شادی آب و غم سیلاب

۵۵آنلاین :

هفته گذشته باران در بلوچستان در یک هفته به اندازه یک سال بارید. سدها پر شد، اما خانه‌های خشتی هم ویران شد. رودخانه‌ها خروشیدند اما پلی رویشان نبود که مردم روستاها را به مرکز وصل کند. در دشت‌ها آب سرازیر شد اما سیل بندها یا نبودند یا نتوانستند مزارع کشاورزی را از هجوم سیلاب نجات دهند. اما بلوچستان باز هم به شکرانه باران جشن گرفت.

• از خدا برای باران گلایه نمی‌کنیم

خیلی‌ها پرسیده بودند، سیل آمده چطور می‌گویند مردم خوشحالند و نماز شکر می‌خوانند. جواب فقط یک جمله است: در برابر آب چیزی ندارند که از دست بدهند. خانه‌های خشت و گلی را که می‌شود دوباره ساخت. گرچه زمین‌های کشاورزی را سیلاب پیش از فصل برداشت درو کرده است، اما مردم گرچه غم دارند اما باز هم گلایه‌ای ندارند. مرد کشاورز وقتی خسارت‌هایی که به زمین‌هایش وارد شده را برایش می‌شمرند، با تعجب می‌گوید: «از خدا گلایه کنم که باران فرستاده؟» بلوچ صبر زیاد است، قدیمی‌ها جمله‌ای دارند که «خدا داده و خدا گرفته.» گرچه این جمله چیزی از تراژدی غم‌بار زندگی در روستاهای بلوچستان کم نمیکند. اما مردم در میان غم سیلاب و شادی آب دومی را انتخاب کرده‌اند. راضی‌اند که آب آمده و هشت پای خشکسالی اندکی پس رانده شده است. کشاورزی می‌گوید: «به خانه خرابم نگاه نمی‌کنم. به زمین‌هایم که خاکش شسته شده و رفته نگاه نمی‌کنم. اما می‌نشینم پای رودخانه کاجو به آب نگاه می‌کنم. جانم تازه می‌شود.»

سال‌هاست خشکسالی جان زمین را در بلوچستان گرفته است، جان مردم را هم به لب رسانده. شالیزارهای برنج آنقدر چشم به آسمان دوختند. که خشک شدند. باغ‌های میوه زیر گرمای سوزان و بی‌آبی تاب نیاوردند؛ مثل خیلی از روستاییان که بی آبی کم‌طاقت‌شان کرد و از کوه و دشت و روستاها به حاشیه شهرها پناه آوردند. سال‌ها چشم انتظار آسمان بوده‌اند، حالا حسابی باریده، آب پشت سدها ذخیره شده است و چاه‌های کشاورزی و رودخانه‌ها پر شده‌اند.

امیر ساکن روستای آبادان از توابع دهستان دامن است. هم‌نام رودی در نزدیکی ایرانشهر. او می‌گوید: «در روستاهای اطراف ایرانشهر خشکسالی از ۱۵ سال پیش آغاز شد و در این مدت بسیاری از روستاییان که دام ها و مزارع شان را از دست دادند راهی نداشتند جز مهاجرت، روستاییان در حاشیه ایرانشهر ساکن شدند و جوانان خانواده‌ها به حاشیه شهرهای بزرگ‌تری مثل چابهار و بندرعباس رفتند تا کارگری کنند.» صاحبان نخل و گندم شدند کارگران فصلی در شهرهای همجوار. امیر می‌گوید: «در شهر هم کار نیست. مثلا در ایرانشهر دو سه تا کارخانه تعطیل شد، جوانان برای کار مجبورند از اینجا بروند. حالا که آب آمده امید است کشاورزی دوباره رونق بگیرد. مردم نماز شکر می‌خوانند. شور و نشاط در بین روستاییان دیده می‌شود.»

محمد بلوچ زهی بخشدار مرکزی نیکشهر اثرات خشکسالی در این شهرستان را فاجعه بار توصیف می‌کند و می‌گوید: «حدود هفتاد درصد روستاها با تانکر آبرسانی می‌شدند، چاه‌ها و قنوات کاملا خشک شده بود و درختان انبه و نخل‌های خرمایی که چهل، پنجاه سال عمر داشتند در یک سال از بین رفتند.» تیغ تیز خشکسالی مادران باردار و کودکان را نشانه گرفت و آمار سوءتغذیه بسیار بالا رفت. این گونه است که خسارات سیل چیزی از شادی مردم چشم انتظار آب کم نمی‌کند.

ولی محمد از ساکنان روستای چندوکان از توابع شهرستان قصرقند است. روستایی با ۴۰۰ خانوار، او که خود عضوی از شورای بخش قصرقند است از طلای کمیاب آب در روستا می‌گوید: «روستایی ها حدود دو سوم خانه‌ها لوله‌کشي دارند. هر هفتاد و دو ساعت یک بار، دو ساعات آب وصل می‌شود. در چهار منطقه روستا هم چهار شیر فلکه هست که هر کدام به نوبت نیم ساعت باز هستند و مردم هر منطقه در این نیم ساعت آب مورد نیازشان را ذخیره می‌کنند. آنها هم که لوله کشی ندارند از تانکر آب می‌خرند. قیمت هر تانکر ۳۰ هزار تومان است. مردم آب را در حوضچه‌هایی که در خانه‌هایشان درست کرده‌اند ذخیره می‌کنند.

آبی که برای تمام امورشان آن استفاده می‌شود. حتی خوردن. مرکز بهداشت برای تمیز نگه داشتن آب به روستاییان کلر می‌دهد و در نماز جمعه هم اعلام شده مردم برای آب مخزن‌هایشان کلر دریافت کنند. اما همه روستاییان استفاده صحیح از کلر را بلد نیستند و معلوم نیست کلر زدن چقدر می‌تواند از آلودگی آب کم کند.» ولی محمد میگوید: تقریبا نیمی از روستاهای این منطقه با همین تانکرها آبرسانی می‌شوند. کشاورزی هم که مدت‌هاست رونقی ندارد. از شالیزارهای برنج که دیگر خبری نیست، دو سالی می شود کشاورزان قصرقند برنج کارز را کنار گذاشته‌اند. زمانی در این منطقه در هر چهار فصل برنج کشت می‌شد. مانده است خرما که مقاوم است و کم به آب نیاز دارد. اما خشکسالی امان همین نخل‌ها را هم بریده بود و در برخی قسمت‌ها زیر آفتاب سوخته بودند.» گرچه مردم به امید سالی پرمحصول تمام خسارت‌ها را تحمل می‌کنند، اما با تمام این امیدها سختی‌های سیل در زمستان در جای خودش باقی است.

• هجوم سیل به جشن آب

در همان حال که مردم به شکرانه آمدن آب قربانی می‌دادند، تن به آب می‌زدند و در حاشیه رودخانه‌ها جشن می‌گرفتند، سیلاب هم داشت راه خودش را به خانه‌ها و زمین‌ها باز می‌کرد. در چابهار سه رویتا بر اثر سیب به طور کامل تخلیه شدند و ساکنانش در منطقه‌ای امن با برپایی چادرهای هلال احمر اسکان داده شدند.

ولی محمد از قصرقند می‌گوید: «این آب که سدها را پر کرده مال ما نیست. آب دو سد مهم قصرقند از حمله زیردان که روی رودخانه کاجو قرار دارد، برای مصرف به چابهار و دشتیاری می‌رود و مردم قصرقند از آبی که در چاه‌ها و قنات‌ها ذخیره می‌شود. استفاده خواهند کرد. اما سیلاب بسیاری از قنات‌ها را تخریب کرده است و برای دسترسی آب باید یکی دو ماهی زمان بگذارند و قنات‌ها دوباره سرپا کنند. روستای ما دو قنات دارد که تقریبا هر دو تخریب شده‌اند و باید دوباره بازسازی شوند.»

رودخانه‌های بلوچستان سرکش‌اند، آب که سرریز می‌شوند طغیان می‌کنند و حالا زده‌اند به زمین‌های کشاورزی اطراف و خانه‌هایی که در مسیر رودخانه‌ها قرار داشته‌اند. مثل رودخانه دامن در شهرستان ایرانشهر که بعد از سال‌ها خشکی طغیان کرده بود و بسیاری از زمین‌های کشاورزی را که در حریمش قرار داشتند شست و با خود برد. خانه سازی و کشاورزی در حریم رودخانه‌ها در این سال‌های خشکسالی بسیار انجام گرفته است و حالا که راه‌های روستایی و زمین‌ها خراب شده‌اند، آسیبش را روستاییان دیده‌اند. یکی از ساکنان ایرانشهر می‌گوید: «حتی خانه‌های مسکن مهر در ورودی شهر دقیقا در دهنه پلی و مسیل رودخانه‌ها ساخته شده‌اند و در موقعیت بسیار خطرناکی قرار دارند.» امیر ساکن روستای آبادان می‌گوید: «بسیاری از خانه‌های روستای او یا خراب شده‌اند یا آسیب دیده‌اند. هلال احمر به برخی‌ها چادر داده و آنها که خانه‌هایشان آسیب کمتری دیده‌اند همانجا در خانه‌های نیمه ویران اقامت دارند. برخی هم توانسته‌اند خانه‌هایشان را با خشت و گل سرهم کنند و برخی دیگر هنوز مصالح ندارند. مسئولان به روستای ما آمدند و قول دادند سیل‌بند حفاظتی درست کنند.»

حوا نارویی مدیر روابط عمومی فرمانداری قصرقند می‌گوید: «با گذشت بیش از یک هفته از سیل هنوز راه ارتباطی با برخی روستاهای بالادست رودخانه کاجو قطع است و سختی از روستاها باز شده است. به مردم این امداد رسانی نشده است. آنها که خانه‌هایشان خراب شده است به خانه اقوام رفته‌اند.»

رودخانه کاجو سال‌هاست. پلی ایمن ندارد و بعد از هر بار طغیان راه ارتباطی مردمان آن‌سوی رود با مرکز شهرستان قطع می‌شود. ولی محمد می‌گوید: «امداد رسانی در این روستاها به چند تا کنسرو و چند به آب معدنی محدود شده است. هلال احمر هم دیگر چادری ندارد تا در اختیار مردم گذارد.» یکی از کارمندان سابق ستاد مدیریت بحران درباره امکانات این سازمان چنین ادعا می‌کند: «امکانات انبار هلال احمر در حدی نیست که بتوانند به همه سیل‌زدگان کمک‌رسانی کنند. ستاد مدیریت بحران هم همیشه صبر می‌کند اتفاقی بیفتد بعد فکر چاره باشد. گرچه مردم در برخی مناطق می‌گویند از امدادرسانی راضی هستند اما این رضایت به خاطر قناعت‌شان است. به مردم یک قوطی كنسرو هم بدهی راضی می‌شوند.» اما دبیرکل سازمان هلال احمر و استاندار سیستان و بلوچستان می‌گوید با همین امکانات موجود امدادرسانی به سیل‌زدگان به خوبی صورت گرفته است و مشکلی وجود ندارد.

به گفته مسئولان بیشترین خسارات سیل به بخش‌های منازل مسکونی، زمین‌های کشاورزی، راه‌های روستایی و قنوات وارد شده است. با گذشت نزدیک به یک هفته از سیل مدیر کل ستاد مدیریت بحران استان برآوردی از میزان خسارات وارد شده به این بخش‌ها ارائه نداد. اما طبق آمار ارائه شده از سوی استانداری، 1675 واحد مسکونی در 500 روستا دچار آسیب 10 تا 80 درصدی شده‌اند و بیش از 7 هزار نفر در اردوگاه هلال احمر اسکان داده شده‌اند. قرار است کمک‌های بلاعوض و وام‌هایی با بهره 4 درصد به روستاییان پرداخت شود اما در برخی مناطق مردم هنوز توان بازپرداخت چنین وامی را ندارند.

• درس خواندن زیر سقف آسمان

سیستان و بلوچستان به مدارس کپری‌اش معروف است، همینطور به مدارس قدیمی و کمبود کلاس‌های درس. حالا که سیل هم آمده از این مدارس پیر و بی‌دفاع که قدمت برخی به پنجاه سال هم می‌رسد نگذشته است. نرخ تراکم فضا در استان سیستان و بلوچستان برای هر دانش آموز 3.11 مترمربع است، اما متوسط کشوری آن 5.34 مترمربع است. آبان ماه امسال بود که مدیر کل نوسازی و تجهیز مدارس استان سیستان و بلوچستان اعلام کرد بیش از 56 درصد مدارس استان سیستان و بلوچستان نیاز به تخریب و بازسازی دارند. حالا سیل کار بسیاری از این مدارس فرسوده را یکسره کرده است. روابط عمومی فرمانداری شهرستان قصرقند اعلام کرد 37 مدرسه در این شهرستان آسیب دیده‌اند. رسانه‌ها اعلام کردند در شهرستان خاش نیز 80 درصد مدارس خشت و گلی تخریب شده‌اند. در سایر شهرهای سیل‌زده نیز مدارس چنین وضعیتی دارند و حتی بسیاری از مدارس نوساز در محاصره آب درآمده‌اند. حوا نارویی مسئول روابط عمومی فرمانداری قصرقند می‌گوید: «در نبود سقف مدارس کلاس‌های درس در فضای باز برگزار می‌شوند.» امیر از ساکنان روستایی شهرستان ایرانشهر هم از قول آموزش و پرورش برای گذاشتن کانکس در مدارس تخریب شده خبر داده است، اما هنوز کانکسی در کار نیست. در حالی که قرار بود به مناسبت دهه فجر چند مدرسه جدید در این شهرها افتتاح شود، حالا خرابی همین مدرسه‌ها مشکلات جدیدی را به وجود آورده است. طبق آماری که اداره کل نوسازی مدارس استان اعلام کرده است در شهرستان‌های خاش، سراوان، مهرستان، سیب و سوران، ایرانشهر، دلگان، سرباز، کنارک، چابهار، نیکشهر، قصرقند و فنوج 324 مدرسه آسیب دیده‌اند و نیازمند تعمیرات بام و محوطه هستند، 9 مدرسه نیز به طور کلی تخریب شده و باید بازسازی شوند. میزان خسارت‌های وارد شده به مدارس 110 میلیارد ریال ارزیابی شده است. در استان سیستان و بلوچستان 6000 کلاس درس فرسوده وجود دارد که 576 کلاس درس خشت و گلی و سنگی هستند.

• در سال پیش‌رو خبری از خشکسالی نیست

سیلاب با همه تخریب‌هایش سدهای بلوچستان را پر کرد. به گفته استاندار سیستان و بلوچستان قبل از این بارندگی ذخیره ۱۷ سد در جنوب استان سیستان و بلوچستان تنها ۱۱۰ میلیون مترمکعب بوده است. بعد از بارندگی این عدد به بیش از ۲۰۰ میلیون مترمکعب افزایش یافته است. تنها در دو روزی که اوج بارندگی بود ۸۰ میلیون مترمکعب آب پشت سدهای استان ذخیره شد. استاندار سیستان و بلوچستان معتقد است خسارت‌های سیل با خسارت‌هایی که مردم استان در طول ۱۸ سال خشکسالی دیده‌اند قابل مقایسه نیست. در این سال‌ها ۵۲۰ هزار نفر در ۵ شهر استان حاشیه‌نشین شدند و ۴۰۰ قنات از ۱۹۰۰ قنات موجود کاملا خشک شد. نخل‌ها در مسیر سوختن قرار داشتند و جیره‌بندی آب گریزناپذیر بود. باران که آمد انکار همه نفس راحتی کشیدند، هم مردم و هم مسئولان.

اما حجم قابل توجهی از آب بارندگی نه در پشت سدها ذخیره شد و نه به زمین رفت. یا به خانه‌های مردم ریخت یا راهش را گرفت و به دریا سرازیر شد. قدیمیان بلوچ می‌گفتند: «آب باران سهم ماهیان دریاست.» آنها می‌دیدند که چطور رودها طغیان می‌کنند و آب از دشتیاری می‌گذرد و به دریا می‌ریزد. در هیچ کدام از شهرهای استان سیستان و بلوچستان مدیریت آب‌های سطحی وجود ندارد. استاندار سیستان و بلوچستان می‌گوید: «برای جلوگیری از هدررفت آب‌های سطحی چاره اندیشیده شده است. ۴ سد جدید در مناطق مختلف استان در دست مطالعه یا اجرا هستند. سند آبخیزداری برای استان تهیه شده است و در حال اجراست. با اتمام سدهای جدید و اجرای کامل پروژه آبخیزداری می‌توان در آینده از هدررفت آب‌های سطحی جلوگیری کرد. »

طبق گفته مسئولان استانی این بارندگی برای یک سال سایه خشکسالی را از سر مردم بلوچستان برداشت و مردم هم به سالی پرمحصول امید بسته‌اند. حتی اگر تمام شکوفه‌های انبه‌شان را باران شسته باشد، باغ‌هایشان را ویران کرده باشد و خاک حاصلخیز زمین‌هایشان را شسته باشد.

• سیل در سیستان یا بلوچستان

وقتی خبر سیل در رسانه‌ها و شبکه‌های مجازی منتشر شد، خیلی‌ها با تیترها و هشتگ‌های سیل سیستان خبر را مخابره کردند. درحالی که آسمان سیستان در این روزها حتی ابری هم نبود. شمال استان سیستان است و آنجا هم مثل جنوب مردم با خشکسالی دست و پنجه نرم می‌کنند و دریاچه هامون مدت‌هاست به دشتی خشک تبدیل شده است. اما مناطق سیل‌زده، شهرهای مرکزی و جنوبی استان بودند که منطقه بلوچستان نامیده می‌شوند. شهرهای مهرستان، سیب و سوران، ایرانشهر، دلگان، سرباز، کنارک، چابهار، نیکشهر، قصرقند و فنوج از سیل آسیب دیده‌اند. 56 درصد مدارس استان سیستان و بلوچستان نیاز به تخریب و بازسازی دارند.