هوش مصنوعی در جنگ‌های حال و آینده

طبق گفته محققان، در پرتو عصر اطلاعات، ما شاهد ظهور فناوری‌های جدیدی هستیم که مسبوق به سابقه نبوده و حوزه‌های نوینی از علم را پیش روی انسان‌ها قرار داده‌اند. یکی از مهم‌ترین حوزه‌های این فنّاوری‌های نوظهور، هوش مصنوعی و تولید ماشین‌های خودران است که بسیار مشابه با هوش طبیعی و انسانی از قدرت تفکر، استدلال، پیش‌بینی و تصمیم‌سازی برخوردارند. ماشین‌هایی که توانسته‌اند در حوزه‌های مختلف زندگی بشر نفوذ کرده و به‌تدریج قابلیت‌ها و توانمندی‌های انسانی و حتی فراتر از آن را کسب نمایند و به نوعی، در طرف مقابل خود انسان قرار بگیرند. گزافه نیست اگر بگوییم آینده روابط بین‌الملل و زندگی آتی بشر با این ماشین‌ها و ربات‌ها درگیر است؛ موضوعی که می‌تواند آثار و تبعات متعددی در حوزه‌های مختلف زندگی داشته باشد.

یکی از حوزه‌های تأثیرپذیر در این خصوص، امنیت بین‌الملل و جنگ است. با افزایش روزافزون نقش ماشین‌های هوشمند در جنگ‌ها، نبرد میان دولت‌ها از حالت تعادل و تقارن سنتی خارج شده و به سمت نبردهای پیشرفته و نامتقارن سوق یافته است. در گذشته، دولت‌ها بیشتر با استفاده از سلاح‌های متعارف در جنگ‌ها شرکت می‌کردند و انسان‌ها می‌توانستند این نوع از جنگ‌ها را درک کنند. اما اکنون شاهد یک تحول مهم در عرصه منازعات میان بازیگران روابط بین‌الملل هستیم. این تحول به موارد زیر مربوط می‌گردد: ۱) استفاده از تسلیحات پیشرفته منطبق با هوش مصنوعی و ۲) تحول در راهبردهای جنگ و حرکت به سمت راهبردهای غیرمتقارن و تسریع در جنگ‌ها. بنابراین، فناوری هوش مصنوعی در حوزه نظامی و امنیت ملی و بین‌الملل می‌تواند به تحول در این مفاهیم و بازتعریف مجدد آن‌ها منجر شود.

در این رابطه، مرتضی نورمحمدی، دانشیار گروه روابط بین‌الملل دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبایی و همکارش از همین دانشگاه، پژوهشی را به انجام رسانده‌اند که در آن، تأثیر هوش مصنوعی بر ماهیت جنگ‌های آینده مورد بررسی قرار گرفته است. آن ها برای انجام این پژوهش، روش تحلیلی را به کار برده و از اسناد اینترنتی و کتابخانه‌ای استفاده نموده‌اند.

نتایج این تحقیق نشان می‌دهند که بر اساس آرای یکی از بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان جنگ در تاریخ معاصر، مولفه‌های ماهیت جنگ شامل، خشونت، شانس-تصادف و سیاسی بودن، تحت تأثیر هوش مصنوعی دچار تغییر می‌شوند و به‌کارگیری هوش مصنوعی در زمینه نظامی، تشدید جنگ و جنگاوری را به همراه خواهد داشت.

البته در برخی موارد نیز عملکرد هوش مصنوعی با آن‌چه به طور عمومی نسبت به آن پذیرفته شده است، تفاوت‌هایی را نشان می‌دهد.

به گفته نورمحمدی و همکارش، «در بحث خشونت جنگ، شواهد تجربی نظیر جنگ‌های اوکراین و غزه نشان دادند که پیشرفت تکنولوژی نه‌تنها نقش بازدارندگی در کاهش جنگ نداشت، بلکه قادر به پیش‌بینی این اتفاقات نیز نبود. علاوه بر این، جنگ‌های فوق‌الذکر نشان‌دهنده افزایش میزان خشونت ناشی از به‌کارگیری هوش مصنوعی در تسلیحات نظامی علیه مردم در جنگ است».

آن‌ها اضافه می‌کنند: «همچنین جنگ اوکراین، این واقعیت را نمایان کرد که پیشرفت هوش مصنوعی، نه‌تنها پدیده شانس و تصادف جنگ را کاهش نمی‌دهد، بلکه به افزایش احتمالات نیز می‌انجامد. برای مثال، در ابتدای جنگ، گمانه‌زنی‌ها حاکی از آن بود که پس از گذر دو ماه، روسیه اوکراین را تصرف خواهد کرد، اما اکنون پس از ورود به سال چندم جنگ در خاک اوکراین هنوز نتیجه این جنگ مشخص نیست».

بر این اساس، اتفاق مورد اشاره، نفی‌کننده این گزاره است که پیشرفت هوش مصنوعی و جمع‌آوری حجم زیاد اطلاعات، احتمال و شانس را کاهش و قدرت محاسبه دقیق و یقین را افزایش می‌دهد، به‌نحوی‌که ضریب خطا به صفر میل کند.

البته به اعتقاد مجریان این پژوهش، «در مورد سیاسی بودن جنگ همانند سایر فناوری‌ها، هوش مصنوعی در صنعت نظامی ابزاری برای پیشبرد اهداف سیاسی است. در همین زمینه افزایش تنش و رقابت سیاسی میان ایالات متحده امریکا و چین که جزو پیشروان‌های عرصه هوش مصنوعی هستند، شاهدی بر این امر است که هوش مصنوعی به ابزاری سیاسی تبدیل شده است».

در کل، یافته‌های این پژوهش و شواهد تجربی آن نشان می‌دهند که هوش مصنوعی ماهیت جنگ را تحت تأثیر قرار می‌دهد، به نحوی که این آثار به تقویت و تشدید عناصر ماهیتی به سمت گسترش جنگ منجر می‌شوند.

نورمحمدی و همکارش در انتها اشاره کرده‌اند: «البته نکته مهمی که در این باره باید مورد توجه قرار گیرد و چشم‌انداز جدیدی از پژوهش علمی را به روی ما می‌گشاید این است که پدیده هوش مصنوعی در ابتدای دوران طفولیت قرار دارد و این طفل نوپا به سرعت در حال رشد است و با همین رشد اندک عرصه جنگ را دچار تحولات جدی کرده است. لذا بررسی و کاوش در زمینه تأثیر هوش مصنوعی پیشرفته یا ابر هوش مصنوعی بر ابزار، اشکال، تاکتیک و استراتژی جنگ موضوعی است که پژوهش‌ جدی می‌طلبد؛ چرا که در این زمینه اطلاعات بسیار محدود و نیازمند تولید محتوا به زبان علمی است».

 این نتایج و ابعاد فنی مختلف آن طی یک مقاله علمی پژوهشی در «فصلنامه محیط شناسی راهبردی جمهوری اسلامی ایران» وابسته به دانشگاه عالی دفاع ملی منتشر شده‌ است.