فاکتورهای نجومی اپراتورها در روزهای قطعی اینترنت | بحران انسانی تعرفه‌ها در دل جنگ

در حالی که قطع طولانی‌مدت اینترنت جهانی و فیلترینگ گسترده، مکالمه تلفنی را به تنها پل ارتباطی میان ایرانیان و ۴.۵ میلیون مهاجر خارج از کشور تبدیل کرده است، تعرفه‌های نجومی اپراتورها بحرانی انسانی را در دل جنگ رقم زده است.

بر اساس داده‌های استخراج شده، هزینه یک بسته مکالمه ۳۰ دقیقه‌ای با مقاصد بین‌المللی به رقم سرسام‌آور یک میلیون تومان رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با حداقل دستمزد ۲۲ میلیون تومانی در سال ۱۴۰۵، نشان می‌دهد یک خانواده ایرانی برای تنها نیم‌ساعت گفتگو با فرزند مهاجر خود، باید حدود ۵ درصد از کل درآمد ماهانه خود را صرف کند.

گزارش‌ها حاکی از آن است که با رشد ۱۴۱ درصدی مهاجرت، اکنون بیش از ۴.۵ میلیون ایرانی در کشورهایی نظیر آمریکا، کانادا و آلمان ساکن هستند. در شرایطی که اینترنت قطع است، هزینه هر دقیقه تماس آزاد با این مقاصد تا ۳۶ هزار تومان جهش می‌کند. این در حالی است که کیفیت تماس‌ها در اوج بحران با افت شدید، تأخیر صدا و قطع‌ و وصل مکرر همراه بوده است.

ظهور طبقه «پرو»؛ تبعیض در ترافیک

همزمان با این محدودیت‌ها، پدیده «اینترنت پرو» به بازار عرضه شده است. در این مدل طبقاتی، در حالی که عامه مردم در بن‌بست ارتباطی هستند، کاربران خاص با پرداخت مبالغ گزاف (تا ۴۰ هزار تومان برای هر گیگابایت ترافیک بین‌الملل) به پلتفرم‌های فیلتر شده دسترسی پیدا می‌کنند.

این گزارش تایید می‌کند که سیاست‌های فعلی، «حق ارتباط» را از یک نیاز پایه به یک «امتیاز طبقاتی» تبدیل کرده است؛ رویکردی که نه تنها روزانه ۵ هزار میلیارد تومان به اقتصاد کشور آسیب می‌زند، بلکه پیوندهای خانوادگی میلیون‌ها ایرانی را در بحرانی‌ترین روزهای تاریخ معاصر هدف قرار داده است.

این گزارش نشان می‌دهد که در سال ۱۴۰۵، شکاف دیجیتال به شکاف عاطفی تبدیل شده و ارتباطات بین‌المللی به جای ابزاری برای کاهش رنج، به منبع درآمدی برای اپراتورها در بستر اختلالات تبدیل گشته است.

مکانیزم قیمت‌گذاری و بسته‌های مکالمه

در شرایطی که اینترنت قطع بود و تماس‌های دریافتی از خارج از کشور با اختلالات جدی روبرو می‌شد، بار اصلی ارتباط بر دوش تماس‌های خروجی از داخل ایران افتاد. اپراتور همراه اول بسته‌های متنوعی را برای مقاصد مختلف تعریف کرده است که اگرچه در ظاهر برای کاهش هزینه‌ها طراحی شده‌اند، اما همچنان باری سنگین بر بودجه خانوار تحمیل می‌کنند. تعرفه‌های این اپراتور در سال ۱۴۰۵ برای تماس از داخل ایران به شرح زیر است:

همچنین تعرفه‌های مکالمه داخل شبکه ایرانسل به شرح زیر است:

تحلیل این داده‌ها نشان می‌دهد که هزینه هر دقیقه مکالمه در این بسته‌ها، بسته به مقصد و نوع بسته، تقریبا بین ۱۵۰۰ تا ۳۶۰۰۰ تومان متغیر است. با این حال، در صورت اتمام حجم بسته یا استفاده از نرخ آزاد، هزینه‌ها به شدت جهش می‌کنند. 

همچنین به گفته خود اپراتور هزینه تماس با برخی مقاصد به صورت دقیقه‌ای محاسبه می‌شود. برای مثال، یک تماس ۳۰ ثانیه‌ای معادل یک دقیقه و یک تماس ۹۰ ثانیه‌ای معادل دو دقیقه در نظر گرفته می‌شود. هزینه تماس با سایر مقاصد به صورت ثانیه‌ای محاسبه می‌شود. اما نکته حائز اهمیت دیگر، کیفیت پایین این تماس‌ها در زمان بحران است. گزارش‌های مردمی حاکی از قطع و وصل مکرر، تاخیر در انتقال صدا و افت کیفیت شدید است.

شکاف عمیق بین درآمد و هزینه ارتباط

برای درک بهتر دشواری ارتباط، باید هزینه‌های فوق را در بستر حداقل دستمزد و توان خرید مردم ایران بررسی کرد. بر اساس مصوبات شورای عالی کار، حداقل دستمزدها برای سال ۱۴۰۵ با رشدی ۶۰ درصدی نسبت به سال قبل تعیین شده است که بر اساس داده‌های آماری، وضعیت حقوق و مزایا به شرح زیر است:

این در حالی است که هزینه‌های پایه زندگی شامل مسکن، خوراک و بهداشت در شرایط تورمی و جنگی، به سختی با این دستمزدها پوشش داده می‌شوند. در واقع، حق ارتباط که در دنیای مدرن یک زیرساخت همگانی محسوب می‌شود، در ایران به یک «کالای لوکس» تبدیل شده است. خانواده‌هایی که در دهک‌های پایین درآمدی قرار دارند، عملاً از شنیدن صدای عزیزانشان محروم شده‌ یا مجبورند از هزینه‌های ضروری دیگر مانند خوراک یا دارو بزنند تا بتوانند چند دقیقه‌ای با فرزند مهاجر خود صحبت کنند.

یکی از دلیل اصلی حساسیت بالای جامعه به هزینه‌های ارتباطی، پراکندگی گسترده ایرانیان در سراسر جهان است. ایران در سال‌های اخیر با موجی از مهاجرت روبرو شده است. تعداد ایرانیان خارج از کشور طبق آمارهای سال ۱۳۹۹ حدود ۴ میلیون و ۳۷ هزار نفر اعلام شده بود، اما تحلیل‌های جدیدتر در سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهند که این رقم به مرز ۴.۵ میلیون نفر رسیده است. نرخ رشد مهاجرت در ایران بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۱ میلادی با ۱۴۱ درصد افزایش، سریع‌ترین نرخ رشد در جهان بوده است. پراکندگی مهاجران ایرانی در کشورهای مختلف به شرح زیر است:

وقتی در شرایط جنگی، اینترنت قطع می‌شود و هزینه‌های تماس تلفنی چندبرابر گران می‌گردد، این ۴.۵ میلیون مهاجر و خانواده‌هایشان در ایران، در یک بن‌بست ارتباطی قرار می‌گیرند. این موضوع فراتر از یک بحث اقتصادی، یک بحران انسانی است. شاید بتوان گفت وقتی مردم مجبورند برای ارتباط با خانواده در شرایط جنگی هزینه‌های غیرمنصفانه بپردازند یا با «اینترنت طبقاتی» روبرو شوند، احساس نابراری کنند که به سرعت می‌تواند به نوعی دیگر خود را در رفتار جامعه نشان دهد.

اینترنت طبقاتی و تبعیض دیجیتال

در حالی که عموم مردم با تعرفه‌های سنگین و قطعی ارتباطات دست و پنجه نرم می‌کنند، پدیده‌ای به نام «اینترنت پرو» یا «اینترنت طبقاتی» به طور رسمی وارد بازار شده است و اگرچه در ابتدا گروه هدف این سرویس  سازمان‌ها، اصناف، خبرنگاران خاص و افراد دارای جواز فعالیت بودند اما اکنون به روش‌های مختلفی ارائه می‌شود و وعده دسترسی بدون فیلتر و پایدار را حتی در شرایط اختلالات بین‌المللی می‌دهد.

آنطور که فروشندگان اعلام کرده‌اند هزینه فعال‌سازی آن حدود ۲,۱۷۸,۰۰۰ تومان است؛ البته قیمت پایه خرید بسته برای سیم‌کارت‌ها گیگی ۸ هزار تومان تعیین شده، اما نکته جالب‌تر اینجاست که اگر با استفاده از اینترنت پرو از پلتفرم‌های فیلترشده مانند اینستاگرام، تلگرام، یوتیوب و… استفاده کند، هزینه هر گیگابایت برای او ۴۰ هزار تومان محاسبه خواهد شد. بنابراین، این رویکرد که دسترسی به اینترنت آزاد را به توان مالی و جایگاه گره می‌زند، عملاً «حق ارتباط» را از یک حق انسانی به یک امتیاز طبقاتی تبدیل کرده است. 

در این میان حتی اطلاع‌رسانی درست و استانداردی درباره این طرح و اینکه چگونه ارائه می‌شود و چه کسانی می‌توانند از آن بهره گیرند وجود ندارد و عدم شفافیت در اطلاع‌رسانی نیز به دیگر مشکلات این طرح اضافه شده است. 

این در حالی است که طبق آمار موجود قطع اینترنت بین‌الملل روزانه حدود ۵ هزار میلیارد تومان به بدنه اقتصاد کشور آسیب می‌زند. همچنین گردش مالی بازار سیاه فیلترشکن‌ها در ایام قطع اینترنت به ۲۰ هزار میلیارد تومان رسیده است. گزارش‌ها نشان می‌دهد که کسب‌وکارهای اینترنتی در دوران قطعی، نیمی از درآمد خود را از دست داده‌اند و بسیاری از آنلاین‌شاپ‌ها نیز به دلیل عدم دسترسی مشتریان به پلتفرم‌های خارجی ورشکست شده‌اند. 

اما دیگر تنها ایرانیان داخل کشور نیستند که از قطع اینترنت آسیب می‌بینند و پیوند میان ۴.۵ میلیون مهاجر ایرانی و خانواده‌هایشان در داخل کشور، به عرصه‌ای برای بهره‌برداری‌های اقتصادی تبدیل شده است؛ بدیهی است که خانواده تمام این مهاجران توانایی پرداخت چنین هزینه‌ای ندارند.