چرا اتکای خانوار ایرانی به درآمدهای غیرپولی افزایش یافته است؟
| شکل کسب درآمد خانوار در یک دهه اخیر تغییر قابل توجهی داشته است. هرچند تا پیش از این، در سال ۸۵ بیش از ۲۵ درصد اتکای درآمدهای خانوار به درآمدهای غیر پولی از جمله اجاره بهای ملک شخصی بوده اما این میزان تا سال ۹۴ به بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است.
۵۵آنلاین :
شکل کسب درآمد خانوار در یک دهه اخیر تغییر قابل توجهی داشته است. هرچند تا پیش از این، در سال ۸۵ بیش از ۲۵ درصد اتکای درآمدهای خانوار به درآمدهای غیر پولی از جمله اجاره بهای ملک شخصی بوده اما این میزان تا سال ۹۴ به بیش از ۳۰ درصد افزایش یافته است. اما این افزایش اتکای خانوار به درآمدهای غیرپولی چه پیامهایی دارد؟ چرا این اتفاق رخ داده است؟ آیا پیش از این هم خانوار ایرانی به این میزان به درآمدهای غیر پولی مانند اجاره بهای مسکن خود تکیه داشته است؟
- پول خانوار از کجا تأمین میشود؟
بانک مرکزی هر سال جزئیاتی از وضعیت درآمد و هزینه خانوار منتشر میکند که در آن منشأ درآمدی خانوار هم مشخص است. در آخرین محاسبه بانک مرکزی به صورت میانگین ۷۰ درصد درآمد هر خانوار ایرانی از بخش پولی است و ۳۰ درصد دیگر به درآمدهای غیر پولی تعلق دارد. در بخش درآمدهای پولی بانک مرکزی به هفت محلی اشاره کرده است: درآمد از مزد و حقوق بخش دولتی و عمومی، درآمد از مزد و حقوقی بخش خصوصی، درآمد از مزد و حقوقی بخشی تعاونی، درآمد از مشاغل آزاد کشاورزی، درآمد از مشاغل آزاد غیر کشاورزی، درآمدهای متفرقه و درآمد حاصل از فروشی کالاهای دست دوم. در بخشی درآمدهای غیر پولی هم به دو محلی اشاره شده است: ارزش اجاری مسکن شخصی (مالک نشین) و سایر اما منظور از سایر چیست؟ طبق توضیح مرجع و رایگان و ارزشی کالاها و خدمات در برابر مزد و حقوقی، رایگان (نه از خانوار دیگر)، تولید برای مصرف در خانه، از محلی کسب کشاورزی و غیر کشاورزی است.» مروری بر وضعیت این محلهای تأمین درآمد خانوار طی یک دهه اخیر نشان میدهد بخش «ارزش اجاری مسکن شخصی» خانوار در طرف درآمد غیرپولی تغییر قابل توجهی داشته است. طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ سهم درآمد پولی خانوار از 5/74 درصد به 7/69 درصد کاهش و در مقابل سهم درآمد غیر پولی خانوار طی این مدت از 5/25 درصد به 3/30 درصد افزایش یافته است. اما این افزایش درآمد غیر پولی در کدام بخشها بوده است؟
- افزایش اتکا به درآمدهای مسکنی
افزایش 8/4 درصدی سهم درآمد غیر پولی طی یک دهه اخیر به واسطه رشد 3/4 درصدی سهم ارزش اجاری مسکن شخصی و رشد 5/0 درصدی سهم بخش سایر است. در واقع بخش عمدهای از افزایش سهم درآمدهای غیر پولی به رشد سهم ارزش اجاری مسکن شخصی برمیگردد. به عبارتی طی این مدت میزان اتکای افراد به اجاره مسکنهای شخصی خود از مستاجرانشان افزایش یافته است، اما علت این اتفاق چه میتواند باشد؟ علت این اتفاق را در بررسی تغییر درصد متوسط بخشهای مختلف درآمدی خانوار میتوان مشاهده کرد. در یک دهه اخیر در حالی که میزان تغییر سالانه درآمد پولی خانوار به صورت میانگین بیش از ۱۷ درصد بوده اما در بخشی ارزش اجاری مسکن شخصی این میزان رشد سالانه به صورت میانگین حدود ۲۲ درصد بوده است.
مرور سال به سال این وضعیت (طبق نمودار یک) نیز نشان میدهد در یک دهه اخیر دقیقاً در سالهایی که میزان درصد تغییر متوسط درآمد خانوار در بخش ارزش اجاری مسکن شخصی نسبت به میزان درصد تغییر متوسط درآمد پولی خانوار بیشتر شده باشد، روند اتکای خانوار به ارزش اجاری مسکن بیشتر شده است. این وضعیت در سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۸۷ یعنی دوره آغازین فعالیت دولت نهم، زمانی که قیمت مسکن ناگهان افزایش قابل توجهی یافته بود، کاملاً قابل مشاهده است. در این سالها در مجموع ارزشی اجاری مسکن حدود ۸۸ درصد افزایش یافته بود. در واقع کسانی که مسکنی داشتند و آن را اجاره میدادند میتوانستند سالانه ۳۰ درصد از این سرمایه گذاری خود سود کنند درآمدهای پولی خانوار در این سه سال به صورت میانگین ۱۶ درصد رشد داشتند. در واقع تنها در همین سه سالی کسانی که مسکنی را اجاره میدادند حدود دو برابر بیشتر از کسانی که در بخشهای مختلف شاغل بودند برد میکردند. پس از آن در سالهای ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۰ که درصد تغییر ارزش اجاری مسکن کمتر از درصد تغییر درآمد پولی بوده میزان سهم ارزش اجاری مسکن از کلی درآمد خانوار نزولی شده است. در سالهای ۱۳۹۱ و ۱۳۹۲ مجدداً روند مانند دوره آغازین فعالیت دولت نهم شده و سپس بعد از تغییر دولت در سال ۱۳۹۳ با کمتر شدن میزان تغییر ارزش اجاری مسکن نسبت به تغییر درآمد پولی مجدداً میزان اتکای خانوار به ارزش اجاری مسکن کم شد. در سال ۱۳۹۴ هم که میزان تغییرات دو بخش چندان تغییری نکرده، سهم ارزش اجاری مسکن از کل درآمد خانوار تغییر قابل توجهی نکرده است. اما آیا این ارتباط تنها در یک دهه اخیر قابل مشاهده است یا پیش از این هم با افزایش قیمت مسکن میزان اتکای خانوار ایرانی به درآمدهای از محل اجاره مسکن افزایش مییافت؟
- روزهایی که مزد ارزش بیشتری داشت
مرور این وضعیت در سالهای ۱۳۷۵ تا 1384 نیز نشان میدهد در سالهایی که میزان درصد تغییر متوسط درآمد خانوار در بخش ارزش اجاری مسکن شخصی نسبت به میزان درصد تغییر متوسط درآمد پولی خانوار بیشتر شده باشد، روند اتکای خانوار به ارزشی اجاری مسکن بیشتر شده است. اما موضوع قابل توجه این است که در آن ۱۰ سال، تنها چهار سال میزان بازدهی اجاره مسکن از میزان افزایش درآمدهای پولی خانوار بیشتر بوده و به همین دلیل به نظر میرسد در آن دهه در مجموع میزان اتکای خانوار به دستمزدها بیشتر از اتکای آنها به درآمدهای ناشی از اجاره مسکن شخصی آنها بوده است. در آن دهه متوسط تغییر ارزش اجاری مسکن شخصی خانوار ایران سالانه ۲۰ درصد یعنی دو درصد کمتر از این میزان در یک دهه اخیر بوده است. اما در سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۴ متوسط تغییر درآمد پولی خانوار سالانه ۲۴ درصد یعنی هفت درصد بیشتر از این میزان در دهه ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ و همچنین چهار درصد بیشتر از متوسط تغییر ارزشی اجاری مسکن شخصی خانوار بوده است. در واقع در آن سالها به نظر میرسد چون میانگین تغییر درآمد پولی خانوار بیشتر از میانگین تغییر ارزشی اجاره بهای مسکن بوده، طبیعتاً مردم اتکای کمتری به این شکل کسب درآمد داشتند. در دوره سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۴ سهم ارزشی اجاری مسکن شخصی از کل درآمد خانوار بیش از پنج درصد کاهش یافته بود. در واقع به نظر میرسد هرچند در دوره اصلاحات فضای اقتصادی کشور به گونهای بود که خانوار به جای اتکا به درآمدهایی مانند اجاره بهای مسکن، به درآمدهای پولی دل بسته بودند اما در دوره فعالیت دولتهای نهم و دهم این روند برعکس شد. موضوع قابل توجه آن است که دقیقاً به همان نسبت که میزان اتکای خانوار به درآمدهای ناشی از اجاره بهای مسکن در دوره سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۴ کاهش یافته بود در دوره سالهای 1385 تا 1394 افزایش یافته است. اما آیا این تغییرات دوره 1385 تا 1394 را در دیگر مارها هم میتوان مشاهده کرد؟
- افزایش سهم درآمدداران بدون کار
مروری بر درصد توزیع افراد شش ساله و بیشتر خانوارهای مناطق شهری بر حسب وضع فعالیت طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ نشان میدهد سهم افراد با درآمد بدون کار در خانوار ایرانی طی این مدت حدود پنج درصد افزایش یافته است. موضوع قابل توجه آن به این تغییر درآمدهای پولی حدود دو برابر بوده سهم افراد با درآمد بدون کار هم صعودی شده است. در سالهای 1391 و 1392 هم مجدداً این رابطه همزمانی برقرار است. از سوی دیگر سهم شاغلان از کل اعضای خانوار ایرانی طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ بیش از یک درصد نزولی شده است. رابطهای که یک دهه پیش از آن تکرار شده بود در سالهای 1375 تا 1384 سهم شاغلان از کل خانوار و سهم افراد با درآمد بدون کار خانوار همزمان با هم صعودی بودند. موضوع قابل توجه کاهش سهم محصلها از خانوار طی این دو دهه است که در مجموع از سال ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۴ سهم محصلها در خانوار حدود ۱۶ درصد تنزل یافته است. در حالی که در سال ۱۳۷۵ بیش از ۳۷ درصد هر خانواده ایرانی مشغول تحصیل بودند در سال ۱۳۹۴ سهم محصلان از اعضای خانوار به ۲۱ درصد کاهش یافته است. در مجموع در سال گذشته به صورت میانگین 1/30 درصد افراد خانوار شاغل، 6/4 درصد افراد خانوار بیکار، 7/11 درصد افراد خانوار با درآمد بدون کار، 6/21 درصد افراد خانوار محصل و 7/27 درصد افراد خانوار خانهدار بودند و بقیه در گروه سایر شامل افراد آماده کنکور، شش تا ۱۰ سال، ناتوان و ... تقسیم بندی شدهاند. اما درآمدداران بدون کار بیشتر چه افرادی هستند؟ در آمارهای بانک مرکزی تنها ویژگیای که از این گروه افراد میتوان یافت جنسیت آنهاست. محاسبات سال ۱۳۹۴ بانک مرکزی نشان میدهد در بخش مردان بیش از ۱۴ درصد آنها در گروه با «درآمد بدون کار» خانوار هستند. همین آمارها نشان میدهد بیشترین فعالیت مردان خانوار در گروه «شاغل» است. بیش از ۵۱ درصد مردان خانوار در این گروه هستند. موضوع قابل توجه دیگر افزایش سهم گروه «بیکار» طی سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۴ در مردان است. در سال ۱۳۷۵ تنها 7/4 درصد مردان در خانوار بیکار بودند اما این میزان در سال ۱۳۹۴ به 8/6 درصد رسیده است. در واقع در این بخش هم مانند بخش قبلی هرچقدر که سهم مردان محصل در خانوار کاهش پیدا کرده، این میزان به سه بخش شاغل، بیکار و بادرآمد بدون کار اضافه شده است. در این مدت سهم مردان محصل از کل مردان خانوار از حدود ۳۸درصد به ۲۱ درصد تقلیل یافته است. در بخش زنان نیز وضعیت تقریباً مشابه مردان است. در سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۹۴ در حالی که سهم زنان محصل از کلی زنان در خانوار کاهش یافته اما در بخشهای شاغل، بیکار و بادرآمد بدون کار افزایش قابل توجهی رخ داده است.
- تغییرات درآمدهای پولی
اما در این سالها که در بخش درآمدهای غیرپولی خانوار به خصوص ارزش اجاری مسکن شخصی تغییرات قابل توجهی رخ داده، در بخش درآمدهای پولی چه تغییراتی اتفاق افتاده است؟ درآمدهای پولی خانوار که بانک مرکزی آنها را محاسبه میکند شامل هفت مورد است که در ابتدا به این بخشها اشاره شد. در این سالها که سهم درآمدهای غيرپولی و به خصوص درآمدهای ناشی از ارزش اجاری مسکن شخصی از کل درآمدهای خانوار رشد قابل توجهی داشته، سهم دو بخش «درآمد از مزد و حقوق بخش دولتی و عمومی» و «درآمد از مشاغل آزاد غیر کشاورزی» به شدت کاهش یافته است. در حالی که در سال 1385 بیش از 17 درصد از درآمدهای کل خانوار مربوط به درآمدهای از مزد و حقوق بخش دولتی و عمومی بوده این میزان در سال ۱۳۹۴ به ۱۰ درصد تقلیل یافته است. سهم درآمد از مشاغل آزاد غیر کشاورزی از کل درآمد خانوار نیز طی سالهای ۱۳۸۸ تا ۱۳۹۴ از ۲۳ درصد به ۱۷ درصد تقلیل یافته است. در واقع به نظر میرسد در سالهایی که قیمت مسکن رشد قابل توجهی یافت و به اتکای آن، میزان تکیه خانوار به درآمدهای ناشی از اجاره مسکن افزایش یافت میل خانوار به کسب درآمد از بخشهای دولتی و عمومی و همچنین مشاغل آزاد غیر کشاورزی بهشدت کاهش یافت. علت آن را شاید بتوان در میزان درصد تغییر سالانه آن نسبت به تغییر سالانه ارزش اجاری مسکن جستوجو کرد. در حالی که طی این سالها به طور متوسط ارزش اجاری مسکن شخصی سالانه ۲۲ درصد رشد داشته اما میزان درآمد در بخش دولتی و عمومی سالانه ۱۲ درصد و میزان درآمد در بخش مشاغل آزاد غیر کشاورزی سالانه ۱۴ درصد بوده است.
موضوع قابل توجه دیگر رشد سهم «درآمدهای متفرقه» و «درآمدهای از مزد و حقوق بخش خصوصی» از کل درآمد خانوار طی یک دهه اخیر است. در این سالهایی که مجموع سهم درآمدهای پولی خانوار کاهش یافته اما سهم درآمد خانوار از مزد کار کردن در بخش خصوصی حدود یک درصد افزایش یافته است. در این مدت میزان تغییر سالانه دستمزدهای بخش خصوصی بیش از ۱۸ درصد بود. رقمی بیشتر از میزان افزایش سالانه دستمزدهای بخش دولتی و مشاغل آزاد غیر کشاورزی که شاید همین هم باعث شده کسب درآمد ناشی از حقوقهای بخش خصوصی از کل درآمد خانوار کاهش نیابد و روند صعودی به خود بگیرد. اما در مورد درآمدهای متفرقه اتفاق عجیبی رخ داده است. در سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ بیشترین افزایش از بخش درآمدهای پولی متعلق به درآمدهای متفرقه خانوار است که بانک مرکزی دقیقاً مشخص نکرده منظور از این درآمدها چیست. در این مدت تغییر سالانه درآمدهای متفرقه رشد بیش از ۲۶ درصدی در سال بوده است. همین هم باعث شده در مجموع سهم درآمدهای متفرقه از کل درآمدهای خانوار از ۱۴ درصد به ۲۳ درصد طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ افزایش یابد. اما کمترین میزان افزایش در بین بخشهای درآمدی خانوار مربوط به درآمدهای آنها از فروش کالاهای دست دوم است که همین هم باعث شده طی سالهای ۱۳۸۵ تا ۱۳۹۴ سهم این شکلی درآمد خانوار از چهار درصد به بیش از دو درصد تقلیل یابد. در این بخش خانوار شاهد رشد سالانه ۱۱ درصدی بودهاند. با این حال شاید این اتفاقات تنها همزمانی باشد و برای مشخص شدن علت اصلی کاهش اتکای خانوار به درآمدهای پولی و افزایش اتکای آنها به درآمدهای غیرپولی چون ارزش اجاری مسکن شخصی نیاز به بررسیهای عمیقتر و بیشتر باشد.
منبع : مجله ی تجارت فردا
دیدگاه تان را بنویسید