چرا روستاییان به شهر مهاجرت می کنند؟

۵۵آنلاین :

55 آنلاین:

از آنجا که در گذشته جابه­ جایی انسان­ها در مقیاس بسیار کوچک­تری صور می­گرفت، تأثیر این جابه ­جایی­ها بر ساختار اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی مناطق مهاجرفرست و مهاجرپذیر چندان قابل ملاحظه نبود. در ایران رشد فزاینده نقش نفت در اقتصاد کشور و گسترش روزافزون تجارت خارجی و رشد سرمایه­گذاری، شهرها را به محور اصلی تحولات جامعه تبدیل کرد. به دنبال این امر، عواملی همانند اصلاحات ارضی دهه 1340 و تحولات سریع در جامعه شهری، از اوایل دهه 1350، انقلاب اسلامی و فرآیند جنگ تحمیلی، دیدگاه حاکم بر برنامه­ریزی جوامع روستایی، عوامل عمده تشدیدکننده جریان­های مهاجرت روستا- شهری بوده­اند.

در ایران مهاجرت روستاییان و ساکنان شهرهای کوچک به شهرها، تغییرات زیادی را در افکار، شیوه­های زندگی، اخلاق و حالات روانی روستاییان به وجود آورده است که بعضاً می­تواند زمینه­ساز پیدایش بعضی از عوارض ناخوشایند اجتماعی و انحرافات شوند. مبدأهای مهاجران که اکثراً از نقاط کوچک و محروم هستند، سرمایه­گذاری عظیمی بر نیروی انسانی خود کرده­اند ولی به دلیل نداشتن سیستم­های جذب افراد تحصیل کرده، بسیاری از نیروهای انسانی ماهر خود را از دست می­دهند. این مهاجران هم در مبدأ و هم در مقصد مسائل و مشکلاتی از جمله؛ بروز نابسامانی­های متعدد ناشی از فشار بر منابع و امکانات محدود جوامع شهری، بیکاری و کم­کاری، کمبود فضاهای زیستی و آموزشی، آلودگی هوا و محیط زیست، سالخورده و زنانه شدن نیروی کار کشاورزی، خالی از سکنه شدن روستا و غیره را به وجود می­آورند.

در اولین سرشماری ایران (1335) کمتر از یک سوم جمعیت در مناطق شهری زندگی می­کردند و تا دو سرشماری بعد از آن بیشتر جمعیت ایران در مناطق روستایی ساکن بودند. در نزدیکی سال 1360 بود که سهم جمعیت ساکن در نقاط روستایی و شهری برابر شد و بعد از آن همواره جمعیت نقاط شهری بر روستایی برتری کمی داشته است. به طوری که در سرشماری 1390 بیشتر از 70 درصد جمعیت ایران در نقاط شهری ساکن بودند. از دلایل این امر می­توان به مهاجرت­های روستا- شهر، تبدیل روستا به شهر و ادغام روستا در شهر اشاره کرد. این روند افزایشی میزان شهرنشینی ایران طی نیم قرن اخیر، ایجاب می­کند که نسبت مهاجرت­های اتفاق افتاده بین دو نقطه شهری نسبت به مهاجرت­های بین دو نقطه روستایی افزایش یابد (مطابق شکل). نکته قابل توجه، روند نزولی منظم مهاجرت­های روستا به شهر در طول 35 سال اخیر است. به ویژه اینکه در سرشماری 1390 درصد مهاجرت­های شهر- روستا نسبت به روستا- شهر بیشتر به دست آمده است. این وضعیت در ایران جدید است. می­توان نتیجه گرفت که در افزایش نسبت جمعیت نقاط شهری ایران در دهه اخیر، در کنار عوامل طبیعی (باروری و مرگ­ومیر)، مهاجرت­های داخلی برعکس روال سال­های قبل نقش کاهنده داشته و بیشتر دو عامل «تبدیل نقاط روستایی به شهر» و «ادغام روستاها در مناطق شهری» تعیین‌کننده بوده­اند. استان­های کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، کردستان و زنجان با داشتن بیشترین میزان روستانشینی، از بیشترین درصد مهاجرت­های روستا به شهر و روستا به روستا برخوردارند.

علت مهاجرت برای مهاجران واردشده به مناطق روستایی و شهری و نیز نوع جریان­های مهاجرت متفاوت است. بر اساس داده­های سرشماری 1385 و 1390 بدون توجه به عامل «پیروی از خانوار»، علت­های انجام و پایان خدمت وظیفه و دسترسی به مسکن مناسب­تر در مهاجرت­های با مقصد روستایی (شهر به روستا) بیشتر از مقصد شهری (روستا به شهر) است و در سایر علت­ها (جست­وجوی کار، جست­وجوی کار بهتر، انتقال شغلی و تحصیل و پایان تحصیل)، درصدهای به دست آمده برای مهاجران با مقصد شهری (روستا به شهر) بیشتر است. ملاحظه می­شود که مهاجران روستا به شهر نسبت به مهاجران شهر به روستا، بیشتر به دلیل کار و تحصیل دست به مهاجرت می­زنند. این امر نشان­دهنده نابرابری­های دسترسی به حداقل­های رفاهی و امکانات اولیه همانند آموزش و اشتغال و خدمات عمومی بین شهر و روستاست.

باید توجه کرد که طبقه­بندی علت مهاجرت در پرسشنامه­های سرشماری بسیار کلی­تر بوده و از طریق آن نمی­توان وجوه جزیی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی علت­های مهاجرت را بررسی کرد. با توجه به یافته­های برآمده از مطالعات مختلف، علل مهاجرت روستاییان به شهرها در ایران را می­توان در چهار علت عمده اقتصادی، اجتماعی- فرهنگی، طبیعی- کشاورزی و جمعیت­شناسی جای داد که به ترتیب بیشترین نسبت به علل مهاجرت را شامل می­شوند. کمبود تسهیلات، بیکاری و کمی درآمد بیش از 50 درصد علل اقتصادی مهاجرت را شامل می­شود. در علل اجتماعی و فرهنگی مهاجرت از روستا به شهر به ترتیب عوامل دسترسی به آموزش، عدم امنیت و اختلاف محلی، تبعیت از اقوام و امکانات ارتباطی و تردد به شهر (شبکه­های مهاجرت)، مسائل ناشی از اصلاحات ارضی و خالی شدن روستاها و چشم و هم چشمی قرار دارند. زمین بزرگ­ترین سرمایه کشاورز بوده و این سرمایه است که تعلق کشاورز را به روستا نگه می­دارد. در تحلیل صورت گرفته در زمینه علل کشاورزی و طبیعی مهاجرت، مشخص شد که 50 درصد کشاورزان کمبود زمین را عنوان کرده­اند. علل جمعیت­شناسی مهاجرت در عامل بالا بودن رشد جمعیت روستا و ظرفیت پایین روستا در نگه­داشت اضافه جمعیت خلاصه شده است. استنباط کلی این است که برخلاف باور عمومی که نقش زرق و برق شهری را در تحریک روستاییان برای مهاجرت به شهر مؤثر می­دانند، نقش عوامل دافعه روستایی پررنگ­تر است. مهاجران روستا- شهر در اثر دافعه­ های روستایی است که مجذوب جوامع شهری می­شوند نه اینکه جوامع شهری فی­نفسه مجذوب کننده باشند.

تحلیل داده­های ویژگی­های اجتماعی- اقتصادی خانوار ایران نشان می­دهد از لحاظ رفاه عینی، وضعیت خانوارهای شهری بهتر و مناسب­تر از خانوارهای روستایی است. برای نمونه در شاخص تغذیه، میانگین مصرف ماهانه نان، شیر و ماست، قندوشکر، حبوبات، روغن­ها و چربی­ها و گندم در خانوارهای روستایی بیش از خانوارهای شهری است. درحالی‌که میانگین مصرف ماهانه گوشت دام، مرغ و ماهی، تخم مرغ، خشکبار و آجیل و میوه­ها و سبزی­ها در خانوارهای شهری بیش از خانوارهای روستایی است. از لحاظ ارزش غذایی (میزان کالری، پروتئین، ویتامین و …) وضعیت مواد غذایی مورد استفاده در خانوارهای شهری بهتر از خانوارهای روستایی است. از مهم­ترین دلایل این امر می­توان به اختلاف وضع مالی خانوارهای روستایی و شهری اشاره کرد، به طوری که خانوارهای روستایی از میزان مصرف مواد غذایی پرهزینه مانند انواع گوشت، و میوه­ها و سبزی­ها می­کاهند و بر میزان مصرف مواد غذایی کم­هزینه مانند نان، شیر و ماست می­افزایند. بنابراین، باید فعالیت­هایی در راستای ارتقای سطح رفاه خانوارهای روستایی صورت گیرد. هر گامی که در این زمینه برداشته شود نتایج مثبتی در کاهش مهاجرت­های روستا- شهر خواهد داشت که کل جامعه ایران از آن بهره­مند خواهد شد. سرمایه­گذاری در امر مسکن نیز یکی از زمینه­هایی است که می­توان مهاجرت­های بی­رویه جوانان به شهرها را کنترل کرد. البته مسئله مسکن تنها جزیی از مشکلات مربوط به روستاهاست. سرمایه­گذاری در امر اشتغال جوانان، کاهش فاصله بین میزان درآمدهای روستایی و شهری، سرمایه­گذاری در بنگاه­های زودبازده اقتصادی و محرومیت­زدایی از مناطق روستایی دورافتاده و کم­جمعیت، از جمله اقدامات جدی است که بایستی در دستور کار مسئولان امر قرار گیرد تا از احتمال مهاجرت­های آتی جوانان کاسته شود.

به عنوان نتیجه کلی و با توجه به تجربه برخی از کشورها، برنامه­های توسعه روستایی بهترین گزینه در زمینه کنترل مهاجرت­های روستا- شهر است. اصولاً بیشترین هدف برنامه­ های توسعه روستایی کاهش دادن مهاجرت روستاییان به شهرهاست. در تدوین این برنامه­ ها فرض بر این است که اغلب روستاییان به دلیل نبود شغل مناسب یا درآمد کافی مهاجرت می­کنند و با افزایش دادن فرصت­های شغلی کشاورزی و غیرکشاورزی و بالا بردن درآمد روستاییان می­توان انتظار داشت مهاجرت از مناطق روستایی به سوی شهرها کاهش یابد. بیشترین انگیزه مهاجران از روستا به شهر نه تنها درآمد و شغل، بلکه داشتن زندگی تمیز و دسترسی به آموزش و دیگر امکانات رفاهی و بهداشتی است که در شهرها وجود دارد. از جمله این برنامه­ های توسعه روستایی می­توان به اصلاحات ارضی، عرضه اعتبارات زیربنایی، به کار گرفتن تکنولوژی کاربر در کشاورزی، بهبود بهداشت روستایی از جمله در زمینه مسکن، افزایش فرصت­های شغلی غیرکشاورزی در مناطق روستایی و سیاست­های حمایتی در سطح ملی نام برد. در این زمینه در ایران نیز قدم­هایی برداشته شده که نقطه شروع آن را می­توان به اصلاحات ارضی سال 1342 نسبت داد. بعد از انقلاب نیز برنامه­­ های توسعه روستایی گسترش یافته که می­توان به کارهای نهاد جهاد کشاورزی اشاره کرد. طرح عظیمی که اخیراً در زمینه بیمه کردن روستاییان، محصولات دامی، زراعی باغی و همچنین وام 20 میلیون تومانی بازسازی مساکن روستایی برداشته شده، در این زمینه است.

منبع: مجله ی تجارت فردا