهد. از این منظر رشد اقتصادی یک واقعیت قابل رویت است که علاوه بر دارا بودن اثرات مثبتی همچون افزایش سرانه تولید ناخالص ملی و افزایش تولید محصولات متنوع و اشتغال بیشتر دارای اثرات منفی همچون تورم، افزایش اختلاف درآمدها و افزایش ساعات کاری است. امروزه رشد اقتصادی به دلیل افزایش اثرات منفی و کاهش اثرات مثبت مورد انتقادهای فراوانی قرار گرفته است. با توجه به اثرات زیستمحیطی هر فعالیت اقتصادی، سوالی کلیدی در این مفهوم از رشد اقتصادی این است که کدامین رشد اقتصادی میتواند کاملاً از اثرات منفی زیست محیطی تفکیک شود، به طوری که تمامی این اثرات تخریبی در مدت معینی کاهش یابند. منتقدان رشد توانایی رشد اقتصادی را در افزایش رفاه افرادی که قبل از این هم از زندگی با استاندارد بالایی بهرهمند بودهاند، مورد پرسش قرار میدهند.
- مفهوم دوم رشد «رشد اقتصادی به عنوان یک نهاد» است. نهادها با قوانین، هنجاره و عادات مشترک اجتماعی، به عنوان هماهنگ کننده فعالیتهای فردی و گروهی تعریف میشوند. در میان نهادهایی که از رشد اقتصادی پشتیبانی میکنند. عباراتی همچون فرهنگ مصرف کننده سیستم قیمت گذاری، رقابت به خصوص در زمینه بهرهوری، انتظارات متداول و دوره برگشت مالی، بسیار رایج هستند. فرهنگ مصرف کننده و به خصوص چگونگی مصرف، در رشد اقتصادی تأثیر بیشتری نسبت به رشد رفاه اقتصادی، اجتماعی دارد. چگونگی مصرف، بازی مجموع صفر است است و به بیان دیگر وقتی تعدادی از مردم از نردبان اجتماعی یا اقتصادی بالا میروند، بقیه مردم در پایینتر از آنها خواهند بود. در اینجا منتقدان رشد. به ایده اصلی آدام اسمیت اشاره میکنند که رشد اقتصادی را به تقسیم کار تولید بیشتر و وجود بازارهای گسترش یابنده مربوط میدانست و برای فروش بیشتر محصولات، تجارت آزاد را توصیه میکرد. بدین معنی که تولید بیشتر باعث فروش و مصرف بیشتر و در نتیجه رشد اقتصادی خواهد بود ولی آیا این روند روحیه مصرفگرایی و اسرافگرایی بیشتر را دامن نخواهد زد. افزایش مصرف کالاها و خدمات در طول زمان به دلیل افزایش تقاضای داخلی و خارجی هرچند نشانگر افزایش رفاه و سطح زندگی است، ولی تأمین تقاضا با فشار بر منابع طبیعی، موجب تنزل کیفیت محیط زیست میشود که از آن به عنوان تنزل یا تخریب محیط زیست یاد میشود. اغلب فعالیتهای تولیدی و مصرفی هزینههای جانبی به بار میآورند که به دلیلی نبود سازوکار مناسب ارزش گذاری، در محاسبات تولید ناخالص ملی به خوبی منعکس نمیشود. در بلندمدت، کاهش کیفیت زندگی از طریق اثرات منفی انواع آلودگی محیطی، روی تولید و رفاه ملی اثر میگذارد. یک راه برون رفت از این مساله، ساخت جوامعی است که متکی به رشد اقتصادی نباشند، این جوامع امکانات کافی برای یک زندگی استاندارد را دارند، اما فراتر از ان اینکه، آنها در حالی که اثرات زیست محیطی را در سطحی از پایداری نگه میدارند تلاشها و منابعشان را به سمت شکوفایی بشر هدایت میکنند.
- مفهوم سوم رشد «رشد اقتصادی به عنوان یک ایدئولوژی» است. ایدئولوژی به یک چارچوب فکری مشتمل بر مجموعهای از ارزشها و معیارها برای یک واقعیت مشخص، اشاره کرده و در ضمن به فعالیتهایی که از سوی یک گروه یا اعضای آن انجام شود، مشروعیت میبخشد. کلمه ایدئولوژی رشد اقتصادی، در سیاست، کسب و کار و در بحثهای عمومی بسیار گسترده مورد استفاده قرار میگیرد. در ایدئولوژی رشد، رشد اقتصادی برابر با رفاه و حتی سلامت و به تدریج به عنوان منشأ همه چیزهای خوب در نظر گرفته میشود. علاوه بر آن، رشد اقتصادی به عنوان یک پیشفرض برای حل مسائل زیست محیطی، اجتماعی و اخلاقی است به طوری که در غیاب رشد، مردم قادر به دریافت ارزشهای اقتصادی نیستند. در اینجا منتقدان رشد اشاره میکنند که رشد نباید به صورت ناخودآگاه مطلوب در نظر گرفته شود و در مجموع آنکه، هر فرد قبل از هرگونه نتیجهگیری باید خوب بنگرد که رشد چیست و چه عواقبی برای جامعه و طبیعت دارد و در ادامه باید مراقب باشد که توسعه پایدار میان عقاید تعصب آمیز درباره رشد اقتصادی محو نشود.
در انتهای سه مفهوم مطرح شده، نه کوچک سازی پیوسته اقتصاد پیشنهاد میشود و نه رشد اقتصادی محکوم میشود و به جای آنها، اصول انتخاب صحیح (کوچک سازی فعالیتهای با اثر منفی روی محیط زیستی رفاه بشر، رشد یا حداقل حفظ فعالیتهای با اثر مثبت روی محیط زیست) پیشنهاد میشود و به این واسطه ما را وادار به تفکر عمیقتری در مورد توسعه پایدار و انتخاب صحیح شاخصهای آن میکند. بنابراین اگر ما بتوانیم از رفاه و زیست بهتر بشر حمایت کرده و همزمان زوال زیست محیطی را نیز کاهش دهیم، افزایش یا کاهش رشد اقتصالای دیگر مهم نخواهد بود. در نهایت آنکه میان توسعه پایدار و رشد اقتصادی تفاوت مفهومی عمیقی وجود دارد و آنچه لازم و ضروری به نظر میرسد. این است که باید اهداف و سیاستهای پایدار کننده کنونی از نه تنها است که باید اهداف و نمادی در ز کار و تهیه و تدوین شوند که لازمه آن تغییر و تحول بنیادین در نحوه پندار، کلام و عمل برای پایداری است.
- مفهوم عام توسعه در جامعه ایران
اگر بخواهیم نگاهی عمیق به مفهوم رشد و توسعه در جامعه ایران بیندازیم؛ خواهیم دید که ریشه اصلی بسیاری از انحرافات و فرآیندهای معیوب مربوط به توسعه پایدار، در عدم نگرش سیستمی و نوع پارادیم یا برداشت ذهنی است. با توجه به نشانهها و قرائن موجود در جامعه ما میتوان این نکته را دریافت که چقدر به نشانهها و علائم رشد اقتصادی مانند ساخت مراکز و کارخانههای صنعتی، ساختمانهای مجهز، دانشگاهها و غیره توجه شده و صد البته که تصور میکنیم این گونه موارد نشانههایی از افزایش رشد و توسعه جامعه ماست. وجود ساختمان، کارخانه، مراکز صنعتی و خدماتی بزرگ شاید نشان از رشد اقتصادی داشته باشند ولی الزاماً نشان از توسعه نخواهند بود. مشکل اساسی توسعه ما در کمبود منابع، سرمایه و حتی در دستهای نهانی که منابع ما را به یغما میبرند، نیست بلکه در نوع تفکر، اندیشه و پارادایم ماست. در سطح کلان، عدم تفکر سیستمی که در چشماندازها، اهداف و برنامههای سازمانها و نهادهای گوناگون وجود دارد موجب شده است رشد هرچند اندک اقتصادی ما موجب توسعه پایدار ما نشود و نکتهای که هیچگاه نباید فراموش شود این است که توسعه یک فرآیند علمی است و منطق و قوانین علمی آن برای همه جوامع، یکسان است ولی تفاوت اصلی در روشهای توسعه یافتن است. با مشاهده علائم ظاهری ناشی از رشد اقتصادی در کشورهای توسعه یافته به مرور این باور در ما شکل گرفت که با کسب این ظواهر به اصولی که موجب رشد اقتصادی و توسعه پایدار در آن کشورها شده است، میتوان دست یافت. به عبارتی دیگر در برخی از دیدگاهها، سعی بر این است که این فرایندها را نیز مهندسی معکوس نکرده و فقط با شبیه سازی خود با نتایج حاصله در کشورهای توسعه یافته به اصول کسب رشد اقتصادی و توسعه پایدار دست یابند. در برخی از دیدگاهها نیز فرآیند رشد و توسعه همچون یک فرآیند مکانیکی در نظر گرفته میشود و حال آنکه رشد و توسعه مانند یک موجود زنده است که اگر با تفکری سیستمی به آن نگریسته شود و پیش نیازهای لازم برای آفرینشان نیز فراهم باشد، مانند یک پدیده کامل پدیدار خواهد شد. همچنین در جامعه ما به پیش فرضهای رشد اقتصادی بیشتر از پیش فرضهای توسعه پایدار اهمیت داده شده و تمامی تلاشها و کوششها در جهت افزایش رشد اقتصادی بدون ایجاد و تقویت زیرساختهای پایدارکننده آن انجام شده است. آنچه مسلم است و همیشه نیز مغفول واقع میشود این است که به هیچ وجه حل این نوع مسائل با راهکارهای موردی و کوتاهمدت امکانپذیر نخواهد بود.
- راهکارهای دستیابی به توسعه پایدار
بیش از نیم قرن است که به طور سنتی، بودجه کل ایران بر مبنای درآمدهای حاصل از نفت و گاز تنظیم میشود، به عبارت دیگر سایه نفت بر اقتصاد کشور، مانعی اساسی برای پیریزی اقتصاد دانش محور است. منبع پیشرفت صنعت، تکنولوژی است و تکنولوژی، حاصل فعالیتهای تحقیق و توسعه، فرایند یادشده به این ترتیب تعریف شده است: تحقیق و توسعه، تکنولوژی، طراحی محصول، فرآیند مهندسی تولید و بازاریابی با توجه به عدم شکلگیری صنعت در ایران بر اساس فرآیند مورد اشاره و وابستگی شدید تکنولوژیک به کشورهای دیگر، نیاز چندانی هم به تحقیق و توسعه و نوآوری احساس نشد و بهرغم گسترش بسیاری از صنایع، حصول به خود اتکای صنعتی نیز در ایران صورت نگرفت. برخی از کشورهای در حال توسعه به علت برنامههای کوتاهمدت و مشغولیتهای روزمره تحمل سرمایه گذاریهای کلان و درازمدت در تحقیق و توسعه را ندارند. حال آنکه سرمایه گذاری در تحقیق، نتایج بلندمدت داشته و نیازمند صبر و تلاش هدفمند و مستمر است. فقدان سیاستگذاری و مشخص نبودن اولویتها، دولتی بودن تحقیقات و نگاه تبلیغاتی به تحقیق از جمله مواردی هستند که فضای قابل اعتمادی را برای گسترش و رونق تحقیقاتی نوید نمیدهد. در ایران، تحقیقات هنوز از جایگاه و منزلت لازم برخوردار نیست و هنوز هم در باور عمومی، پژوهشگری یک شغلی به حساب نمیآید. اگر تکنولوژیهای وارداتی تاکنون کمکی به توسعه صنعتی ما نکرده، به این دلیل است که تحقیق و توسعه مناسب و پشتیبان این فناوریها وجود نداشته است. اتکای بیش از حد دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی به منابع دولتی موجب شده این مراکز تمایلی به روی آوردن به صنعت و منابع مالی بخش خصوصی نداشته باشند. در کشورهای توسعه یافته، صنعت و دولت وابستگی متقابل دارند. صنعت منابع مالی لازم را برای هزینههای دولت از طریق پرداخت مالیات تأمین میکند و دولت نیز با استفاده از این منابع موجبات رقابتپذیری و رشد صنعت را فراهم میآورد. دانشگاه و صنعت، حلقههای به هم پیوسته حرکت در مسیر توسعه هستند. دانشگاهها وظیفه تربیت نیروی انسانی و خلق فضای دانایی را بر عهده دارند و عملکرد صنعت، شاخص تولید و سازندگی است. صنعت ضمن اینکه آزمایشگاهی علمی و مکانی برای تجربه آموختههای دانشگاهی است، هم به نیروی انسانی آموزش دیده و متخصص برای مشاغل فنی و مدیریتی و هم به تحقیق و توسعه برای دستیابی به فناوری نیاز دارد. در ادامه به چند راهکار که از تجارب و دستاوردهای کشورهای پیشرفته میتوان دریافت اشاره میکنیم:
- ایجاد رابطه مؤثر و نهادینه بین دانشگاه و صنعت و فراهم کردن زیرساختهای لازم از سوی فرآیندهای سیاستگذاری و اجرا برای برقراری و استمرار این ارتباط از سوی دولت.
- تقویت همسویی دانشگاه و صنعت از سوی ساختار کلان اقتصادی، صنعتی و علمی
- تعیین اولویتها در بخشهای تحقیقات و صنعت براساس آینده پژوهی
- ایجاد و توسعه مؤسسات واسطه مثل پارکهای علم و فناوری، مراکز رشد واحدهای فناور، مراکز کارآفرینی، مراکز تجاری سازی تکنولوژی و واحدهای ارتباط دانشگاه و صنعت که حلقههای ارتباط بین دانشگاه و صنعت را به وجود میآورند.
- روشن و شفاف بودن حقوق مالکیت فکری و همکاری با سازمانهای بینالمللی مانند سازمان تجارت جهانی (WTO) و سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO).
- مشارکت و سرمایه گذاری مشترک دانشگاه و صنعت در دورههای تحصیلات تکمیلی و مراکز تحقیقاتی
- ایجاد مراکز مشاورهای از طرف دانشگاهها برای صنایع و در اختیار قرار دادن آزمایشگاههای دانشگاهها برای آنها
- ایجاد صندوقهای مالی و سرمایه گذاری صنایع و دولت، برای تأمین هزینههای تحقیق و توسعه مورد نیاز دانشگاهها
- ورود دانشگاهها به حوزههای کارآفرینی و ایجاد و توسعه شرکتهای مشتق از دانشگاهها
- اقدام به همکاریهای منطقهای در سطح کلان و بینالمللی و ایجاد شبکههای مختلف همکاری در زمینههای تحقیقی و توسعه.
- استفاده از انرژیهای پاک مانند انرژی بادی، آبی و خورشیدی به جای انرژیهای فسیلی که عامل اساسی در افزایش میزان آلودگی کره زمین و افزایش دما هستند.
- به حداقل رساندن آثار زیان بار و حفاظت از محیط زیست در بهرهبرداری از منابع طبیعی غیرقابل تجدیدپذیر
- استفاده از شیوههای مختلف بازیافت و حفاظت از محیط زیست در استفاده از منابع تجدیدپذیر مانند جنگلها، مراتع، خاک و کاهش در منابع تولید گازهای گلخانهای و دیاکسید کربن
- کنترل مناسب جمعیت و توزیع بهینه آن متناسب با آمایش سرزمین، دولت برای تقویت محرکهای توزیع بهینه جغرافیای جمعیت، استراتژیهای اقتصادی سرمایه گذارانه نه خدمت گرایانه همچون توسعه قطبهای توسعه منطقهای و صنعت توریسم را اتخاذ میکند.
- استفاده از تکنولوژیهای زیستی برای برآورده ساختن نیازهای فعلی و آتی
- استفاده از روشهای ارزیابی زیست محیطی قبل از اجرای پروژهها و برنامههای مختلف در نواحی مختلف به منظور ارزیابی آثار زیست محیطی پروژهها و به حداقل رساندن آثار زیانبار محیطی آنها
- کمک به جوامع فقیر و تنوع بخشیدن به فعالیتهای اقتصادی آنها در جهت کاهش بهرهبرداری بیش از حد از منابع طبیعی.
- نتیجه گیری
قرن بیست و یکم مواجه با بحث جدالانگیز توسعه پایدار است و توسعه پایدار هدف آرمانی کلیه جوامع است. میتوان جامعه پایدار را جامعهای دانست که حاصل توسعهای است که ذهنیت و امکان ارتقای همیشگی سلامت اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی آن را فراهم کرده است. اگرچه مشکلات خاص و گسترده باعث شده توجه و تمرکز کشورهای جهان سوم بیشتر بر حصول توسعه باشد تا پایداری آن ولیکن باید توجه داشت از میان برداشتن شکاف میان دو دنیای توسعه یافته و در حال توسعه بدون پایداری فرآیند توسعه، امکانپذیر نیست. اصطلاح «توسعه» معطوف به ارتقای سطح و کیفیت زندگی افراد و بهبود رفاه جامعه است و «پایداری» آن اشاره استمرار این فرایند در طول نسلهای بشر دارد. به این ترتیب توسعه پایدار کلیه جنبهها و ابعاد زندگی بشر را دربرمیگیرد و براین اساس نباید انتظار داشت این مقوله به سادگی قابل تعریف، درک، سنجش و به سهولت قابل دستیابی باشد.
منبع : مجله ی تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید