نشانه‌های رقابت تازه تسلیحاتی؛ عصر جدید هسته‌ای در راه است؟

پیمان کاهش تسلیحات راهبردی جدید یا همان «نیواستارت» (New START)، آخرین توافق کنترل تسلیحات دوجانبه میان ایالات متحده و روسیه است که ۵ فوریه ۲۰۲۶ (۱۶ بهمن ۱۴۰۴ ) منقضی شد. بسیاری از مدافعان کنترل تسلیحات، پایان این پیمان را نقطه‌ عطفی حیاتی اما خطرناک در روابط دو کشور، و همچنین در زمینه‌ هنجارهای موجود بین‌المللی مربوط به کنترل تسلیحات می دانند. هرچند پیمان نیو استارت یا استارت جدید بیشتر اقدامی نماین دیده می‌شود تا یک تحول راهبردی در عرصه‌ هسته‌ای دوجانبه یا جهانی.

این پیمان در سال ۲۰۱۰ توسط «باراک اوباما» و «دیمیتری مدودف» رهبران آمریکا و روسیه و همزمان با تلاش دوکشور برای بازتنظیم روابط امضا شد. اهداف این پیمان عبارت بود از: جایگزینی پیمان پیشین استارت۱، حفظ شفافیت از طریق بازرسی‌ها و تبادل داده‌ها، و محدود کردن هر طرف به ۱۵۵۰ کلاهک راهبردی مستقر و ۷۰۰ وسیله‌ آماده پرتاب، در کنار ایجاد سازوکارهای راستی‌آزمایی برای تقویت پیش‌بینی‌پذیری و کاهش سناریوهای بدترین نوع.

پیمان نیو استارت هیچ محدودیتی بر سلاح‌های هسته‌ای تاکتیکی اعمال نکرد. به نوشته «مدرن دیپلماسی»، هرچند این تسلیحات به دلیل فاصلهی جغرافیایی، اهمیت راهبردی محدودی برای آمریکا داشتند، اما تهدید قابل توجهی برای امنیت اروپا محسوب می‌شدند. در حالی‌که متحدان اروپایی تا حد زیادی به زرادخانه‌ راهبردی آمریکا برای بازدارندگی گسترده متکی بودند، کنار گذاشتن سامانه‌های تاکتیکی از شمول پیمان، آن‌ها را در برابر تنش‌های منطقه‌ای آسیب‌پذیر ساخت و از چتر بازدارندگی جامع محروم کرد.

از نظر سیاسی نیز این توافق به شدت با جاه‌طلبی‌های دولت اوباما برای کاهش نقش برجسته تسلیحات هسته‌ای در سیاست جهانی و پیشبرد دستور کار آرمان‌گرایانه‌ آن موسوم به «جهانِ بدون سلاح هسته‌ای» (Global Zero) ارتباط داشت. به باور کارشناسان، این پیمان بیشتر نوعی امتیاز سیاسی بود، نه اقدام واقعی در جهت کنترل تسلیحات؛ زیرا هیچ تدبیری برای مهار نوآوری‌ها و نوسازی ویرانگر در برنامه‌های کلاهک‌ها و وسایل پرتاب هسته‌ای دو کشور اتخاذ نشد.

«دونالد ترامپ» پس از پایان دوره، این پیمان را «توافقی با مذاکره‌ بد» خواند و پیشنهاد روسیه برای تمدید داوطلبانه‌ی پیمان به مدت یک سال دیگر را رد کرد. او به‌جای آن پیشنهاد داد که دو کشور کارشناسان فنی خود را مأمور کنند تا روی پیمان جدید، بهتر و مدرنی کار کنند که بتواند عمر طولانی‌تری داشته باشد. با این حال، احتمال دستیابی به یک پیمان دوجانبه جدید با روسیه همچنان ضعیف است، زیرا تمرکز راهبردی آمریکا روی چین است که پیشرفت فناوری نظامی‌ آن به دغدغه‌ راهبردی واشنگتن تبدیل شده است.

رسانه اروپایی تصریح دارد: در همین راستا، ایالات متحده به احتمال زیاد به هیچ پیمان آینده‌ای که چین را در بر نگیرد متعهد نخواهد شد، هرچند این امر ممکن است فقط بهانه‌ای برای اجتناب از پایبندی به توافق‌های جدید باشد .... تصویرسازی آمریکا از خود به‌عنوان قربانی منفعلِ تغییرات فناورانه نظامی در چین و روسیه چندان قانع‌کننده نیست.

به تازگی با توجه به تحولات بین المللی، دستیابی به سلاح هسته‌ای به ویژه در میان کشورهای اروپایی افزایش یافته است. «امانوئل مکرون» اخیرا اعلام کرد که ۵۰ سال آینده «دوران سلاح‌های هسته‌ای» خواهد بود. او افزود که فرانسه شمار کلاهک‌های هسته‌ای خود را افزایش خواهد داد و جزئیات زرادخانه خود را دیگر منتشر نخواهد کرد. همچنین وی تأیید کرد که «هشت کشور اروپایی» شامل آلمان، بریتانیا، لهستان، هلند، بلژیک، یونان، سوئد و دانمارک با مشارکت در راهبرد جدید «بازدارندگی پیشرفته» که فرانسه پیشنهاد داده موافقت کرده‌اند.

در پایان این گزارش آمده است: با وجود اینکه نیو استارت فراتر از یک بازی عددی که زرادخانه‌های آمریکا و روسیه را در ظاهرِ محدودسازی تسلیحات می‌پوشاند، چیز زیادی ارائه نکرد؛ پایان آن در فضای آشفته و نامطمئن کنونی جهان نشان می‌دهد که دوران کنترل تسلیحات و خلع سلاح به پایان رسیده است. در عوض، احتمال ظهور یک نظم جدید امنیت بین‌المللی وجود دارد؛ نظمی که با گسترش برنامه‌های موجود سلاح‌های هسته‌ای و شکل‌گیری اتحادهای جدید حول توانمندی‌های هسته‌ای کشورهای دارنده این سلاح‌ها مشخص خواهد شد.