چگونه گرد پیری بر سر جمعیت کره خاکی، اقتصاد جهان را متاثر میکند؟
| چیزی تا آن روز نمانده که در اکثریت قرار بگیرند؛ آنها که گرد خاکستری رنگی بر موهایشان نشسته و چشمانشان کمفروغ شده؛ همانها که خطوط روی چهره و لرزش دستانشان گواهی میدهد دیگر خدمتشان را کردهاند و اکنون وقت آن رسیده که به انها خدمت شود.
۵۵آنلاین :
چیزی تا آن روز نمانده که در اکثریت قرار بگیرند؛ آنها که گرد خاکستری رنگی بر موهایشان نشسته و چشمانشان کمفروغ شده؛ همانها که خطوط روی چهره و لرزش دستانشان گواهی میدهد دیگر خدمتشان را کردهاند و اکنون وقت آن رسیده که به انها خدمت شود. در حالی که تعداد 65 سالهها از 5 سالههای جهان پیشی میگیرد، اقتصاددانها به دنبال تاثیر سونامی خاکستری بر اقتصاد جهان هستند. عدهای نیز به دنبال بهرهگیری از افزایش طول عمر هستند؛ مثل اهالی مجمع جهانی اقتصاد که همایشی با همین موضوع برگزار کردهاند و سعی دارند از یک میلیارد فرد بالای 60 سال تا سال 2020 بیشترین استفاده کاری را ببرند. در واقع آنها سعی دارند چارچوبی را برای سیاستگذاران، اقتصاددانها و سایر افراد درگیر در ماجرا فراهم کنند تا از طریق آن افزایش طول عمر را به ابزاری برای پیش بردن بازارها و اقتصاد جهان تبدیل کنند. اما پیر شدن اساسا با فعالیت و رشد به ویژه از نوع اقتصادی ارتباطی چندان قوی ندارد. کهولت سن به معضلی جدید و جدی برای اقتصاد جهان تبدیل شده است؛ از یک سو تعداد افراد مسن افزایش پیدا کرده و از سوی دیگر نیروی کار کاهش پیدا کرده است و در این بین تنها راهحلی که کشورها از آن استقبال کردهاند افزایش سن بازنشستگی است، راهحلی که واضح است چندان پایدار نخواهد بود.
جمعیت ساکن در کره خاکی در قرن بیستم دو بار، دو برابر شد؛ اما در قرن حاضر این جمعیت حتی یک بار هم دو برابر نخواهد شد. دلیل آن نیز واضح است، نرخ تولد در اکثر کشورهای جهان رو به کاهش است. بر اساس گزارش اکونومیست، به جای تولد نیروهای تازه، تعداد افرادی که بالای ۶۵ سال دارند، در عرض 25 سال دو برابر شده است. تحقیقات موسسه مورگان استنلی نیز نشان میدهد در سالهای آینده سن نیروی کار افزایش پیدا میکند و میتواند روی بهرهوری و رشد اقتصادی اثرگذار باشد. افزایش سن میتواند شکل جدیدی به اقتصاد جهان ببخشد. طبق برآوردهای سازمان ملل در مورد جمعیت جهان، در سال ۲۰۱۰ حدود ۵۲۴ میلیون نفر از افراد، بالای ۶۵ سال داشتند؛ این تعداد در سال ۲۰۵۰ قرار است تقریبا سه برابر شود و به حدود یک میلیارد و ۵۰۰ میلیون نفر برسد. به این ترتیب در سال ۲۰۱۰ تنها ۸ درصد از جمعیت بالای ۶۵ سال داشتند اما در سال ۲۰۵۰ آنها ۱۶ درصد از جمعیت کل جهان را تشکیل خواهند داد. بخشی از این ماجرا به کاهش نرخ تولد در نقاط مختلف جهان مربوط میشود؛ هر روز سهم جوانان میان جمعیت جهان کمتر میشود. در این بین شاخصی ظهور کرده که به آن شاخص «نرخ وابستگی سن بالا» میگویند؛ این شاخص، نرخ افراد پیر در برابر افراد در سن کار را نشان میدهد. بررسیهای اکونوميست نشان میدهد این شاخص به سرعت در حال افزایش است. یعنی در سال ۲۰۱۰ در دنیا تنها ۱۶ نفر بالای ۶۵ سال برای هر ۱۰۰ نفر بزرگسال بین ۲۵ تا ۶۴ سال وجود داشت که تقریبا برابر با نرخ آن در سال ۱۹۸۰ است. اما بر اساس برآوردهای سازمان ملل، در سال ۲۰۳۵ نرخ این شاخص از ۱۶ به ۲۶ افزایش پیدا خواهد کرد.
- اقتصاد بیدفاع برابر پیری
سرنوشت افزایش سن جمعیت و نیروی کار در همه کشورهای جهان یکسان نیست. بررسیها نشان میدهد نرخ شاخص افزایش سن در برابر نیروی کار در کشورهای ثروتمند و پیشرفته بسیار بیشتر است. برآوردها برای سال ۲۰۳۵ نشان میدهد ژاپن ۶۹ فرد پیر برای هر ۱۰۰ نفری که در سن کار هستند، خواهد داشت. این نرخ در آلمان نیز ۶۶ است. حتی در ایالات متحده آمریکا با وجود نرخ بالای تولد، نرخ این شاخص به ۴۴ خواهد رسید. اما در کشورهای در حال توسعه این مسئله چندان بغرنج نخواهد بود. البته بخشی از ماجرا به وضعیت جمعیتی کشورها مربوط میشود. براساس آمار سازمان ملل، تنها ۶ کشور جهان دارای ۵۴ درصد از کل جمعیت بالای ۸۰ سال هستند. چین در این بین بیشترین سهم را دارد و به دنبال آن ایالات متحده امریکا، هند، ژاپن، آلمان و روسیه قرار دارند. بر اساس این آمار طبیعی است که در این کشورها تعداد افراد پیر در برابر افرادی که در سن کار هستند خیلی بیشتر باشد. در چین رقم این نرخ در سال ۲۰۳۵ به ۳۶ و در امریکای لاتین به ۲۷ خواهد رسید.
هرچند گرد خاکستری نسبتا همه جا را پوشانده اما موارد استثنایی نیز وجود دارد. جنوب آسیا و آفریقا جزو همان موارد استثنا هستند چرا که در آنها نرخ تولد همچنان بالاست. این نقاط دنیا مأمن بیش از ۳ میلیارد نفر از جمعیت کره زمین هستند؛ جایی که قرار است تا سال ۲۰۵۰ بیش از ۵ میلیارد نفر را در خود جای داده باشد. جوانان در این مناطق میتوانند اهرمی قدرتمند در برابر نیروی خاکستری باشند. اما نکته اصلی این است که این روند در هیچ نقطهای از دنیا معکوس نمیشود، بلکه تنها در برخی نقاط صرفا به آهستگی پیش میرود. به همین خاطر است که متوسط جهانی نیز در این زمینه وضعیتی نگران کننده را برای اقتصاد جهان نشان میدهد. بررسیهای اکونومیست نشان میدهد تا سال ۲۰۳۵ در دنیا ۲۲ فرد پیر در ازای هر ۱۰۰ نفر نیروی آماده کار وجود خواهد داشت.
- سناریوهای تاثیر افزایش سن بر اقتصاد
عقل سلیم میگوید هرچه جمعیت افراد مسن در جهان بیشتر شود، رشد اقتصادی
کمتر خواهد شد. به علاوه، افراد پیر مجبور میشوند از دارای خود استفاده کنند و پس انداز کمتری خواهند داشت تا به این ترتیب نرخ بهره افزایش و قیمت کالا کاهش پیدا خواهد کرد. برخی از اقتصاددانها نسبت به این مسئله خوشبین هستند؛ مثلا میگویند مردم مدت طولانیتری از نیروی خود استفاده میکنند و کار میکنند، به این ترتیب این طرز فکر که نمیتوان بالای ۶۵ سال سن کار کرد را با خود زیر سوال میبرند. دسته سومی نیز وجود دارند که به نظریه آلوین سانسن اعتقاد دارند. او در سال ۱۹۳۸ این نظریه را مطرح کرد که کاهش جمعیت در امریکا باعث کاهش انگیزه شرکتها برای سرمایهگذاری میشود (نیروی کار کمتر به سرمایه گذاری کمتری نیاز دارد) و در نتیجه اقتصاد امریکا دچار رکود خواهد شد.
اما نظریه هانسن چندان دوام نیاورد؛ انقلابی که در تولد نوزادان در سال های ۱۹۴۶ تا ۱۹۶۹ ایجاد شد. این نظریه را در هم شکست. به علاوه در عصر حاضر نیز ممکن است اتفاقات غیرقابل پیشبینی رخ بدهد که تمامی پیشگوییهای جمعیتی را نقش بر آب کند. البته بر اساس گزارش اکونومیست، انقلاب در تولد نوزادان به یک جنگ جهانی بزرگ نیاز دارد تا فضا را آماده کند؛ پس این نباید منشا امید باشد. اما به صورت کلی اگر افراد پیر، مدت طولانیتری کار کنند و بیشتر پسانداز کنند در حالی که رشد آنها به معنای کاهش انگیزه شرکتها برای سرمایه گذاری است، میتوان به تحقق نظریه هانسن به نوعی اطمینان داشت. حتی در سال ۲۰۱۴ نیز استاد دانشگاه هاروارد ثابت کرده بود که اقتصاد آمریکا به خاطر همین مسئله در رکود قرار گرفته است.
- حق با کیست؟
اما به راستی چه کسی درست میگوید؟ کدام فرضیه یا نظریه درست است؟ پاسخ را میتوان از طریق سه کانالی که تغییرات جمعیتی بر اقتصاد اثر میگذارند دریافت: تغییر در اندازه نیروی کار؛ تغییر در نرخ رشد بهرهوری؛ و تغییر در الگوی پس انداز. نتایجی که از این بررسیها به دست میآید چندان دقیق نیست. اما به نظر میرسد برای چند دهه آتی نگرانیهای هانسن بیشتر مرتبط باشد. حداقل افرادی که کارایی بیشتری در محل کار داشتهاند مدت زمان طولانیتری مشغول به کار میشوند.
نخستین درکی که میتوان جامعهای پیر با افراد پیر و بدون تغییر سن بازنشستگی داشت، این است که تعداد کارگران کاهش پیدا میکند. این یعنی تولید کمتر مگر اینکه صبر کارایی توان جبران داشته باشد. اگر سن کار مطابق فرض سازمان ملل، ۶۵ سال در نظر گرفته شود و کارایی نیز افزایش پیدا نکند، افزایش سن جمعیت باعث میشود نرخ رشد اقتصادی در اکثر کشورهای ثروتمند و توسعه یافته جهان کاهش شدیدی پیدا کند.
املام روی اقتصاددان سوئیسی پیشتر در مطالعهای به این نتیجه رسیده که کاهش جمعیت نیروی کار در ژاپن، رشد تولید ناخالص داخلی در این کشور را در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۳ به طور متوسط بیش از 0.6 درصد کاهش داده است. اکنون این رقم به بیش از یک درصد رسیده است. در آلمان، کاهش جمعیت نیروی کار احتمالا رشد تولید ناخالص داخلی را نصف میکند. در ایالات متحده آمریکا نیز وضعیت مشابهی برقرار است و انتظار میرود پتانسیل رشد اقتصادی حدود 0.7 درصد کاهش پیدا کند.
اما در واقعیت، اندازه حقیقی نیروی کار به چیزی بیش از ساختار سنی جمعیت بستگی دارد. دو فاکتور اساسی دیگر نیز در این ماجرا دخيل هستند: چه کسانی کار میکنند (زنان و مهاجران در این بخش بسیار موثر هستند) و انسانها چه مدت کار میکنند. فاکتور دوم در اواخر قرن بیستم دستخوش تغییرات اندکی صبر شد. دیوید بلوم از دانشگاه هاروارد بیش از ۴۳ کشور ثروتمند را مورد بررسی قرار داد و به این نتیجه رسید که بین سالهای ۱۹۶5 تا ۲۰۰۵ متوسط سن بازنشستگی قانونی بیش از شش ماه افزایش یافته است. در این دوره، امید به زندگی در مردان نیز ۹ سال افزایش پیدا کرده است. اما در آغاز قرن بیست و یکم این روند معکوس میشود. امروز تقریبا بیش از 20 درصد از امریکاییهایی که 65 سال به بالا دارند، به عنوان نیروی کار مشغول هستند. این در حالی است که سهم آنها در سال 2000 تنها ۱۳ درصد بوده است. بسیاری از کشورهای اروپایی، سن بازنشستگی را به امید به زندگی مرتبط کردهاند. در سال ۲۰۰۸ که بحران بزرگ مالی پایههای اقتصاد جهان را به لرزه در آورد و مستمری بازنشستگان به معضل تبدیل شد، این مسئله اهمیت بیشتری به خود گرفت. اما فاکتورهای دیگری نیز در این بازی نقش ایفا میکنند.
- وقتی حال جهان سوم خوب است
یکی دیگر از فاکتورهای بسیار مهم تحصیلات است. افراد پیری که تحصیلات بیشتری دارند قطعا بیش از افراد بیسواد یا کمسواد کار میکنند. بررسیهای موسسه بروکینگ نشان میدهد در آمریکا ۳۲ درصد از فارغالتحصیلان دوره راهنمایی در سن ۶۲ تا ۷۴ سالگی همچنان کار میکنند. هرچه میزان تحصیلات بیشتر میشود، طول مدت کاری نیز افزایش پیدا میکند. این مسئله نیازی به توضیح ندارد؛ کارگرانی که مهارت کمتری دارند. اغلب در کارهای فیزیکی مشغول میشوند و با کهولت سن ناگزیر به ترک کار میشوند. اما افرادی که مهارتهای دیگری آموختهاند. و تحصیلات دارند، مدت زمان بیشتری به عنوان نیروی کار مشغول میشوند؛ آنها معمولا دستمزد بیشتری نیز دریافت میکنند این مسئله به آنها انگیزه کافی را میدهد که همچنان در سنین بالا به کار خود ادامه بدهند. اما هیچ کدام از این ها به معنای افزایش نیروی کار نیست. این سن بازنشستگی است که افزایش پیدا میکند و قطعا راه حل پایداری نیست. آلفرد ساوی اندیشمند فرانسوی که اصطلاح «جهان سوم» را نیز ایجاد کرد، مدتها پیش از این نگرانی خود گفته بود که در کشورهای توسعه یافته، جامعه پیرو از کارافتاده میشود، همه در خانههای خورد زندگی میکنند و دیگر فکر جدیدی برای زندگی نخواهد بود. این اتفاقی است که اکنون در ژاپن و تا حدودی در آلمان افتاده و رشد اقتصادی آنها را متاثر کرده است.
تغییرات جمعیتی بدون تردید آینده را تغییر میدهد. تکامل اقتصاد نیز بستگی به روشهایی دارد که سیاستگذاران در واکنش به وضعیتهای جدید انتخاب میکنند. البته این سیاستها خودشان نیز تحت تاثیر اولویتهای افراد پیر قرار میگیرند. سهم افراد پیر در جوامع هر روز بیشتر میشود؛ حتی آنها در فرایندهای دموکراتیک نظیر رای دادن نیز سهمی بیش از جوانها خواهند داشت. سونامی خاکستری میتواند دنیای اقتصاد را زیر و رو کند.
منبع : ایسنا
دیدگاه تان را بنویسید