لرزش ستون‌های هوش مصنوعی در پی بحران انسداد تنگه هرمز | از مسیر نوآوری به قحطی جهانی تراشه

در حالی که جهان در سال ۲۰۲۶ غرق در رقابت برای دستیابی به مدل‌های هوش مصنوعی قدرتمندتر است، بسته شدن تنگه هرمز در هفته‌های اخیر (از اوایل مارس ۲۰۲۶) شوکی فراتر از قیمت نفت به بازارها وارد کرده است. این بحران مستقیماً سه رکن اساسی هوش مصنوعی یعنی انرژی، سخت‌افزار و سرمایه‌گذاری را هدف قرار داده است.

بحران «هلیوم»؛ توقف خاموش خط تولید تراشه‌ها

شاید بپرسید گاز هلیوم چه ربطی به ChatGPT دارد؟ پاسخ در فرآیند ساخت تراشه‌هاست:

• تنگنای تولید: قطر یکی از بزرگترین صادرکنندگان هلیوم جهان است که بخش عمده آن از تنگه هرمز عبور می‌کند. هلیوم برای خنک‌سازی در فرآیند تولید نیمه‌هادی‌های پیشرفته (مثل تراشه‌های B200 انویدیا) حیاتی است.

• وضعیت فب‌ها (Fabs): گزارش‌ها حاکی از آن است که غول‌هایی مثل TSMC در تایوان و سامسونگ در کره‌جنوبی با کاهش ذخایر هلیوم و گازهای نادری مثل نئون مواجه شده‌اند. این موضوع باعث افزایش زمان تحویل (Lead Time) پردازنده‌های گرافیکی هوش مصنوعی به بیش از ۵۰ هفته شده است.

شوک انرژی و هزینه «آموزش مدل‌ها»

هوش مصنوعی تشنه انرژی است. دیتاسنترهای غول‌آسای مایکروسافت، گوگل و متا برای خنک‌سازی و پردازش به برق ارزان نیاز دارند.

• افزایش هزینه‌های عملیاتی: با جهش قیمت گاز طبیعی مایع (LNG) و نفت در پی انسداد تنگه، هزینه برق در اروپا و بخش‌هایی از آسیا تا ۷۰٪ افزایش یافته است.

• توقف پروژه‌های آموزشی: برآورد می‌شود هزینه آموزش یک مدل زبانی بزرگ (LLM) جدید که پیش از این حدود ۵۰۰ میلیون دلار بود، به دلیل افزایش قیمت انرژی، اکنون به مرز ۸۰۰ میلیون دلار نزدیک شده است. برخی شرکت‌های متوسط، آموزش مدل‌های خود را به حالت تعلیق درآورده‌اند.

اختلال در لجستیک سخت‌افزار (GPU)

تنگه هرمز مسیر کلیدی برای انتقال قطعات واسطه‌ای است که از بنادر جبل‌علی و سایر نقاط منطقه به سمت غرب و شرق می‌روند.

• تغییر مسیر کشتی‌ها: کشتی‌های حامل تجهیزات زیرساختی تا به امروز مجبور به دور زدن آفریقا بودند. این یعنی ۱۵ تا ۲۰ روز تاخیر در رسیدن سرورهای جدید به دیتاسنترها و افزایش سرسام‌آور هزینه بیمه و حمل‌ونقل.

فرار سرمایه از پروژه‌های پرریسک

بازار سهام تکنولوژی (Nasdaq) در هفته‌های گذشته شاهد نوسانات شدیدی بوده است.

• تردید سرمایه‌گذاران: تحلیل‌گران اقتصادی هشدار می‌دهند که اگر انسداد تنگه بیش از دو ماه طول بکشد، حباب سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی ممکن است بر اثر «فشار هزینه‌های جانبی» بترکد. سرمایه‌گذاران اکنون به جای پروژه‌های بلندپروازانه، به دنبال شرکت‌هایی هستند که زنجیره تامین منعطف‌تری دارند.

بحران اخیر ثابت کرد که هوش مصنوعی، علی‌رغم ماهیت دیجیتالش، به شدت به جغرافیای فیزیکی وابسته است. بسته بودن تنگه هرمز نه تنها جریان انرژی، بلکه جریان «نوآوری» را هم کند کرده است. اگر این وضعیت ادامه یابد، سال ۲۰۲۶ به جای سالِ «انفجار هوش مصنوعی عمومی (AGI)»، به سالِ «قحطی پردازش» تبدیل خواهد شد.