صادرات فرش به امریکا جزئی از برجام است و نقض آن یعنی نقض برجام

۵۵آنلاین :

تو در توی بازار سرپوشیده ثبت جهانی شده تبریز جایی مابین بازار تبریزی‌ها، تیمچه‌ای با در چوبی بزرگ قرار دارد که آن طرفش انبوهی از فرش‌های زیبا با رنگ‌های مختلف و طرح‌های متنوع روی هم قرار گرفته‌اند. داخل و جلوی در هر حجره چند تخته فرش روی هم چیده شده‌اند و چند تخته دیگر که احتمالاً از نفیس‌ترین‌هایشان است و می‌تواند چشم هر بیننده‌ای را خیره و وسوسه کند هم به دیوار و یا پشت شیشه آویزان شده است. در میانه تیمچه چند تخته فرش دیگر روی هم قرار گرفته‌اند. داخل اینجا هر گوشه‌ای تلی از فرش دیده می‌شود؛ یکی از جاهایی که فرش‌های نفیس دستباف ایرانی را به کشورهای مختلف جهان صادر می‌کند و می‌توان به آن جهانی‌ترین بازار فرش دستباف ایران گفت.

فرش دستباف ایرانی این روزها ماجراهای زیادی را طی می‌کند. شاید قصه از آنجایی بیشتر مطرح شد که سید رضی حاجی آقامیری، عضو هیات مدیره صادرکنندگان فرش دستباف و عضو هیات نمایندگان اتاق تهران در جلسه هیات نمایندگان اتاق تهران خطاب به محمد جواد ظریف وزیر امور خارجه گفت: قانون ممنوعیت صادرات فرش ایرانی از آمریکا به کشورهای دیگر که در اوفک مورد اشاره قرار گرفته است، مشکلاتی را برای صادرکنندگان فرش ایرانی ایجاد کرده است به طوری که اگر صادرکننده بخواهد در نمایشگاه‌های فرش در آمریکا شرکت کند، دیگر نمی‌تواند فرش‌هایش را به کشور بازگرداند. سؤال اصلی حاجی آقامیری در این میان این بود که آیا امکان رفع این ممنوعیت برای صادرکنندگان و فعالان صنعت فرش دستباف کشور وجود دارد؟ که ظریف هم پاسخ داد: تجارت فرش دستباف ایرانی از جمله موضوعاتی است که خارج از تعهدات برجامی است اما در درون برجام به آن پرداخته شده و آمریکایی‌ها نمی‌توانند آن را نقض کنند. در رابطه با تجارت فرش ایران، طی چندین نوبت با مقامات آمریکایی بحث و گفتگو کرده‌ایم و آن‌ها اعلام کرده‌اند که در خصوص این کالا می‌توان به صورت موردی مجوزهای لازم را دریافت کرد.

به این ترتیب صادرات فرش به برجام اضافه شده و نقض آن نقض برجام است. اما واقعاً چقدر مساله فرش می‌تواند باعث شود که نقض برجام رخ دهد؟ به هر حال ماجرا به همین جلسه و این گفتگو ختم نشد. به گفته میری، آمریکا هم واردات و هم صادرات فرش دستباف در این کشور را ممنوع کرده است و حجم قابل توجهی از فرش دستباف تجار ایرانی در آمریکا باقی مانده و اموال تجار فرش ایرانی طی این سال‌ها در آمریکاست. آن طور که مشخص است قانون اوفک در آمریکا نه اجازه واردات و نه اجازه صادرات فرش ایرانی از خاک آن کشور را نمی‌دهد. همین مسئله باعث می‌شود که اگر تاجری در آمریکا نمایشگاه برگزار کند، دیگر نتواند فرش‌هایش را به کشور بازگرداند و یا این که حتی به کشور ثالث بفروشد.

حالا هم بر اساس صحبت‌های حاجی آقامیری، آمریکا همچنان تمام راه‌های مالی خود را به روی ایران بسته است و این امر باعث شد تا بخشی حدود 25 تا 30 درصد بازار فرش دستی ایران که مستقیم به آمریکا می‌رفت، از دست برود. البته که این کاهش صادرات و از بین رفتن بازارهای جهانی فرش دستباف ایرانی تنها به چند سال گذشته و تحریم‌های هسته‌ای مربوط نمی‌شود؛ این ماجرا نزدیک به سه دهه است که اتفاق می‌افتد. به گفته حاجی آقامیری، زمانی بین سال‌های 1362 تا 1367 رقمی معادل یک میلیارد و 700 میلیون تومان صادرات فرش دستباف را تجربه کردیم در حالی که بر اساس آخرین آمار در 10 ماهه امسال رقم صادرات فرش دستباف ایرانی به زیر 300 میلیون تومان رسیده که به نظر نمی‌رسد تا پایان سال از مرز 300 میلیون تومان عبور کند. این فعال حوزه فرش همچنین تاکید کرده بود: بخشی از مشکلاتی که برای صادرات فرش دستباف وجود دارد به مشکلات داخلی و بحران‌های سیاسی پس از انقلاب و البته بی‌توجهی سیاستگذاران اقتصادی و مسئولین کشوری به موضوع فرش دستباف به عنوان یک صنعت سنتی ارز آور بر می‌گردد که باعث شده با یک افت دنباله‌دار مواجه باشیم و بخشی دیگر نیز مولود تنش‌های سیاسی خارجی و مسائلی همچون تحریم‌های اقتصادی بود که حدود هشت سال به طول انجامید. نه تنها دسترسی به بازاری مانند آمریکا که بین 25 تا 30 درصد بازار ایران را تشکیل می‌داد وجود ندارد بلکه در مجموع صادرات فرش دستباف حال و روز خوشی را تجربه نمی‌کند.

چند روز بعد صحبت‌های رضی حاجی آقامیری، یک مقام آگاه در ستاد اجرای برجام وزارت امور خارجه در گفت‌وگو با خبرنگار ایسنا اعلام کرد که صادرات فرش به آمریکا آزاد است و در هشت ماهه ابتدای سال جاری 51 میلیون دلار فرش به آمریکا صادر شده است. هیچ مانعی در فروش فرش ایران در آمریکا به کشورهای ثالث وجود ندارد و صادرات مجدد از آمریکا به کشور ثالث آزاد است. بازگرداندن فرش به مقصد ایران از آنجا که صادرات از آمریکا به ایران محسوب می‌شود؛ نیاز به کسب اجازه از اوفک دارد اما در 20 سال گذشته هیچ تاجری چنین درخواستی به اوفک نداده است.

البته که سید رضی حاجی آقامیری درباره این گفت‌وگو با روزنامه فرصت امروز گفته است ممکن است هیچ تاجری این کار را نکرده باشد چون به مقررات سختش نگاه می‌کند و ممکن است تصمیم بگیرد از راه‌های غیرقانونی فرش‌ها را از آمریکا خارج کنند. این دلیل نمی‌شود که نیازی به مراجعه به اوفک نبوده است. مگر در مدتی که فرش ایران تحریم بوده و از طریق غیرقانونی به آمریکا وارد می‌شد، معنی آن این بود که صادرات فرش ایران آزاد بود. بعد از صحبت‌های این فعال حوزه صادرات فرش، این بار نوبت به حمید کارگر رییس مرکز ملی فرش ایران بود که صحبت کند. او هم در گفتگو با ایسنا عنوان کرد: نمی‌توان گفت که آمریکا فرش‌های ایرانی را بلوکه کرده یا صادرات و واردات آن‌ها را به خاک آن کشور ممنوع کرده است چرا که همین حالا بخشی از علت افزایش رقم صادراتی فرش دستباف ایرانی صادرات به آمریکاست و در حقیقت در بند 22 برجام صراحتاً به لغو ممنوعیت ورود فرش ایرانی به آمریکا اشاره شده است.

بر اساس بند 22 برجام، ایالات متحده به نحو مشخص شده در پیوست 2 و منطبق با پیوست 5 اجازه فروش هواپیماهای مسافربری و قطعات و خدمات مربوطه به ایران را دارند. با این مجوز، اشخاص غیر آمریکایی که در مالکیت یا کنترل اشخاص آمریکایی هستند، به نحو منطبق با این برجام با ایران مشارکت و مجوز واردات فرش و مواد غذایی از مبدأ ایران به آمریکا را صادر می‌کنند. خرید و فروش هواپیما و فرش از جمله کالاهایی هستند که با توجه به نبود روابط دیپلماتیک و سیاسی میان دو کشور و بر اساس تحریم‌های اولیه آمریکا ممنوع بود اما در برجام این دو کالا مستثنی شده‌اند.

به هر حال کارگر در همان گفت‌وگو ادامه داد: «علت عدم بازگشت فرش ایرانی به داخل کشور را می‌توان تفسیر گمرک جمهوری اسلامی ایران از قانون و وضع عوارض وارداتی برای بازگشت فرش‌ها به داخل کشور عنوان کرد؛ چرا که از مهر ماه سال گذشته فرش‌های ایرانی برای بازگشت به خاک ایران مشمول عوارض گمرکی شدند درحالی که بر اساس قانون باید کالاهایی که بعد از صادرات در خارج از کشور فرآوری شده یا عملیات ساختاری روی آن‌ها صورت گرفته است، شامل عوارض گمرکی هنگام بازگشت به خاک ایران شوند.»

حتی ماجرا تا جایی پیش رفت که کارگر از گمرک خواست این مسئله را اصلاح کنند: «قانون فعلی، یک خط در تفسیر قوانین گمرک است. باید گفت فرش ایرانی محصولی است که تمام فرآیند ساخت پرداخت و شست‌وشوی صادراتی آن در داخل کشور انجام و سپس صادر می‌شود و حتی می‌توان گفت بخشی از فرش‌های صادراتی به خصوص آن حجمی که به آمریکا می‌رود را فرش‌های مستعمل تشکیل می‌دهند؛ برای همین نمی‌توان آن‌ها را مشمول قانون مورد استناد گمرک جمهوری اسلامی ایران دانست.»

به هر حال آن طور که در ماده 119 قانون امور گمرکی آمده است، کالاهای صادراتی که به هر علت عیناً بازگشت داده می‌شود با رعایت مقررات ماده 65 قانون امور گمرکی مشمول معافیت است و در تبصره ماده 119 قانون امور گمرکی آمده است؛ منظور از کلمه «عیناً در این قانون» آن است که روی کالای صادراتی بازگشت شده به کشور، در خارج عملی انجام یا از آن استفاده نشده باشد.

• پیچ و خم‌های فرش

صادرات فرش ایران چه قبل از انقلاب و چه بعد از آن با نوسانات زیادی روبرو شد.

صادرات فرش طی سال‌های مختلف دچار نوسانات زیادی شد. بر اساس گزارش مرکز ملی فرش ایران، پس از انقلاب، برقراری پیمان ارزی و نظارت جدید بر امر قیمت گذاری فرش، نوسانات نرخ ارز، تغییر مهلت واریز پیمان ارزی قانون واردات در مقابل صادرات و تسهیلات گمرکی می‌توانند دلایل افت و خیزهای فرش به حساب آیند.

البته که از طرف دیگر شرایط اقتصادی کشور و تحریم‌های اقتصادی و تحولات جنگ در سال‌های اولیه پس از انقلاب موجب شد که صادرات فرش افزایش یابد. چرا که در تولید این کالا وابستگی کمی به سایر کشورها (واردات واسطه‌ای و سرمایه‌ای در این صنعت اهمیت چندانی نداشت) وجود دارد. ضمن آن که سقوط ارزش ریال و افزایش نرخ ارز نیز افزایش صادرات غیرنفتی از جمله فرش را توضیح می‌داد. همچنین دولت هم با سختگیری در واریز پیمان ارزی و با تعیین مهلت بیشتر در واریز پیمان ارزی روی صادرات فرش اثرگذار بود.

همچنین در کنار این عوامل تحولات جهانی فرش هم اثرگذار بوده است. چرا که رکود تقاضای فرض در اوایل دهه 1980 در بازارهای جهانی متأثر از تغییر الگوی مصرف خانوارهای اروپایی هم بوده است. به طوری که با توجه به اتحاد پولی و رواج یورو در بین 15 کشور عضو اتحادیه اروپا و اهمیت افزایش پس‌انداز و کاهش مصرف خانوارهای اروپایی تقاضا برای فرش دستباف ایران با کاهش مواجه شد.

• فرش ایرانی و رسانه‌های خارجی

تا قبل از برجام فرش‌های ایرانی اجازه ورود به آمریکا را نداشتند. حالا هم که روی کاغذ این ممنوعیت برداشته شده است اما گفته می‌شود در عمل هنوز هم فرش‌های ایرانی حتی اگر وارد آمریکا شوند نمی‌توانند خارج شوند.

رسانه‌های مختلف جهان خبرهای متفاوتی از این وضعیت منتشر می‌کنند. مجله نیویورک در گزارشی از وضعیت فرش ایرانی نوشت: «تحریم‌ها علیه ایران تماماً درباره نفت بود. درست است؟ اما واقعیت این است که تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران اثرات مخربی در دومین محصول صادراتی پر قدرت این کشور گذاشت: یعنی فرش!»

به گزارش این مجله، ایران یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های بزرگ دنیا است و فرش ایرانی داستان‌های زیادی را بازگو می‌کند. این گزارش ادامه می‌دهد: «تا ژانویه 2016، تا زمانی که باراک اوباما رییس جمهوری پیشین آمریکا فرمان لغو تحریم‌ها را امضا کرد، تمام فرش‌های ایرانی اعم از عتیقه و جدید، صرف نظر از این که چه مدت خارج از ایران بوده‌اند از ورود به ایالات متحده منع بودند. به طور مثال اگر یک فرش ایرانی در لندن فروخته شده بود و حتی بیش از یک قرن هم در ایران نبود، همچنان اجازه ورود به آمریکا را نداشت.»

به گزارش نیویورک بعد از لغو تحریم‌ها در ژانویه 2016، جان اسمیت، جانشین مدیر اوفک، در جوابیه اعلام کرد: «فرش ایرانی هم اکنون می‌تواند آزادانه به آمریکا وارد و از آنجا به کشورهای ثالث صادر شود.» گزارش نیوزویک مسائل دیگری را اضافه می‌کند: «به گفته حمید کارگر، رییس مرکز ملی فرش ایران در تهران، تحریم‌ها تجارت فرش در ایران را از بین برده است. درآمد حاصل از صادرات فرش ایرانی از حدود یک میلیارد دلار در سال 2000 کاهش پیدا کرده و به 300 میلیون دلار در سال جاری رسیده است.»

به گزارش نیوزویک به نقل از حمید کارگر، در داخل کشور، خرید و فروش فرش در حدود 700 تا 800 میلیون دلار در سال است. تحریم فرش در واقع به طور مستقیم فرهنگ ما، سنت و مردم عادی را هدف قرار داده بود.

به هر حال هر چه باشد 1.5 میلیون بافنده، استادان رنگ، تولید کننده نخ و طراحان به فرش وابسته هستند و با آن امرار معاش می‌کنند. در جریان تحریم‌های فرش ایران، رویترز هم گزارشی منتشر کرده بود با این مضمون که با توافق هسته‌ای، تجارت فرش ایرانی به ایالات متحده احیا می‌شود.

اما باز هم گویا هنوز ایران برای صادرات فرش به آمریکا مشکل دارد و زمانی که فرش ایرانی به آمریکا می‌رود، به نوعی گروگان گرفته می‌شود.