4 گام اصلاحات اساسی در صداوسیما از نگاه عطریانفر | برکناری یک مدیر یا مجری مشکل را حل نمی‌کند

محمد عطریانفر عضو شورای عالی اطلاع‌رسانی دولت گفت: افراد برنامه‌ساز در صداوسیما تصور می‌کنند در نهایت اقتدار قرار دارند و فراموش می‌کنند که این رسانه با بودجه ملی اداره می‌شود و مخاطب، ارباب اصلی آن است.

در روزهایی که اعتراضات خیابانی به اوج رسید و روایت رسمی از وقایع، بیش از همیشه با تردید افکار عمومی مواجه شد، بار دیگر نقش صداوسیما به‌عنوان نهاد سخنگوی نظام حکمرانی به پرسشی جدی تبدیل شد؛ نهادی که به باور منتقدان، نه‌تنها نتوانست تصویر کاملی از جامعه ایران ارائه دهد، بلکه خود به یکی از عوامل تعمیق شکاف اجتماعی بدل شد.

محمد عطریانفر عضو شورای عالی اطلاع‌رسانی دولت و فعال سیاسی اصلاح طلب در این گفت‌وگو، با نگاهی انتقادی و تحلیلی، از ریشه‌های بی‌اعتمادی عمومی بهصداوسیما، غلبه رویکردهای ایدئولوژیک بر این سازمان، حذف تنوع اجتماعی و پیامدهای آن در بزنگاه اعتراضات سخن می‌گوید.

*آقای عطریانفر! با آغاز اعتراضات مردمی در دی 1404 و گفت‌وگو با کارشناسان مختلف، یکی از نکات پرتکرار این بود که اگر قرار است این اعتراضات به اصلاحات اساسی منجر شود، یک نقطه شروع برای اصلاحات، صداوسیما است. به نظر شما، اعتراضات اخیر تا چه اندازه این ظرفیت را دارد که به کانال ورودی اصلاحات اساسی در صداوسیما تبدیل شود؟

این گسست عمیق اجتماعی که امروز میان حاکمیت و مردم شکل گرفته، طبیعتاً محصول یک علت تک‌عاملی یا یک رخداد مقطعی نیست. مجموعه‌ای از عوامل و علل در شکل‌گیری این وضعیت مؤثر بوده‌اند. پیامد نزدیک به دو دهه مقاومت طولانی‌مدت سیاست خارجی ایران در برابر مطالبات میدانی قدرت‌های بزرگ جهانی، مشکلاتی را برای کشور به همراه آورده است. بخشی از این مشکلات ناشی از مقاومتی است که ملت ایران به‌منظور حفظ استقلال سیاسی خود متحمل شده و بخش دیگر نیز حاصل تدابیر نامساعدی است که بدون توجه به مطالبات مردم اتخاذ شده‌اند.

امروز ما در نقطه‌ای نگران‌کننده قرار گرفته‌ایم؛ نقطه‌ای که ناتوانی در تبیین وضعیت موجود به‌وضوح دیده می‌شود. در این میان، نهادی مانند صداوسیما که بار سخنگویی نظام سیاسی ایران را بر دوش می‌کشد، بی‌تأثیر نیست. این نهاد می‌تواند یکی از عواملی باشد که این گسست را تشدید کرده است؛ چراکه انتظار این است که نهاد سخنگوی نظام حکمرانی، نمایندگی افکار جمعی ملت ایران را بر عهده داشته باشد و مردم آن را سخنگوی خود تلقی کنند اما در عمل اینگونه نبوده است.

زمانی که جامعه احساس می‌کند این نهاد انتقال‌دهنده پیام‌های او نیست و بیشتر در پی جمع‌بندی‌های فکری و ایدئولوژیک طیف خاصی است، اعتماد عمومی به‌تدریج کاهش می‌یابد. در چنین شرایطی، جامعه مطالبه‌گر به سمت پلتفرم‌های دیگر، اعم از رسانه‌های مجازی یا تولیدکنندگان مستقل محتوا، سوق پیدا می‌کند و پیام‌ها از مجاری دیگری به جامعه تزریق می‌شود.

یک رویکرد ایدئولوژیک بر صداوسیما غلبه دارد

*در واقع نتوانسته واسطه میان مردم و حاکمیت باشد و در بین نهادهای اجتماعی جایگاهی پیدا کند.

رسانه‌ها از مهم‌ترین نهادهای اجتماعی هستند و نقش تعیین‌کننده‌ای در انتقال و بازنمایی واقعیت‌ها و شکل‌دهی به افکار عمومی ایفا می‌کنند. آن‌ها واسطه‌ای گسترده میان حاکمیت و جامعه به شمار می‌روند. رسانه ملی ایران سالیان متمادی است که با چالش‌های جدی مواجه شده؛ از کاهش اعتماد عمومی و ریزش مخاطب گرفته تا فاصله گرفتن از تحولات اجتماعی.

این وضعیت نشان‌دهنده مشکلات ساختاری و غلبه رویکردی ایدئولوژیک بر این سازمان است؛ رویکردی که در دهه‌های گذشته حاکم شده و موجب شده صداوسیما، به‌جای آنکه سخنگوی مردم باشد، به پیام‌رسان دیدگاه‌ها و تعلقات خاص خود تبدیل شود.

در دهه‌های اخیر، ماهیت ارتباطات رسانه‌ای به‌طور بنیادین دگرگون شده است. رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی، انحصار رسانه‌های سنتی را از میان برده‌اند و مخاطب امروز از یک مصرف‌کننده منفعل به کنشگری فعال تبدیل شده است. در چنین وضعیتی، هر فرد می‌تواند در هر موقعیتی یک تولیدکننده محتوا و یک رسانه باشد.

بنابراین انتظار می‌رود رسانه‌های ملی، از جمله صداوسیما، نقش و کارکرد خود را متناسب با این تحولات بازتعریف کنند؛ در غیر این صورت، ناکارآمدی آن‌ها اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

صداوسیما باید بازتاب‌دهنده تنوع اجتماعی ایران باشد

*اگر بخواهیم به‌طور مشخص از اصلاحات اساسی سخن بگوییم، به نظر شما مهم‌ترین گام‌ها چیست؟

نخستین نکته این است که صداوسیما باید بپذیرد به‌جای رفتار ایدئولوژیک و تولید برنامه بر اساس علایق مدیران یا متولیان بالادستی، به نهادی تبدیل شود که بازتاب‌دهنده تنوع اجتماعی ایران است؛ تنوعی در سطوح قومیتی، جنسیتی، زبانی، فرهنگی و آداب‌ورسوم. مردم باید رد پای خود را در این نهاد ببینند.

نکته دوم، صداقت و شفافیت است. اعتماد زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب احساس کند آنچه به او عرضه می‌شود، صادقانه و شفاف است و از رویکردهای دوپهلو و چندپهلو پرهیز می‌شود. این صداقت می‌تواند پایه بازسازی اعتماد عمومی باشد.

نکته دیگر این است که حتی اگر چهره‌هایی با بالاترین ظرفیت‌های نظری و فکری در صداوسیما به کار گرفته شوند، بدون ایجاد امکان مشارکت اجتماعی، پس از مدتی تهی خواهند شد. باید امکان مشارکت همه گروه‌های اجتماعی و فعالان علاقه‌مند به تولید محتوا فراهم شود.