گوردخمۀ دکان داود یا کل داود در سرپل ذهاب

۵۵آنلاین :

نویسنده : حمید رضا سروری

معماری صخره ای ازدوران باستان درایران رواج داشته و بیشتردرخدمت باورهای مذهبی بوده.گاهی هم برای زندگی دل صخره ها را تراش داده اند.دخمه یا استودان(محل نگهداری استخوان)اصطلاحی است که نقش و جایگاه مهمی درآداب مذهبی مربوط به چگونگی رفتارایرانیان باستان باپیکرمردگان دارد.براساس آنچه در وندیدادکه بخشی ازکتاب سپندینۀ اوستا است آمده جسدآدمی(Nasu) پس ازمرگ توسط دیو مرگ(Druj-Nasu) تسخیر می شود و بنابراین توانایی آلوده کردن آفرینشهای سپندینه یعنی آتش،آب وخاک را دارد.براین اساس درآیین زرتشت سوزاندن مرده،به آب سپردن آن و یادفن مستقیم جسد درخاک کارناپسند ونکوهیده ای به حساب می آید.پیکرفرد ازدنیا رفته به جایگاهی بلنددرکوهستان برده می شد تا به کمک طبیعت به سرعت از تمامی اجزای فساد پذیررها شود.

بین استانهای ایران،استان کرمانشاه به دلیل قرارگرفتن درمیانه کوههای زاگرس و دارا بودن صخره های مناسب همیشه محل مناسبی برای ایجادگوردخمه های گوناگون بوده و دراین زمینه پس ازاستان فارس درجایگاه دوم قرار می گیرد.پژوهشگران بزرگی مانند ارنست هرتسفلد آلمانی گوردخمه های موجود درشمال غربی و غرب ایران و شمال عراق را ازآن دوران ماد می دانستند(Herzfeld,1920:13,idem,1941:201) ولی امروزه بیشترینۀ پژوهشگران براین باورندکه این تاریخ گذاری معتبر نیست بلکه بیشترگوردخمه ها واستودانها(استخوان دانها)را باید به دوران هخامنشی،فراهخامنشی و اشکانی(Gall,1974:145-161)منتسب کرد.استوارت کلیفرد براون هم براین باور است که مادها جایگاه بلند مرتبه ای درساختار قدرت دولت هخامنشی داشتند و همدان(هگمتانه)هم به عنوان مرکزی مهم باقی ماند.او معتقد است که آرامگاه های صخره ای درغرب ایران ازآن طبقه ای خاص از مادها بوده که دردوران هخامنشی زندگی می کردندوهنوزازاعتبارواحترام ویژه ای برخوردار بودندBrown,1990:74)).دکان داود در3کیلومتری سرپل ذهاب واقع شده وآرامگاهی صخره ای ازدوران هخامنشیست.وجه تسمیه آرامگاه صخره ای از این روست که نزد مردمان اهل حق جنبۀ آیینی دارد و درواقع از محلهای مورد احترام این مردم به شمار می رود.نخستین بارسرهنری گرسویک راولینسون(Rawlinson) افسر بریتانیایی به این دخمه اشاره می کند.آرامگاه درسطحی صخره ای بادوازده متربلندی قرارگرفته، طرح فضای داخل دخمه به وسیلۀ پاسکال کوست فرانسوی(Pascal Coste) در سال1840میلادی کشیده شده وتا سال1972میلادی به عنوان تنها منبع مورد پژوهش مورد استفاده قرارمی گرفت تا این که فن گال آلمانی برخی ازجزییات طرح کوست را اصلاح کرد.آرامگاه صخره ای شامل پیشخان یا مدخلی با960سانتیمترپهناو دو قاب دربخش ورودی است که درقسمت پشت خود 732سانتیمترپهنا دارد.عمق آن درکف195سانتیمتروبلندی آن260سانتیمتراست.دوتا ازستونها درمدخل است که البته خلاف آنچه فلاندن وکوست نشان داده اند ستونها راست گوشه نیستند وتنها پایه ستونها وسرستونها باقی مانده اند.پایه ستونها شکل ساده ای دارند و83سانتیمترازارتفاع بخشهای دایره ای شکل آنها باقیمانده.سطح روی پایه ستونها صیقل داده شده،بدنۀستونها(ساقۀ ستونها)شکسته شده اند.در مرکز دیوارعقبی دری وجود دارد که150سانتیمتربلندی ویک مترپهنا دارد واجازه می دهد که به اتاق راست گوشه وارد شویم.ورودی به صورت تاق ضربی است.اتاق آرامگاه 231 سانتیمترعمق،283سانتیمتر پهنا و218مترارتفاع دارد.با پنج تورفتگی دردیوارکه به منظورروشنایی داخل اتاق آرامگاه ازآنها استفاده می شده(احتمالاً با قرار دادن پیه سوزدر داخل آنها).

در حدود8 مترزیردکان داود و برصخره ای که صاف شده نقش برجستۀ کوچک وکم عمقی درابعاد90×150 سانتیمترداریم که به کیل داود مشهوراست.به نظر می رسد دراصل قصد داشته اند صفحه ای را که این نقش درآن قرارگرفته ازنظرارتفاع و پهناگسترش دهند که البته ناتمام مانده.این نقش برجسته مردی رادرحال نیایش نشان می دهد وی دست راستش را به نشانۀ تکریم و احترام کمی بالا آورده حالتی که درنقش برجسته های بیستون و نقش رستم هم وجود دارد و داریوش درآن نقش برجسته ها دست راستش را به نشانۀ احترام ونیایش مذهبی بالا آورده.در دست چپ هم دسته ای از شاخه های درخت اناردارد که به آن برسم می گویند وزرتشتیان به هنگام نیایشهای مذهبی آن را دردست می گرفتند ودربخشهای گوناگون اوستا ازآن یاد شده.پوشش سرنقش برجسته دارای یک برآمدگی درجلوی سر است همانندباشلق،احتمالاً نمدی بوده،روبه بالاخم وبخش پایینی آن درزیرچانه به وسیلۀ نوارچین دارباریکی بسته می شده.یک بند هم درزیرچانه داردکه باعث می شده پوشش سر حسابی سفت شود.این گونه پوشش سررادرسکه های شاهان محلی پارس موسوم به فرترکه(Farataraka) هم می بینیم این موضوع چنین تصوری را ایجاد می کند که احتمالاً این نقش برجسته مربوط به دوران هلنیستیک(یونان مآبی)است وسالها پس ازساخت گوردخمه اضافه شده.

همۀ مطلبها بیانگر اهمیت دکان داود درعهد باستان است.به دلیل اهمیت گوردخمه برای مردمان محلی گورستان آنها هم درپای گوردخمه قراردارد و پرچمهای سبزرنگ وآثار سوختن شمع به دلیل نذرو نیاز همیشه دیده می شود.