روز طبیعت مبارک | تربیت بستانی

در این روز بخش‌هایی از مقاله‌ی «تربیت بستانی» به قلم الناز نجفی را بخوانید.

تربیت بستانی

مقدمه

آب و هوای گرم و خشک حاکم بر ناحیۀ وسیعی از جهان ایرانی – اسلامی به ایجاد باغ در این ناحیه ضرورتی حیاتی بخشیده است.۱ در چنین محیطی، باغ به‌حق تمثیلی از بهشت است؛ جاییکه می‌توان در سایۀ درختانش آسود و با شنیدن صدای جویبارهایش به آرامش رسید. «صحرا» تداعی‌کنندۀ معنایی ناخوشایند است، در مقابل آن پردیس یا «فردوس» مکانی محصور است که مرزی مشخص فضای مروح آن را از صحرای موحش بیرون جدا کرده.۲ همگی اینها بخشی از واقعیات باغ ایرانی است که از سوی صاحبنظران این حوزه مطرح شده. اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده کیفیتی از مواجهه است که توانسته از محیطی چنین خشک و نامیدکننده باغ پدید آورد.

بخش وسیعی از پهنۀ رویشی ایران، یعنی بیش از دو سوم وسعت کل آن، در سیطرۀ اقلیم خشک و بیابانی است؛ این یعنی جملگی مرکز تا شمال غربی و تمام قسمت‌های شرقی. از ویژگی‌های کلی آب و هوای آن، یکی طولانی بودن دورۀ خشکی است که گاه بیش از هفت ماه طول می‌کشد و دیگری قلت بارندگی. میانگین بارندگی در بیشتر مناطق فلات ناچیز است. تسلط توده‌های هوای سرد و گرم در زمستان و تابستان و اختلاف شدید دمای تابستانی و زمستانی و همچنین اختلاف درجۀ حرارت شب و روز، خصوصا در تابستان، موجب فقر پوشش گیاهی و جانوری شده.۳ اینهمه سبب می‌شود بپرسیم که اگر محیط ایران تا این اندازه با خرمی سرناسازگاری دارد پس چه چیزی زمینه را برای ایجاد باغ ایرانی مهیا کرده است. آیا حق داریم باغ ایرانی را علیرغم محیط خشک ایران بدانیم؛ چیزیکه همچون گلخانه، مبتنی بر تعادل ناپایدار و با صرف هزینه و نیروی زیاد به محیط طبیعی تحمیل شده. اگر باغ صرفا واکنشی به شرایط صعب محیط باشد لاجرم باید از محیط‌هایی بس خشک‌تر و بیابانی‌تر نیز انتظار داشت که محمل نشو و نمای چنین ایده‌ای باشند در حالیکه چنین نیست. از سوی دیگر اگر باغ برخاستۀ مساعدت شرایط محیطی بود باید در نواحی غنی از حیث پوشش گیاهی توقع ظهور باغ می‌داشتیم.

خشکی هوا، کمبود بارندگی، ارتفاع فلات از سطح دریا، آفتاب سوزان، بادهای غبارآلود، نوسانات حرارت و سیلاب آنچیزهایی است که غالبا آنها را از دشواری‌های سکونت و احداث باغ در ایران شمرده‌اند.۴ در این مقاله قصد داریم توضیح دهیم که چگونه یکایک این عوامل اسباب پدید آمدن و بالیدن باغ ایرانی شده است. در این مسیر هر یک از مختصات طبیعی و اقلیمی این فلات با تدابیری به تربیت باغ یاری رسانده و میان بستانی و جنگلی توفیری تمام پدید آورده است.

عکس از جُرج گرستِر، سمنان، ۱۹۷۹

 الف. تربیت باغ

احداث باغ بخشی‌اش از جهت حظی است که از دیدن درختان و گل‌ها نصیب آدمی می‌شود چنانکه گفته‌اند:

«بساتین و حدائق را مکان و موضعی سزاوار است که به مساکن و بیوت قریب، ملاحظۀ اشجار و ازهارش دلفریب بوده، نظاره‌اش در خاطر بهجت افزاید و از آینۀ قلب زنگ ملالت زداید.»